ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1470

ตอนที่ ๑๔๗๐

สนทนาธรรม ที่ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

วันที่ ๒๒ มกราคม พ.ศ. ๒๕๖๓

ท่านอาจารย์ เป็นธรรมแต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่งทั้งหมด เพราะฉะนั้น เมื่อมีความไม่รู้ และความยึดมั่นในเรา ก็เห็นว่า เราสำคัญ ชีวิตสำคัญ ทุกสิ่งทุกอย่างสำคัญ เพื่อความเป็นเรา ลืม เป็นเราได้อีกนานเท่าไร จะเป็นคนนี้อีกต่อไปไม่ได้แล้ว เพราะอะไร และวันหนึ่งต้องเป็นอย่างนั้นจริงๆ

แต่ก่อนที่จะเป็นอย่างนั้นเข้าใจความจริงของสิ่งที่มี โดยที่ว่ามีประโยชน์กว่า เกิดมาแล้ว ทุกอย่างหมดเลย ทุกวันนี่หมด ความสุขก็หมด ความทุกข์ก็หมด ความคิดก็หมดทุกอย่างก็หมด เมื่อจากความเป็นบุคคลนี้แล้ว จะเป็นความคิดอย่างเดิม อย่างเดิมที่หวังว่า ตนเองจะเป็นอย่างนั้น อย่างนี้ไม่ได้เลย

เพราะฉะนั้น เกิดมาอยู่ไป แล้วก็ลืมไป แล้วก็หมดไป พอถึงเวลาจากโลกนี้ไป ก็ไม่เหลืออะไรเลย แล้วที่คิดจะทำอย่างนั้น อย่างนี้ วันนี้ แต่พรุ่งนี้ไม่อยู่แล้วในโลกนี้ จะสำเร็จหรือไม่ เพราะฉะนั้น ต้องละเอียดมาก ว่าจริงหรือไม่ ทุกคำ เดี๋ยวนี้ขณะที่เห็น ก็ไม่ใช่ขณะก่อนแล้ว

ผู้ฟัง คำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนว่า ไม่ใช่อัตตา แต่เป็นอนัตตา บังคับบัญชาไม่ได้ ทุกวันนี้ที่เรามีทุกข์มากๆ เพราะว่า เราเอาตัวตนเข้าไปกระทำทุกสิ่งทุกอย่างเลย ฉะนั้น สิ่งต่างๆ เหล่านี้ คือ ธรรมที่บังคับบัญชาไม่ได้ใช่หรือไม่

ท่านอาจารย์ และก็ไม่ใช่ว่า จะพูดให้จำ ไม่มีประโยชน์เลย พูดไป พูดไป ก็จำไป จำไปทีละคำ แต่เข้าใจอะไร คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพื่อให้คนที่ได้ยินได้ฟัง ไตร่ตรอง จนกระทั่งมีความเข้าใจจริงๆ มั่นคงว่า เป็นอย่างนั้น จึงจะเป็นความเข้าใจของผู้ฟัง

ด้วยเหตุนี้ คงไม่มีใครสงสัยในคำว่า ธรรม ทุกอย่างที่มีจริง รสมีจริงหรือไม่ คิดมีจริงหรือไม่ ทั้งหมดที่เป็นชีวิตประจำวัน ก็เป็นธรรมทั้งหมด แต่ว่าเมื่อสักครู่นี้คุณทวีศักดิ์พูดถึงคำใหม่สองคำ ศึกษาธรรมต้องทีละคำจริงๆ แต่ไม่ใช่ว่าให้จำ ฟังมาได้ยินแค่นี้ รูปธรรมเป็นอย่างนี้ นามธรรมเป็นอย่างนี้ ไม่ใช่ ต้องเป็นการไตร่ตรองของตนเองว่า นี่ได้ยินคำว่า ธรรมก็เป็นธรรมจริงๆ ใช่หรือไม่ แต่ธรรมก็หลากหลายมากประมาณไม่ได้เลย

เมื่อวานนี้ คิดอะไร ทำอะไร ชอบอะไร ไม่ชอบอะไร แต่ละหนึ่งหมดแล้ว พอถึงวันนี้ ไม่ใช่อันก่อน แต่สืบเนื่องมาจากเมื่อวานนี้ จำได้ว่าไปที่ไหน เมื่อวานนี้ จำได้ว่า เป็นอย่างไร ก็สืบต่อกันไป แต่ว่าหนึ่งที่เกิดขึ้น ต้องดับหมดไป แล้วไม่กลับมาอีกเลย แต่ถึงว่า ธรรมจะมีมากมายประการใดทั้งโลก ทั้งสากลจักรวาล ไม่ใช่แต่เฉพาะตรงนี้ สิ่งที่มีจริงทั้งหมด เป็นสิ่งที่มีจริง คือ เป็นธรรม

เพราะฉะนั้น มีคำว่า นามธรรม กับรูปธรรม ต้องศึกษาธรรมทีละคำ และก็เป็นความรู้ของตัวเองด้วย เพราะฉะนั้น วันนี้ไม่ว่าเราจะได้ยินได้ฟังนานเท่าไร กี่คำ แต่ทุกคำต้องเข้าใจเพื่อไตร่ตรองว่า จริงอย่างนั้นหรือไม่ เช่น สิ่งที่มีจริงขณะนี้ คืออะไร เสียงมีจริงหรือไม่ ธรรมดา ธรรมไม่ต้องไปเรียนตำราไหน ที่จะต้องไปค้นคว้าแสวงหา แต่ความจริงกำลังปรากฏให้เข้าใจว่า เสียงมีแน่นอน เพราะอะไร มีลักษณะของเสียงที่ปรากฏให้รู้ว่า ไม่ใช่แข็ง

เพราะฉะนั้น ลักษณะของเสียง ก็เป็นสิ่งที่สามารถปรากฏ เมื่อธรรมที่เป็นธาตุรู้เกิดขึ้น ที่เราใช้คำว่า ได้ยิน ถ้าไม่มีธาตุรู้ เสียงก็ปรากฏไม่ได้ เพราะฉะนั้น เสียงไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลยทั้งสิ้น ไม่ว่าขณะนี้ ใครจะทุบโต๊ะ หรือทำอะไรก็ตามแต่ เกิดเสียงขึ้น เสียงก็ดับไป แต่เสียงก็เกิดมาเป็นเสียง ไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลย

สภาพธรรมใดๆ ทั้งสิ้น ที่มีลักษณะเกิดมาเป็นอย่างนั้น คือ เป็นสภาพที่ไม่สามารถจะรู้ จะคิด จะสุข จะทุกข์ได้เลย สภาพธรรมนั้นเป็นรูปธรรม มาจากคำบาลีใช่หรือไม่

อ.คำปั่น รูป ธรรม ภาษาบาลี ภาษาไทย ก็คือ รูปธรรม ธรรม คือ สิ่งที่มีจริง แต่สิ่งที่มีจริงประเภทนี้ ไม่ใช่สภาพรู้ เมื่อเกิดขึ้นแล้ว ก็ต้องมีการแตกสลายไปเป็นธรรมดา นี่คือ ความเป็นรูปธรรม หรือว่า รูป ธรรม อันนี้คือประการหนึ่ง ซึ่งเมื่อสักครู่ท่านอาจารย์ ก็ยกตัวอย่างในเรื่องของเสียง เสียงเป็นธรรม เสียงไม่รู้อะไรเลย เสียงเป็นเสียง เป็นสิ่งที่ปรากฏทางหู นี่คือความเป็นไปของธรรมที่เป็นรูปธรรม ที่ท่านอาจารย์ให้ได้กล่าวถึงความหมายว่า เป็นธรรมที่มีจริง แต่ว่าเป็นธรรมที่ไม่ใช่สภาพรู้ ไม่ใช่ธาตุรู้

ท่านอาจารย์ เห็นรูป รูปถ่ายมากมายเลย รูปเขียนก็มี นั่นรูปธรรม หรือนามธรรมที่ปรากฏให้เห็น จำได้ว่าเป็นคนในรูป แต่เห็นอะไร ไม่ได้เห็นคนเลย ไม่มีคนในรูปนั้น แล้วเห็นอะไร เหมือนเดี๋ยวนี้เลย สมมติว่าห้องนี้เป็นรูปถ่ายที่กว้างใหญ่ มีคน มีโต๊ะ มีเก้าอี้ในรูปถ่าย ถ้าถ่ายออกมาก็เป็นอย่างนี้จริงๆ แล้วตัวจริงๆ ก็กำลังมี ใช่หรือไม่

แต่ว่าให้ทราบว่า คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเปลี่ยนไม่ได้ แต่ต้องเข้าใจขึ้น สิ่งที่มีจริงปรากฏให้รู้ว่ามี แต่สิ่งนั้นไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลยทั้งสิ้นตลอดไป ไม่ว่าเมื่อไรก็ตาม นั่นเป็นธรรมที่มีจริง ซึ่งเป็นรูปธรรม โยงไปถึงว่า ไม่มีเรา

แต่สิ่งที่มีจริงเป็นสิ่งที่ปรากฏให้เห็น ขณะนี้อย่างนี้เลย จะเป็นรูปถ่าย รูปเขียน หรือที่ไหนก็ตามแต่ ในโทรทัศน์ นอกโทรทัศน์ อะไรก็ตาม ที่ปรากฏให้เห็นมีจริงๆ และสิ่งที่ปรากฏให้เห็น ยากที่จะรู้ว่า ไม่มีเรา เหมือนรูปถ่าย มีเราในรูปถ่ายหรือไม่

แต่ไปถามใคร รูปถ่ายใคร เขาก็ตอบได้เลย จำได้ด้วย แต่หามีคนจริงๆ ในรูปนั้นไม่ ฉันใด ถ้าถึงที่สุด ขณะนี้ก็เพียงมีสิ่งที่ปรากฏ เหมือนกันเลย เพราะว่า ถ้าไม่มีเห็น ไม่ว่าจะเป็นรูปถ่ายโทรทัศน์ หรือห้องนี้ หรืออะไรก็ตามแต่ ปรากฏไม่ได้

เพราะฉะนั้น สิ่งที่เป็นความจริงถึงที่สุด ที่จะละความเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด แม้เราก็ไม่มี แต่ต้องเป็นธรรม และธรรมอะไร ก็ต้องรู้ด้วย ว่าธรรมที่มีจริงเกิดขึ้น มีลักษณะเฉพาะ สิ่งนั้น ไม่เป็นสิ่งอื่นเลย ที่ไม่สามารถจะรู้อะไรได้ ทั้งหมดเป็นรูปธรรม

ตอนนี้เข้าใจแล้ว สะดวกสบายหรือไม่ มีใครถามว่า อะไรเป็นรูปธรรม ตอบได้หมดเลย รสป็นธรรมหรือไม่ เป็น เป็นธรรมประเภทไหน เป็นประเภทที่ไม่สามารถจะคิดนึก หรือรู้อะไรได้เลยทั้งสิ้น แต่มีลักษณะหวาน หรือเค็มที่ปรากฏ ให้รู้ว่าสิ่งนั้นไม่รู้อะไร เพียงแต่มีลักษณะที่หวานหรือขม เป็นต้น ทั้งหมดนั้นเป็นรูปธรรม

มดมีรูปธรรมหรือไม่ มี ช้างมีรูปธรรมหรือไม่ มี สัมผัสมด แล้วก็สัมผัสช้าง อะไรปรากฏ ถ้าจะบอกว่ามดปรากฏ ช้างปรากฏ ก็ไม่จริงใช่หรือไม่ เพราะกำลังกระทบสัมผัส จะเป็นมดเป็นช้างได้อย่างไร แต่แข็งเท่านั้นแหละที่ปรากฏว่ามีจริงๆ ไม่ว่าจะแตะโต๊ะ ดอกไม้ เก้าอี้ อาหาร ไม่ว่าอะไรทั้งหมดที่รู้ได้เมื่อกระทบกาย แล้วก็ปรากฏว่าสิ่งนั้นมี ถ้าไม่กระทบ สิ่งนั้นจะปรากฏว่ามีไม่ได้ เพียงแต่จำว่าเคยกระทบ และเคยมี แต่ความจริงต้องเพียงหนึ่งขณะจริงๆ

เพราะฉะนั้น ก็เป็นผู้ที่ตรงต่อธรรมที่จะเข้าใจได้ถูกต้องว่า ไม่มีเรา ไม่มีอะไรที่เที่ยง ไม่มีอะไรที่เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด ที่ใช้คำว่า อัตตา แต่ทั้งหมดเป็นอนัตตา ไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใดเลย แต่มีปัจจัยเกิดขึ้นเป็นอย่างนั้นชั่วขณะที่ปรากฏ ใครจะรู้ว่า เพียงชั่วขณะที่ปรากฏ พอไม่ปรากฏ ไปจำว่ายังอยู่ แต่ความจริงไม่มี เพราะว่ามีสิ่งอื่นเกิดสืบต่อแทน

ยากหรือไม่ ยากที่สุดในชีวิตหรือไม่ ในสังสารวัฏหรือไม่ ที่จะรู้ว่าไม่มีเรา และเริ่มรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เคยได้ยินแต่ชื่อ ไม่รู้ว่า การตรัสรู้ หมายความถึงอะไร ตรัสรู้ธรรม ก็ยังไม่รู้อีกว่า ธรรมคืออะไร แต่ว่ามีผู้ที่สามารถที่จะรู้ความจริงของทุกอย่างที่มีเดี๋ยวนี้ได้ ชัดเจน ถูกต้อง ไม่คลาดเคลื่อน และสมควรหรือไม่ ที่จะฟังให้เข้าใจตามนั้นจริงๆ ว่า ไม่มีเรา

ผู้ฟัง ท่านอาจารย์ได้กล่าวถึงว่า รูปธรรม นามธรรม ทีนี้ก็ได้พูดถึงสิ่งมีชีวิต กับสิ่งไม่มีชีวิต สิ่งมีชีวิตนั้นก็หมายถึงว่ามีทั้งสภาพรูปธรรม และนามธรรม ส่วนสิ่งไม่มีชีวิต ก็เป็นสภาพรูปธรรม พอจะกล่าวอย่างนี้ได้หรือไม่

ท่านอาจารย์ แล้วแต่ว่า เข้าใจคำว่า ชีวิตแค่ไหน ทุกคำต้องละเอียดอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากล่าวถึงชีวิตละเอียดมาก ไม่ใช่อย่างที่เราคิดกันเอง ชีววิทยา หรืออะไรก็ตามแต่ นั่นไม่ถึงความจริงถึงที่สุด เพียงแต่ว่า เท่าที่มนุษย์สามารถจะคิดได้

แต่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ายิ่งกว่านั้น เพราะว่าเป็นการตรัสรู้ความจริงในขณะนี้ ซึ่งเกิดแล้วก็หมดไปเร็วที่สุด ปรากฏเพียงชั่วขณะนี้ที่ปรากฏแล้วหมด ไม่กลับมาอีกเลย ใครรู้ สิ่งที่มีชีวิต เราคิดว่ามีชีวิตอยู่ต่อไป แต่ว่าหาเป็นเช่นนั้นไม่ ต้องรู้ว่าชีวิตมีทั้งชีวิตรูป และชีวิตนาม

เพราะฉะนั้น ก่อนที่จะไปถึงคำนั้น รูปธรรม สงสัยหรือไม่ ทีละคำ ที่ตัวมีรูปธรรมหรือไม่ มีแน่นอน แข็งก็ใช่ เย็นก็ใช่ และก็ยังมีอีกหลายรูป ตาก็ใช่ เพราะว่าตาไม่สามารถจะเห็น แต่ว่าเห็นอาศัยตา จึงเกิดขึ้นเห็นสิ่งที่กระทบตาเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งอื่น นอกจากเฉพาะสิ่งที่กระทบตา แค่นี้ แค่เห็นแล้วดับ ไม่กลับมาอีกเลย ทุกอย่างปรากฏชั่วคราวแสนสั้น เพียงในขณะที่ปรากฏ และขณะนี้เราไม่รู้เลย ว่าอะไรปรากฏบ้าง เต็มไปหมดเลย แล้วก็เห็น แล้วก็อย่างอื่น ต่อกันเร็วมากสุดที่จะประมาณได้ เป็นเหมือนมายากล ที่ลวงให้เห็นว่า เป็นอัตตา คือ เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด

เพราะฉะนั้น ถ้าจะฟังธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็คือว่า ไตร่ตรองแต่ละคำ เพื่อให้รู้ว่าไม่มีเรา เพราะฉะนั้น สภาพรู้มี ใช่หรือไม่ คิด รู้เรื่องที่คิด จำก็จำสิ่งที่เคยเห็นบ้าง ได้ยินบ้าง ชอบก็มีจริงๆ เพราะฉะนั้น สภาพที่ไม่ใช่รูปธรรม คือไม่รู้อะไรเลย ทั้งหมดที่เกิดขึ้นเป็นนามธรรม เพราะฉะนั้น นาม นามธรรม หมายความถึงสภาพที่รู้ ความจริง นาม มีความหมายด้วย ใช่หรือไม่

อ.คำปั่น ข้อความในพระอภิธรรม ก็แสดงถึงความหมายของคำว่า นาม ธรรม ไว้ชัดเจนมากเลย ว่าเป็นสิ่งที่มีจริงที่เป็นสภาพรู้ที่น้อมไปสู่อารมณ์ อารมณ์ ก็คือ สิ่งที่จิตรู้ เพราะฉะนั้น นามธรรม ที่ท่านอาจารย์กำลังกล่าวถึงอยู่ในขณะนี้ ก็เป็นสภาพธรรมที่มีจริงที่เป็นสภาพรู้ เป็นธาตุรู้ ซึ่งจะมีความแตกต่างจากธรรมอีกอย่างหนึ่งอย่างชัดเจน ก็คือ ต่างจากรูปธรรม

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น แต่ละคำมีความหมาย คุณคำปั่นก็เพิ่มอีกคำหนึ่งแล้ว รู้ตัวหรือไม่ ว่าคำไหนที่เพิ่มขึ้น อารมณ์ เมื่อสักครู่นี้มีคำว่า ธรรม แล้วก็มีรูปธรรม และนามธรรมด้วย นามธรรมจะเป็นรูปธรรมได้หรือไม่ ไม่ได้ รูปธรรมจะเป็นนามธรรมได้หรือไม่ ไม่ได้ แต่ทั้งสองอย่างมีจริงเป็นธรรม แต่หลากหลายมาก แต่ก็จำแนกออกได้ เป็นสองประเภทใหญ่ คือ ธรรมอย่างหนึ่ง ไม่รู้อะไรเลย อย่างไร อย่างไร ใครจะไปบอกโต๊ะ ก็ไม่มีทางที่โต๊ะจะรู้อะไรทั้งสิ้น

เพราะฉะนั้น รูปธรรมต้องเป็นรูปธรรม เกิดหรือไม่ เกิดแน่นอน ไม่เกิดไม่มี แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ว่า สิ่งหนึ่งสิ่งใดมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นมีการดับไปเป็นธรรมดา แม้คำว่า ธรรมดา ก็ต้องเข้าใจด้วย ว่าคืออะไร เราพูดคำที่เราไม่รู้จักตั้งแต่เกิดจนตาย จนกว่าจะได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และเริ่มรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ฟ้ากับดินไกลกันแค่ไหน แต่จะรู้จักพระองค์ได้ ก็ด้วยการได้ยินได้ฟังคำ ซึ่งไม่เคยได้ยินมาก่อน และก็เริ่มมีความเข้าใจที่ถูกต้อง มั่นคงในแต่ละคำ ยิ่งเข้าใจเท่าไร ยิ่งเข้าใกล้ที่จะรู้คุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในพระปัญญาคุณ ในพระบริสุทธิคุณ ในพระมหากรุณาคุณ

เพราะฉะนั้น มีอีกคำหนึ่ง อารมณ์ ถ้าไม่ฟัง จะคิดเอาเอง เมื่อมีจิตซึ่งเป็นสภาพรู้ ก็ต้องมีสิ่งที่ถูกจิตรู้ ใช่หรือไม่ มีจิตเพิ่มขึ้นมาอีกแล้ว ทีละคำ ทีละคำ อย่าประมาท เพราะเหตุว่า ถ้าไม่รู้จริงๆ เราคิดว่ารู้แล้ว แต่รู้จักจิตหรือ หรือว่ารู้จักสภาพธรรมที่ไม่ใช่จิต แต่เกิดกับจิต นี่ละเอียดมากอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น เราไม่สามารถที่จะรู้จักธรรมจริงๆ ได้เลย จนกว่าจะได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ผู้ฟัง โดยทั่วไปแล้ว คนที่ไม่ได้ฟังธรรม ไม่ได้มีความเข้าใจ เขาก็เข้าใจว่า เขารู้จักอารมณ์ ตื่นขึ้นมาบอกวันนี้อารมณ์ดี วันนี้อารมณ์ไม่ดี อารมณ์เสีย อารมณ์บูดอะไรก็แล้วแต่ นั่นเป็นความเข้าใจของคนทั่วไปที่ไม่ได้ศึกษาธรรม

ท่านอาจารย์ มีคนตื่นขึ้น แต่ลืมว่า คนเป็นธรรมหรือไม่ แล้วก็เป็นธรรมอะไร เพราะฉะนั้น เผินไม่ได้เลยทั้งสิ้น และการเป็นผู้ที่ละเอียดในขั้นฟัง ก็จะทำให้ทุกอย่างในชีวิตละเอียดขึ้นด้วย เป็นผู้ที่ไม่ประมาท และเข้าใจความหมายของคำว่า ประมาท ละเอียดขึ้นด้วย ไม่ประมาทในการฟัง ถ้าเราเผิน เราก็ข้ามไป ข้ามไป ข้ามไป คิดว่า เข้าใจแล้ว แต่แต่ละคำนี่ไม่รู้ แค่ฟังเท่านั้นแหละ นามธรรม รูปธรรมแค่นี้ รู้จักเสียก่อน ค่อยๆ ไปทีละคำ

เพราะฉะนั้น เมื่อมีสภาพรู้ ต้องมีสิ่งที่ถูกรู้ ภาษาธรรม ภาษาบาลี ภาษามคธี อารมณ์ คือ สิ่งที่จิตรู้ แต่ภาษาบาลีไม่มีคำว่าอารมณ์สั้นๆ แต่มีคำว่า อารัมมณะ เพราะฉะนั้น คนไทยเอาคำภาษาบาลีมาใช้แบบที่ว่า ถ้าพูดกับคนที่ศึกษาภาษาบาลี ชาวต่างชาติเขาไม่รู้ว่า เราพูดว่าอะไร เพราะเราไม่พูดเต็มตามคำนั้น ที่ออกเสียงว่า อารัมมณะ แต่เราบอกว่าอารมณ์ แล้วเขาจะรู้ได้อย่างไร

เพราะฉะนั้น ทุกคำต้องมีความเข้าใจว่า ต่อจากนี้ไป อารมณ์คืออะไร เมื่อมีจิตซึ่งเป็นสภาพรู้ สิ่งที่ถูกจิตรู้ทั้งหมดเป็นอารมณ์ของจิต เพราะฉะนั้น คำที่คุณคำปั่นกล่าวว่า สภาพรู้เป็นนามธรรม เพราะเหตุว่า น้อมไปสู่อารมณ์ คือ จิตเกิดขึ้นต้องไปสู่สิ่งที่กำลังถูกรู้ อย่างขณะนี้เสียงปรากฏ จิตไม่ไปไหนเลย ไม่ได้ไปคิด หรือไม่ได้ไปทำอะไร แต่จิตน้อมไปรู้เสียง

เพราะฉะนั้น ขณะนั้นเสียงที่ปรากฏเป็นอารมณ์ของจิต เป็นจิตที่กำลังได้ยิน เพราะจิตนั้นน้อมไปที่เสียง จึงรู้เสียง ถ้าขณะนี้คนอื่นกำลังคิด แต่ไม่ได้ยินเสียงก็ได้ เพราะขณะนั้นจิตน้อมไปสู่เรื่องที่คิด เรื่องที่คิดเป็นอารมณ์

เพราะฉะนั้น คำใดที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสแล้ว คำนั้นไม่มีใครสามารถไปเปลี่ยนได้ ถ้ารู้ความจริง เพราะฉะนั้น จิตเป็นนามธรรมที่รู้อารมณ์ แต่ก็ยังมีนามธรรมที่ไม่ใช่จิตด้วย ค่อยๆ ฟังทีละคำ แต่ให้ทราบว่า นามธรรมเป็นสภาพที่เกิดขึ้นรู้ ต้องมีสิ่งที่ถูกรู้ เพราะฉะนั้น ต่อไปนี้จะรู้ว่าจิตอะไร กำลังรู้อารมณ์อะไร แล้วจิต ก็ไม่ใช่เรา

ผู้ฟัง อารมณ์ เป็นสิ่งที่ถูกจิตรู้ จิตไปรู้อะไร สิ่งนั้นก็เป็นอารมณ์ จิตรู้อารมณ์ทางใจ จิตรู้เรื่องราว ยศถาบรรดาศักดิ์ในสังคม สิ่งเหล่านั้นเป็นอารมณ์ของจิตได้ แต่สิ่งเหล่านั้น เป็นธรรมหรือไม่

ท่านอาจารย์ ต้องรู้ว่าจริงๆ แล้ว ยศถาบรรดาศักดิ์ คืออะไร มีจริงๆ หรือว่าเป็นความคิด เพราะฉะนั้น เห็นสิ่งที่กำลังปรากฏแน่นอน ยังไม่เป็นยศถาบรรดาศักดิ์ ยังไม่เป็นคน ยังไม่เป็นใครเลย นี่คือความจริงว่า แค่เห็น จะเห็นยศถาบรรดาศักดิ์ เห็นคนไม่ได้ เห็นเพียงสิ่งที่กำลังปรากฏเดี๋ยวนี้ ให้เห็นว่ามีจริง แต่ทำไมเป็นคน และนั่นเป็นคนที่มียศถาบรรดาศักดิ์อะไร เช่น คุณจรัญ เป็นต้น ทุกคนก็รู้จัก แต่ว่าเห็นหรือ หรือว่าเห็นเพียงสิ่งที่กระทบตาขณะนี้ ซึ่งไม่ใช่ใครเลย ถ้าไม่มีการนึกคิดต่อจากเห็น

เพราะฉะนั้น ที่เราเห็นเป็นคน เป็นสัตว์ เป็นเรื่องเป็นราวต่างๆ ไม่ได้หมายความว่า มีจิตขณะเดียว ขณะนี้มีสิ่งที่กระทบตาเพียงหนึ่ง แว๊บเดียวเอง ยังไม่เป็นอะไรทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น จิตเกิดขึ้นและดับไป ซ้ำกันจนปรากฏเป็นนิมิตตะ หมายความถึง รูปร่าง สัณฐานต่างๆ อย่างเราบอกว่า เก้าอี้ หรือว่าหมอน หรือว่าคน ถ้าเป็นสีเดียวหมด ไม่มีทางรู้เลย มืดดำ หมดเลยทั้งห้อง จะรู้ว่าอะไรเป็นอะไร หรือขาวไปหมดเลยทั้งห้อง หรือเหลืองไปหมดทั้งห้อง ก็ไม่มีใครสามารถที่จะรู้ได้ว่าเป็นอะไร

แต่เพราะเหตุว่า สิ่งที่ปรากฏทางตามีสีสันต่างๆ ต้องไม่ลืม จะบอกว่า สีฟ้าต้องเห็น ใช่หรือไม่ จะบอกว่าสีแดงก็ต้องเห็นใช่หรือไม่ ไม่เช่นนั้นจะกล่าวได้อย่างไร ว่านี่แดง นั่นฟ้า เพราะฉะนั้น สิ่งที่ปรากฏทางตาที่กระทบตาจริงๆ หลากหลายสีสันวัณณะ เพราะเป็นสิ่งที่กระทบตาได้ เราบอกว่าเก้าอี้สีแดง เก้าอี้จะกระทบตาได้หรือไม่ ไม่มีทางที่เก้าอี้ทั้งตัวจะมากระทบตาได้ใช่หรือไม่

แต่สิ่งที่มีที่เก้าอี้เป็นรูปที่กระทบตาได้ และปรากฏเป็นสีสันต่างๆ ซึ่งเกิดดับเร็วสุดที่จะประมาณได้ เพราะว่าที่ปรากฏว่าเป็นอะไร ต้องมีการกระทบตาทีละหนึ่งสั้นมาก เพราะฉะนั้น รวมกันเท่าไร นับประมาณไม่ได้เลย จึงปรากฏเป็นนิมิต และก็มีสภาพรู้อีกชนิดหนึ่ง ซึ่งไม่ใช่จิต ซึ่งต่อไปเราจะกล่าวถึงสภาพรู้แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง ให้ชัดเจนขึ้น เป็นสภาพที่จำ จิตไม่ได้จำ เราคิดว่าเราจำ แต่เป็นจิตที่เห็น และก็เป็นสภาพธรรมที่จำเกิดขึ้นพร้อมกัน ละเอียดจนปานนั้น ที่ว่ารูปละเอียดแล้ว นามธรรมยิ่งละเอียดกว่านั้นอีกมาก ลวงให้เห็นว่าเป็นเราโกรธ เราชอบ เราเห็น เราจำทั้งหมด

การที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ว่า เป็นสิ่งที่มีจริง เป็นธรรม และตรัสรู้ความจริงของแต่ละหนึ่งของธรรมนั้นด้วย ว่าต่างกันหลากหลายอย่างไร เพราะฉะนั้น ถ้าเห็นคุณจรัญ ยศถาบรรดาศักดิ์มีหรือไม่ ตรงนี้ ไม่มี แต่คิดได้ จำได้รูปร่างอย่างนี้ เป็นชื่อนี้ มีตำแหน่งหน้าที่อย่างไร ก็จำได้ ใช่หรือไม่ แต่ว่าปรากฏให้เห็น หรือว่าคิดนึกต่อจากที่เห็น

เพราะฉะนั้น เพียงหนึ่งขณะที่เราว่าหนึ่ง ละเอียดเกินกว่านั้น จนประมาณไม่ได้ แต่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ความจริงของทุกอย่าง อย่างละเอียดยิ่ง เพราะฉะนั้น เพียงหนึ่งเห็น ซึ่งก่อนเห็น ไม่เห็น พอเห็นดับไปแล้ว จิตที่เกิดสืบต่อ ก็ไม่เห็น เห็นหรือไม่ความละเอียด แต่ยังมีสิ่งนั้นเป็นอารมณ์ คือยังรู้สิ่งนั้น แต่ไม่ใช่เห็น เพราะเดี๋ยวนี้จำคุณคำปั่น กลับไปบ้าน ก็สามารถที่จะคิดถึงคุณคำปั่นได้ แต่ไม่เห็นคุณคำปั่น แต่สภาพจำนี่เกิดขึ้น

เพราะฉะนั้น จะไม่ให้จำเกิดขึ้นก็ไม่ได้ และจำเป็นสภาพธรรมที่ไม่ใชจิต ซึ่งเป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้แจ้ง เพราะฉะนั้น เราจะมีนามธรรมสองอย่าง คือ นามธรรมหนึ่ง เกิดขึ้นไม่ทำอะไรเลยทั้งสิ้น นอกจากรู้สิ่งที่กำลังปรากฏ แจ้งในลักษณะที่หลากหลายต่างกัน ฟ้ากับน้ำใกล้เคียงกันเหลือเกิน แต่จิตเป็นสภาพที่รู้แจ้ง แต่สภาพธรรมที่เกิดกับจิต จำความต่างอย่างละเอียดของฟ้ากับของน้ำได้

เพราะฉะนั้น สภาพจำไม่ใช่จิต แต่จำเกิดกับจิตที่รู้แจ้ง แล้วก็จำได้ว่า นั่นฟ้า นี่น้ำ จรดกัน ก็ไม่ใช่อย่างเดียวกัน นี่คือความละเอียดอย่างยิ่งของแต่ละหนึ่ง ซึ่งเกิดมาแล้วก็เป็นชีวิตต่างๆ ตามปัจจัย เป็นคนก็ได้ เป็นสัตว์ก็ได้ เป็นงูก็ได้ เป็นช้างก็ได้ เป็นอะไรก็ได้ แต่เป็นสิ่งที่มีจริง ถ้าเป็นสิ่งที่รู้ ก็เป็นนามธรรม ถ้าเป็นสิ่งที่ไม่รู้ ก็เป็นรูปธรรม

เพราะฉะนั้น ที่เราเข้าใจว่าเป็นคนมาโดยตลอด ก็คือ นามธรรม และรูปธรรม ไม่ใช่มีแต่รูปธรรม ถ้ารูปธรรมนั้นไม่มีนามธรรมเกิดที่นั่น ก็เป็นซากศพ เหมือนกันเลย ยกมือไม่ได้ กระพริบตาไม่ได้ แค่แข็งก็เหมือนกับโต๊ะ เก้าอี้ไป เพราะฉะนั้น ต้องเห็นความต่างชัดเจน แม้กำลังมีชีวิตอยู่ รูปธรรมไม่ใช่สภาพรู้ จะรู้ไม่ได้เลย นามธรรมเกิดขึ้นต้องรู้ โดยไม่มีรูปใดๆ เจือปนเลยทั้งสิ้น