ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1480

ตอนที่ ๑๔๘๐

สนทนาธรรม ที่ ธนาคารแห่งประเทศไทย

วันที่ ๖ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๖๓

อ.คำปั่น ก็เป็นโอกาสที่สำคัญจริงๆ ทุกครั้งที่มีโอกาสสนทนา ก็เพื่อประโยชน์ก็คือความเข้าใจสิ่งที่มีจริงตรงตามความเป็นจริง และในช่วงหลังนี้ ท่านอาจารย์ก็กล่าวอยู่เสมอว่า เป็นเครื่องเตือนจริงๆ ว่ารู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหรือไม่

ท่านอาจารย์ ดูเหมือนว่าทุกคนรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่เพียงได้ยินชื่อ ถ้าถามว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าคือใคร ก็ตอบได้ ประสูติที่ไหน และก็เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อตรัสรู้ เพียงเท่านั้นไม่พอ คำว่าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า คำนี้ต้องเข้าใจด้วย อรหันต์คือผู้ที่ดับกิเลสหมด ยากหรือไม่ มีกิเลสกันทุกคน แล้วก็บางคนก็ไม่คิดจะดับ แต่ถ้าไม่รู้ว่ากิเลสเมื่อไรก็ดับไม่ได้

เพราะฉะนั้น สำคัญที่สุด คือพอได้ยินคำว่าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ต้องเป็นผู้ตรงต่อตัวเอง ยังไม่รู้จักคำนี้ว่าหมายความลึกซึ้งแค่ไหน นอกจากเป็นผู้ที่หมดกิเลส ดับกิเลส ไม่มีกิเลสเหลือเลย แล้วยังเป็นสัมมาสัมพุทธะ ผู้ตรัสรู้ความจริงตามความเป็นจริง หมายความว่าอย่างไร หมายความว่าก่อนได้ฟังคำของพระองค์ ไม่มีใครรู้ความจริง

เพราะฉะนั้นต้องตรงมากทีเดียว และความจริงอยู่ที่ไหน เดี๋ยวนี้ จริงตั้งแต่เกิดทุกขณะ กำลังเห็นก็จริง กำลังได้ยินก็จริง เพราะฉะนั้นคำว่าตรัสรู้ จะรู้อะไร ถ้าไม่ใช่รู้สิ่งที่กำลังมีจริงขณะนี้ เพราะฉะนั้น ความลึกซึ้งของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า หลังจากที่ได้ทรงบำเพ็ญพระบารมีมากมายมหาศาล ที่จะรู้ความจริงของสิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้ เพียงเท่านี้

เราไม่ใช่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นไม่รู้ความจริงของสิ่งที่กำลังมีจริงๆ เดี๋ยวนี้ จึงฟังด้วยความเคารพอย่างยิ่งว่า กว่าจะได้ตรัสรู้ไม่ง่าย ลึกซึ้งมาก และเมื่อตรัสรู้แล้ว พระองค์ตรัสว่า ธรรมคือสิ่งที่มีจริง ละเอียดลึกซึ้ง ยากที่จะเห็นได้ เดี๋ยวนี้เอง

เพราะฉะนั้น หมายความว่าเราไม่รู้จักธรรม จนกว่าจะได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงรู้ว่า พระองค์ตรัสรู้สิ่งที่ลึกซึ้ง ยากที่คนอื่นจะฟังแล้วเข้าใจโดยง่ายโดยเร็ว แต่ต้องด้วยความเคารพอย่างยิ่งว่า ถ้าไม่ได้ฟังคำของพระองค์จะไม่รู้เลย ว่าเราไม่รู้อะไรบ้าง ตั้งแต่เกิดจนตาย บางคนไม่รู้ตลอดชีวิต ไม่รู้อะไร ไม่รู้ความจริงของสิ่งที่กำลังมีในขณะนี้

เพราะฉะนั้น ความจริง ซ่อนเร้นลึกซึ้ง ถูกปกปิดไว้ด้วยความไม่รู้ทุกชาติ จนกว่าจะมีโอกาสได้ฟังธรรม คือคำที่พระองค์ทรงแสดงความจริงของสิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้ หลังจากที่ได้ตรัสรู้แล้ว ๔๕ ปี จนกระทั่งถึงใกล้ที่จะปรินิพพาน ซึ่งหมายความว่าพระอรหันต์ตายแล้วไม่เกิดอีก แต่คนอื่นยังมีเหตุปัจจัยที่จะเกิด ไม่เช่นนั้นคงไม่มีใครอยู่ตรงนี้แน่ใช่หรือไม่ แต่เพราะเกิดมาเป็นคนนี้ และก็มีเหตุที่จะให้เกิดต่อไปไม่สิ้นสุด

ถ้าเข้าใจถูกต้องตามความเป็นจริงว่า แม้ตายก็คือเดี๋ยวนี้ทุกขณะที่มีจริงๆ ต้องเกิด เกิดและดับไปเลย ไม่กลับมาอีกเลย เสียงเมื่อสักครู่นี้อยู่ไหน ไปตามหาที่ไหนก็ไม่ได้เลย จึงเข้าใจความหมายของคำว่าดับ ดับคือไม่กลับมาอีก ไม่ว่าอะไรทั้งนั้น ทุกขณะที่ผ่านมา แต่ละขณะ เดี๋ยวนี้ไม่ใช่เมื่อสักครู่นี้ วันนี้ไม่ใช่เมื่อวานนี้ เมื่อวานนี้ไม่ใช่ปีก่อน เป็นต้น ไม่มีอะไรเหลือ

นี่เป็นความจริง ซึ่งถ้าไม่ได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คิดเองไม่ได้ แต่พอได้ฟังแล้ว ต้องเป็นผู้ที่ตรงสัจจะความจริงเป็นอย่างนี้หรือไม่ ไม่ใช่ว่าบอกให้เชื่อ แต่ให้ไตร่ตรองว่า ความจริงก็คือว่า ทุกคนที่เกิดมาแล้วตายทุกคน จะตายวันไหน จะตายที่ไหน จะตายเมื่อไร ไม่มีใครรู้เลย แต่ถ้าฟังแล้วมีความเข้าใจว่า เราต้องตายแน่นอน แล้วก็กำลังจะตายด้วย เพราะอะไร เมื่อไรก็ได้ เดี๋ยวนี้ก็ได้ เพียงแค่ได้ยินก็ตายได้

เพราะฉะนั้นเราจะเห็นได้จริงๆ จากอุบัติเหตุ จากอะไรทั้งหมด ก็แสดงความจริงว่า ใครจะรู้ล่วงหน้า เพราะฉะนั้นทุกคนกำลังจะตาย เพียงแต่ไม่รู้ว่าตายเมื่อไรเท่านั้นเอง แต่แน่นอนที่สุด คือว่าก่อนตายมีโอกาสได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหรือไม่ ถ้าไม่ได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จะรู้จักพระองค์หรือไม่ ไม่มีทางเลย

เพราะฉะนั้นต้องเป็นคนที่ตรงอย่างยิ่ง ต่อความจริง เป็นสัจจบารมี ที่จะรู้ว่าบารมีก็คือว่ามีความเข้าใจถูกในความจริง จนกระทั่งสามารถที่จะประจักษ์แจ้งความจริง ซึ่งขณะนี้ ก่อนนี้ไม่ใช่เห็นเดี๋ยวนี้ ก่อนนี้เห็นเดี๋ยวนี้ยังไม่มี แล้วก็มีเห็นเดี๋ยวนี้ แล้วเห็นก็หมดไปแล้ว เห็นใหม่แล้ว สิ่งอื่นแล้ว ทุกขณะเร็วอย่างมาก ทำให้ปิดบังไม่ให้เห็นการเกิดดับของสภาพธรรม แต่ว่าผู้ที่ได้ฟังพระธรรมแล้วเริ่มเข้าใจ จนกระทั่งประจักษ์แจ้งความจริงสามารถที่จะดับกิเลสได้ เหมือนพระองค์

มีพระอรหันต์มากมายในสมัยโน้น เพราะได้ฟังมาก่อนจนเข้าใจ เพราะฉะนั้นไม่เกี่ยวกับว่าเราฟังนานเท่าไร เราฟังกี่ชาติแล้ว แต่ว่าสิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้เป็นผู้ตรงว่า เข้าใจความจริงตามที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัส ให้เราเริ่มพิจารณาให้เข้าใจถูกต้องว่า ไม่มีสิ่งหนึ่งสิ่งใดซึ่งเมื่อเกิดแล้วดับไป จะเป็นใคร หรือว่าจะเป็นของใครได้ เพราะไม่เหลือ ยากหรือไม่ จริงหรือไม่ และใครจะบอกความจริงนี้

แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรม ๔๕ พรรษา ทุกคำให้ค่อยๆ เริ่มเข้าใจขึ้น จนกระทั่งเป็นผู้ที่สามารถประจักษ์ความจริง ซึ่งทำให้ละการที่ยึดถือสภาพที่กำลังปรากฏขณะนี้ว่า เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดซึ่งไม่เห็นมีอะไรเกิดดับเลย นี่ก็คือคนธรรมดา แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ที่ทรงตรัสรู้ความจริงของสิ่งที่มีจริงๆ เมื่อเกิดขึ้น ถ้ายังไม่เกิด เราพยายามจะไปทำให้เกิดถูกหรือไม่ ใครจะพยายามทำให้เห็นเกิดถ้าตาบอด ใครพยายามจะทำให้ได้ยิน ถ้าหูหนวก เป็นไปไม่ได้เลย

ทุกอย่างทรงแสดงแม้แต่ว่าแต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง ถ้าแยกกัน อย่างตัวของเราที่นั่งกันอยู่ทุกคน สามารถแยกละเอียดยิบ เพราะมีอากาศธาตุแทรกคั่นอยู่อย่างละเอียด เพราะฉะนั้นก็สามารถที่จะแตกทำลายเมื่อไรก็ได้ ส่วนไหนก็ได้ ตัดผม ตัดแขน ตัดขา ตัดได้หมด ของเราหรือ เวลาที่ประชุมรวมกัน ยังไม่แยกก็เราทั้งตัว แต่ถ้าแตกแยกหมด จะไม่มีการเหลือว่าสิ่งหนึ่งสิ่งใด จะเป็นสิ่งนั้นอย่างที่เคยคิด อย่างดอกไม้ก็เอาไปแยกให้ละเอียด บดให้ละเอียด ไหนดอกไม้ ไม่มี แต่ก็มีสิ่งที่มีจริงๆ แต่ละอย่าง

เพราะทรงแสดงความจริงของทุกอย่างที่มี ชั่วคราวแสนสั้น เพียงแค่ปรากฏ และก็ดับไป แต่เพราะการเกิดดับเร็วสุดที่จะประมาณได้ เหมือนกับว่าพร้อมกัน เช่นขณะนี้ เหมือนเห็นกับได้ยิน แต่ความจริงถ้าไม่มีตาก็ไม่เห็น แต่ยังได้ยินได้ หรือถ้าหูไม่หนวกก็มีเสียงใช่หรือไม่ แต่ตาบอดก็ไม่เห็น เพราะฉะนั้นทุกอย่างเป็นแต่ละหนึ่งจริงๆ แยกขาดจากกัน แต่พอรวมกันก็ไม่รู้ความจริงว่า แท้ที่จริงแล้ว ทุกอย่างเกิดไม่มีใครทำ แต่มีปัจจัยที่จะทำให้สิ่งนั้นเกิดเป็นอย่างนั้น แล้วก็ดับไป

ทรงแสดงไว้ให้เข้าใจ จนกระทั่งสามารถที่จะใช้คำว่าตรัสรู้ด้วย สำหรับทุกท่านที่ประจักษ์แจ้งความจริงจนกระทั่งกิเลสดับได้ เพราะฉะนั้นสิ่งที่มีเดี๋ยวนี้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้เป็นพระองค์แรก ถ้าไม่ทรงแสดงพระธรรมด้วยพระมหากรุณา จะไม่มีใครได้ยินคำเหล่านี้เลย แต่ว่าเมื่อได้ยินแล้ว ก็เห็นความต่างกันระหว่างพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ากับคนที่ไม่รู้ความจริง แต่เมื่อพระองค์ประจักษ์แจ้งแล้ว ทรงพระมหากรุณาแสดงความจริงให้เราได้ค่อยๆ เข้าใจขึ้น

ประโยชน์ที่สุดคือก่อนตายมีโอกาสที่จะรู้ความจริงของสิ่งที่มี พอตายแล้ว เราอยู่ไหน ก่อนตายก็รู้สึกว่ากำลังนั่งบ้าง นอนบ้าง ทำอะไรบ้าง แต่พอตายแล้วเป็นสิ่งที่เคลื่อนไหวก็ไม่ได้ ทำอะไรก็ไม่ได้ทั้งสิ้น นั่นคือความจริง วันหนึ่งก็จะต้องเป็นอย่างนั้น แต่ตราบใดที่รูปนี้ยังมีจิต ที่เราใช้คำว่ามีใจครอง หมายความว่ายังเป็นที่เกิดของจิตคือธาตุรู้ ก็ทำให้ยึดถือว่าเราเห็นบ้าง เราได้ยินบ้าง เราคิดบ้าง มีเรื่องมากมายจากสิ่งที่มีจริงในแต่ละวัน ซึ่งวันนี้ก็ไม่ใช่เมื่อวานนี้ สิ่งที่ปรากฏเดี๋ยวนี้ก็ไม่ใช่สิ่งที่ปรากฏเมื่อสักครู่นี้เอง แต่ไม่มีใครสามารถจะรู้ได้ จึงไม่ได้เข้าใจว่า ธรรม คือ สิ่งที่มีจริง ทรงแสดงว่า ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา อนัตตาหมายความว่าอะไร

อ.คำปั่น อนัตตาคือไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่บุคคล ไม่ใช่ตัวตน ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใครทั้งสิ้น เป็นสิ่งที่ว่างเปล่าจริงๆ แล้วก็ไม่มีใครเป็นเจ้าของสิ่งนั้นด้วย

ท่านอาจารย์ โดยมากเราคิดว่าเราเข้าใจธรรม พอพูดถึงอัตตา เราใช่หรือไม่ แต่อัตตาหมายความถึงสิ่งหนึ่งสิ่งใด ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่เราเข้าใจว่า เป็นแก้ว เป็นโต๊ะ เป็นคน เป็นรถยนต์ เป็นบ้าน ทั้งหมดเป็นสิ่งที่มีจริง ที่ใช้คำว่าธรรม แต่ละหนึ่ง ซึ่งสามารถแยกแตกย่อยกระจายจนไม่ปรากฏความเป็นสิ่งนั้นเลย แต่ตราบใดที่ยังรวมกันอยู่ ก็เป็นการเข้าใจผิดโดยสิ่งที่รวมกัน และก็เกิดดับเร็วมากเลย เหมือนไม่ดับเลย ก็ปรากฏเป็นนิมิต เป็นสิ่งที่เหมือนเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด

ถ้าเรามีกระดาษแผ่นหนึ่ง แล้วเราก็ใช้ดินสอจรดลงไป จุดแรกไม่เป็นอะไรเลย แต่มากๆ บ่อยๆ เป็นคน เป็นต้นไม้ เป็นนก เป็นอะไรได้หมดเลย เพราะว่าความจริงก็คือว่าสิ่งที่ดับไปแล้ว แต่เร็วมาก เพราะมีสิ่งอื่นเกิดต่อทันที จนปรากฏเป็นนิมิตตะ สิ่งที่ปรากฏเหมือนเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด เป็นรูปร่างสัณฐาน ไม่ว่าจะเป็นทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย อย่างนิ้วมือ แยกกระจัดกระจายออกหมด ก็ไม่มี แต่พอรวมกัน เมื่อไร เป็นคิ้ว เป็นตา เป็นคน เป็นรูปร่างต่างๆ

นี่ก็แสดงให้เห็นว่าความจริงคืออะไร ความจริงคือไม่มีสิ่งที่เราเข้าใจว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด จึงใช้คำว่า อะ ไม่ใช่อัตตา แต่ตามรูปภาษารวมกันแล้วก็เป็นอนัตตา เพราะฉะนั้นก็ตั้งแต่นี้ต่อไป ต้องเข้าใจทีละคำจริงๆ สิ่งที่มีจริงนี่แหละเป็นธรรม ถ้าไม่ฟังอย่างนี้ เราก็ไม่รู้ว่า ธรรมอยู่ไหน อะไรคือธรรม แต่สิ่งที่มีจริงๆ มีแล้ว

เพราะฉะนั้น สิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตามที่มีจริง มีลักษณะที่ปรากฏให้รู้ได้ว่ามีจริง ทั้งหมดเป็นธรรม เพราะฉะนั้นถ้าเข้าใจอย่างนี้ ก็เริ่มรู้ว่าที่เกิด อะไรเกิด เราหรือว่าธรรม คือสิ่งที่มีจริงแต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ว่าสิ่งที่มีจริงมากมาย แล้วก็หนึ่งที่เกิด ดับทันที ไม่กลับมาอีกเลยในสังสารวัฏ

เพราะฉะนั้น จะไปหาผมของเราตอนเป็นเด็กได้หรือไม่ อยู่ไหนก็ไม่รู้เดี๋ยวนี้ ตัดทิ้งไปทุกวัน เวลาที่ยังไม่ตัดทิ้งไป ก็เป็นของเรา แต่พอไม่อยู่ที่นี่ แยกออกไปเมื่อไร ก็ไม่ใช่แล้ว เพราะฉะนั้น ต้องเข้าใจความจริงว่า ทุกคำสามารถเข้าใจได้ พิสูจน์ได้ เริ่มรู้ว่าความจริงเป็นอะไร ก็ค่อยๆ ละการยึดถือสภาพธรรมที่เคยเป็นเรา หรือเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด เพราะเป็นเราได้ชาตินี้ชาติเดียว ชาติก่อนเป็นใคร ไม่ใช่เราเดี๋ยวนี้แน่ ชาติหน้าก็ไม่ใช่ หมดสิ้นความเป็นบุคคลนี้ ก็เป็นสิ่งอื่นตามเหตุปัจจัย ที่เราใช้คำว่า กรรมที่จะทำให้เกิด แล้วแต่ว่ากรรมดีกรรมชั่วอย่างไร ก็เป็นปัจจัยที่จะให้ทันทีที่ตายก็มีสภาพธรรมเกิดสืบต่อทันที ไม่ว่างเว้นเลย

เพราะฉะนั้น ขณะนี้ก็กำลังเป็นขณิกมรณะ ตายทุกขณะ เพราะเหตุว่าไม่กลับมาอีกเลยสักขณะเดียว ฟังแล้วไม่รู้ แต่ถ้าฟังบ่อยๆ สามารถรู้แจ้ง ตรัสรู้ได้ ใช้คำว่าอภิสมัย ไม่เคยมีสมัยที่สภาพธรรมจะปรากฏให้ประจักษ์แจ้ง แต่เมื่อมีความเข้าใจขึ้น สิ่งที่รวมกัน ปัญญาค่อยๆ เห็นว่าไม่ใช่สิ่งเดียวกันเลย แยกออกจากกัน ทั้งๆ ที่อยู่รวมกัน แต่ปัญญาก็รู้ตามความเป็นจริงว่า แต่ละหนึ่งไม่ใช่สิ่งเดียวกัน

ดอกไม้มีกลีบ มีเกสร มีอะไรตั้งหลายอย่าง ล้วนเป็นแต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง ซึ่งความจริงก็คือว่าไม่รวมกันเมื่อไร ก็ไม่ใช่สิ่งนั้นเลย แต่เพราะรวมกันด้วยการเกิดดับสืบต่ออย่างเร็วมาก ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ทรงตรัสรู้ ไม่ทรงแสดงความจริง ใครคิดบ้าง ว่าทุกสิ่งทุกอย่างที่มีต้องเกิด ถ้าไม่เกิดไม่มี เกิดแล้วดับไป จึงใช้คำว่าอนิจจังในภาษาบาลี นิจจะ เที่ยง อนิจจัง ไม่เที่ยงไม่ยั่งยืน

เที่ยงที่นี่หมายความว่ายั่งยืน แต่ไม่เที่ยงหมายความว่าเพียงแค่ปรากฏ ความจริงคือหมดแล้ว แต่ว่ากว่าจะรู้อย่างนี้ได้ ในเมื่อความจริงเป็นอย่างนี้ ต้องไม่ใช่เราไปพยายามทำ ถ้าทำแล้วก็คือเรานั่นแหละ จะไม่ใช่เราได้อย่างไร เพราะฉะนั้นก็จะละการยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดไม่ได้

ด้วยเหตุนี้ เริ่มรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบ้างหรือไม่ ว่านี่คือผู้ที่ทรงแสดงความจริงจากที่ได้ทรงตรัสรู้ เพราะฉะนั้นแต่ละคำของพระองค์ลึกซึ้ง ยากที่จะเห็นได้ แต่เป็นความจริงซึ่งค่อยๆ เข้าใจขึ้น สภาพที่เข้าใจตรงกันข้ามกับความไม่รู้ ภาษาบาลีไม่รู้ อะ คือไม่ วิชชา คือ รู้ อวิชชาเป็นสภาพที่ไม่สามารถจะรู้ความจริงของสิ่งที่มีเดี๋ยวนี้ ซึ่งกำลังเกิดดับ เพราะไม่รู้ปิดบังไว้ แต่ปัญญาหรือวิชชา เป็นความรู้ความเข้าใจถูก

ค่อยๆ รู้ความจริงว่า ไม่มีเราเลยสักอย่าง ทุกอย่างเป็นธรรม แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง ซึ่งเกิดดับสืบต่อ อนิจจัง ความไม่เที่ยง เกิดแล้วดับแล้ว ไม่กลับมาอีกเลย ควรยึดถือว่าเป็นสุขหรือไม่ เป็นสิ่งที่น่าใคร่น่าปรารถนาให้มีหรือไม่ ในเมื่อเพียงเกิดขึ้นแล้วดับ และไม่กลับมาอีกเลย จริงหรือไม่ ไม่ใช่ให้เชื่อ แต่ค่อยๆ คิดดูว่าถูกต้องหรือไม่

ขณะนี้เห็นไม่ใช่ได้ยิน ไม่ใช่แข็ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่งจริงๆ เพราะฉะนั้นถ้าปรากฏสภาพเป็นจริงของแต่ละหนึ่ง ก็จะรู้ว่าไม่มีเรา ไม่มีสิ่งหนึ่งสิ่งใดเลย แต่ตราบใดที่ยังไม่เข้าใจอะไรเลย ก็จะมีเราเป็นเราในสิ่งที่มีตั้งแต่เกิดจนตาย กำลังนั่งนี่เป็นเราใช่หรือไม่ หรือว่าเป็นธรรมแต่ละหนึ่ง ซึ่งเกิดดับ ไม่กลับมาอีกเลย นี่เพียงขั้น ๒ - ๓ คำ

ธรรมสิ่งที่มีจริง ถ้าไม่เกิดจะไม่มีสิ่งที่กำลังปรากฏ ทางตาอย่างหนึ่ง เป็นสีสันวัณณะต่างๆ รูปร่างสัณฐานต่างๆ ทางหูไม่มีรูปร่างไม่มีสีสันอย่างนี้เลย แต่มีดังสิ่งที่เป็นเสียง และความทรงจำในความละเอียดอย่างยิ่งของความต่างของเสียง ทำให้เข้าใจความหมายของแต่ละเสียง เป็นคำที่เรากำลังพูดอยู่เดี๋ยวนี้ ก็มาจากเสียงหลากหลายมาก ไม่ใช่เสียงเดียวใช่หรือไม่ ถ้าเสียงเดียวจะไม่เป็นคำอย่างนี้ แต่นี่กี่เสียง กี่กับเสียง ทำให้เข้าใจได้ ว่าเสียงไม่ใช่สิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้ทางตา แต่มี และก็คิดนึกตามสิ่งที่ปรากฏเป็นเรื่องราวต่างๆ แล้วก็จากโลกนี้ไป ไม่กลับมาเป็นบุคคลนี้อีกเลยในสังสารวัฏ

เพราะฉะนั้นตั้งแต่ยังไม่จากไป ก็รู้ว่าแท้ที่จริงแล้วก็คือว่า ทุกอย่างจากไปทุกขณะ เพียงมีการเกิดและก็ดับ แต่ยังไม่ปรากฏ ก็ยังคงเข้าใจว่าเที่ยงยั่งยืนยังอยู่ และก็ติดข้อง เพราะฉะนั้นสิ่งเหล่านี้เมื่อไม่ใช่ความเข้าใจที่ถูกต้อง ก็ปิดบังความจริง แต่ปัญญาค่อยๆ เข้าใจถูกขึ้นทีละน้อย จนกระทั่งสามารถรู้ความจริงประจักษ์แจ้งการเกิดดับ และก็ละความติดข้อง เพราะเหตุว่าไม่ใช่เพียงแค่ฟังและเข้าใจ ต้องถึงการประจักษ์แจ้งที่ใช้คำว่าตรัสรู้อริยสัจธรรม

เพราะฉะนั้นแต่ละคำไม่ง่าย เพียงว่าได้ยินและพูดตามไม่ใช่ อริยสัจธรรมมีเท่าไร ในหนังสือเรียนก็บอก มี ๔ อะไรบ้างก็ท่องกันไป แต่เดี๋ยวนี้อริยสัจธรรมหรือไม่ หรือแค่ธรรมก็ยังไม่เข้าใจว่าไม่ใช่เรา คิดว่าเป็นเราหมด ไม่ใช่ธรรม เพราะฉะนั้นต้องเข้าใจทุกคำ

ที่เรามีพระพุทธเป็นที่พึ่ง มีพระธรรมเป็นที่พึ่ง มีพระอริยสงฆ์เป็นที่พึ่ง พุทธัง สรณัง คัจฉามิ รู้จักแล้วใช่หรือไม่ พึ่งใคร ผู้ตรัสรู้ พึ่งทำไม เพื่อเข้าใจความจริงซึ่งสามารถเข้าใจได้ จนดับกิเลสได้เป็นสังฆรัตนะ เพราะฉะนั้น ทุกคำถ้าไม่เข้าใจ เป็นคำเพ้อเจ้อ

มีข้อความที่กล่าวไว้ว่าเพียงคำ วจนะ ที่เรามาใช้เป็นคำว่า พจน์ และก็ไม่มีอรรถ ไม่มีความเข้าใจในความหมายนั้นเลย ก็เป็นคำเพ้อเจ้อ จริงหรือไม่ พูดอย่างนี้ แต่ว่าเข้าใจไม่เหมือนอย่างความหมายจริงๆ ของคำนั้นเลย กลับเข้าใจเองเป็นอย่างอื่น

เพราะฉะนั้นถ้าจะกล่าวถึงธรรม ต้องพูดถึงสิ่งที่มีพร้อมทั้งลักษณะจริงๆ ของสิ่งนั้น ที่ละเอียดขึ้นละเอียดขึ้น จนสามารถเข้าใจได้ว่า เป็นธรรม สิ่งที่มีจริงที่เกิดดับ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เกิด ที่ไม่ดับไปมีหรือไม่ ในเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ จึงมีคำว่าสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นมีความดับไปเป็นธรรมดา ไม่ใช่พูดตามโดยไม่เข้าใจว่า เดี๋ยวนี้เอง แต่ละหนึ่งที่กำลังปรากฏ เพียงแค่ไม่ปรากฏก็ไม่มีแล้ว และความจริงยิ่งกว่านั้น ก็คือว่ากำลังปรากฏก็ยังเกิดดับเร็วสุดที่จะประมาณได้ ปรากฏเป็นนิมิตตะ ให้เห็นว่า เป็นสิ่งนั้นเท่านั้น

นี่เป็นความละเอียดมากเลย ที่จะต้องเข้าใจจริงๆ ทีละคำให้ถูกต้อง มิฉะนั้นแล้วก็จะไม่รู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วก็กล่าวว่านับถือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยไม่รู้จักพระองค์ จะถูกต้องหรือไม่ ต้องเป็นคนตรง สัจจบารมี

อ.วิชัย หนทางของความรู้ที่จะเริ่มต้นจากการได้เข้าใจว่า สิ่งที่มีขณะนี้ก็เป็นธรรม ไม่ใช่เรา แต่ว่าความรู้ที่จะเจริญขึ้นที่จะประพฤติปฏิบัติตามพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นอย่างไร

ท่านอาจารย์ ต้องรู้จักคำที่ได้ยินว่า เดี๋ยวนี้มีหรือไม่ ถ้าไม่มี เราพูดอะไรกัน แต่เพราะสิ่งนี้กำลังมีแต่ไม่รู้ จึงกล่าวคำที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงว่า เรากำลังพูดถึงสิ่งที่มีจริงๆ ว่า สิ่งที่มีจริงต้องเกิดขึ้น ถ้าไม่เกิดก็ไม่มี เพียงเท่านี้ ค่อยๆ ไตร่ตรอง

ก่อนที่จะเข้ามาในห้องนี้ ไม่มีสิ่งที่กำลังปรากฏอย่างนี้ใช่หรือไม่ แต่เมื่อสิ่งหนึ่งสิ่งใดกระทบตา และก็มีการเห็นเกิดขึ้น สภาพที่เห็นไม่ใช่ตา และไม่ใช่สิ่งที่กระทบตา แต่เพราะตาสามารถกระทบกับสิ่งที่กำลังปรากฏให้เห็น แต่ต้องมีธาตุรู้ที่เราใช้คำว่าเห็น เกิดขึ้นเห็น เห็นคือรู้ทางตาว่า ขณะนี้มีสิ่งที่กำลังปรากฏอย่างนี้ ไม่ต้องเอ่ยสักคำ สิ่งที่ปรากฏก็มี แต่ไม่รู้ว่าขณะนี้สิ่งที่มีเป็นอะไร แต่ผู้ที่ได้ทรงตรัสรู้แล้ว กล่าวว่าเป็นเพียงสิ่งที่กระทบตาได้ จริงหรือไม่

เพราะฉะนั้นก็แสนที่จะธรรมดา เมื่อกระทบตาแล้วไม่เห็นมีหรือไม่ กระทบแล้วจะไม่ให้เห็นได้หรือไม่

อ.วิชัย ไม่ได้

ท่านอาจารย์ ไม่ได้ ใครจะไปทำให้เห็นเกิดขึ้นตามใจชอบไม่ได้เลย ห้ามก็ไม่ได้ เกิดแล้วก็ดับไปแล้วด้วยโดยไม่รู้ เพราะฉะนั้น ความไม่รู้มากมายมหาศาล ตั้งแต่เกิดจนถึงวันที่เริ่มเข้าใจคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่กล่าวถึงสิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้ ให้ค่อยๆ เข้าใจว่าเป็นความจริงหรือไม่ เพราะว่าการตรัสรู้อริยสัจธรรม ธรรมคือสิ่งที่มีจริง สัจจะคือความจริงของสิ่งที่มี

เพราะฉะนั้น เริ่มด้วยทุกขอริยสัจจะ ทุกขะที่นี่หมายความถึงสิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตามที่มีความเกิดขึ้น สิ่งนั้นดับแน่นอนอย่างรวดเร็วด้วย ไม่ใช่สิ่งที่น่าพอใจ เพราะฉะนั้นทุกข์ใดๆ ก็ไม่มีใครปรารถนาใช่หรือไม่ ยิ่งเป็นทุกข์ที่ต้องเป็นอย่างนี้ด้วย ห้ามก็ไม่ได้ เพราะฉะนั้นการเกิดนี่แหละเป็นทุกข์ เพราะเหตุว่าเกิดมาปรากฏแล้วไปไหน หมดไปไม่กลับมาอีกเลย

เสียงเมื่อสักครู่นี้ไปหาที่ไหนก็ไม่ได้ ได้ยินก็หมดไปพร้อมๆ กัน ถ้าเสียงไม่กระทบหู ได้ยินก็ไม่เกิด เกิดแล้วก็ต้องได้ยินเฉพาะเสียงที่กระทบหูเท่านั้น เสียงอื่นก็ไม่ได้ ต้องเสียงที่กระทบหู เพราะฉะนั้นแต่ละหนึ่งขณะ กำลังเกิดดับอย่างเร็วสุดที่จะประมาณได้ แต่ก็สามารถเริ่มเข้าใจทีละน้อยในขั้นฟัง

นี่คือหนทางที่จะรู้ความจริง เพราะไม่ใช่เรารู้ แต่ต้องเป็นความเข้าใจในสิ่งที่เป็นอย่างนี้แหละ ค่อยๆ เพิ่มขึ้น ค่อยๆ ตรงขึ้น จนกระทั่งสามารถที่จะรู้ทีละหนึ่ง และเดี๋ยวนี้ตั้งเท่าไร บังคับให้รู้สิ่งนั้นสิ่งนี้ก็ไม่ได้ แล้วแต่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น นั่นคือความหมายของอนัตตา ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใครทั้งสิ้น แล้วก็ไม่ใช่ใครด้วย เพราะอะไร เกิดแล้วดับ และไหนของใคร ไหนใคร

เพราะฉะนั้น แม้แต่คำว่าอนัตตา ก็ต้องเข้าใจให้ถูกต้องว่าหมายความถึง เดี๋ยวนี้สิ่งที่กำลังมีนี่แหละเป็นอนัตตา ไม่ใช่ไม่มี