ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1462

ตอนที่ ๑๔๖๒

สนทนาธรรม ที่ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า จ.นครนายก

วันที่ ๑๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๖๒

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น เดี๋ยวนี้สิ่งหนึ่งสิ่งใดกำลังปรากฏ เพราะสิ่งนั้นเกิดขึ้นจึงมี ปรากฏให้รู้ว่ามี เพราะฉะนั้น คอมพิวเตอร์คืออะไร วิทยาการต่างๆ คืออะไร รู้ความจริงถึงที่สุดของสิ่งนั้นหรือไม่ว่า ถ้าไม่มีเหตุปัจจัยที่จะให้สิ่งหนึ่งสิ่งใดเกิด จะไม่มีสิ่งนั้นเกิดได้เลย แต่เดี๋ยวนี้ที่เหมือนมีเรา ลองแยกไป ตั้งแต่ศีรษะจรดเท้าที่เป็นร่างกายของเรา สามารถที่จะแยกได้ละเอียดยิบหรือไม่ แล้วเราอยู่ตรงไหน ไหนเป็นเรา สภาพของธาตุรู้ ซึ่งกำลังเห็น กำลังได้ยิน ก็ต้องมีเหตุปัจจัยเกิดขึ้น เพียงแค่เห็น

วิทยาการต่างๆ ก็กล่าวโดยนัยต่างๆ แต่คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คือ ต้องมีสิ่งหนึ่งที่กาย เป็นสิ่งที่ไม่รู้อะไรเลย แต่สิ่งนั้นสามารถกระทบกับสิ่งที่กำลังปรากฏเดี๋ยวนี้ได้ แต่ว่าขณะที่สิ่งนี้กำลังปรากฏ ปรากฏกับสภาพที่เกิดขึ้นรู้ ถ้าสภาพนั้นเกิดขึ้นไม่รู้ สิ่งใดๆ ก็ปรากฏไม่ได้ โต๊ะไม่รู้ว่ามีดอกไม้วางอยู่บนโต๊ะ แน่นอน เพราะว่าสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่มีความเกิดขึ้น ทุกอย่างหมด จำแนกออกได้ เป็นสองประเภทใหญ่ๆ คือ ประเภทหนึ่งเกิดขึ้นมีจริงๆ แต่รู้อะไรไม่ได้เลย เสียงมีจริง แต่เสียงไม่รู้อะไร เค็ม หวาน เปรี้ยวมีจริง แต่เค็ม หวาน เปรี้ยว ไม่รู้อะไร แล้วเราอยู่ไหน มีแต่สิ่งที่มีจริง แต่ละอย่าง แต่ละอย่าง แต่ละอย่าง ซึ่งมีปัจจัยเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป

ก่อนมีสิ่งนั้น สิ่งนั้นไม่มี แต่เมื่อมีปัจจัยให้สิ่งนั้นเกิดขึ้นมี แล้วก็ดับไป ไม่กลับมาอีกเลยในสังสารวัฏ เพราะฉะนั้นมีเราหรือไม่ เป็นอย่างไร ฟังแล้ว อยากจะฟังต่อไป เข้าใจต่อไป จะรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง หรือว่าพอแล้ว เรียนอย่างอื่นดีกว่า สนุกกว่า เพราะฉะนั้น แสดงให้เห็นว่า กว่าจะรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริงๆ ต้องเป็นผู้ที่ไม่ประมาทเลย และเมื่อรู้จักแล้ว ด้วยความเคารพสูงสุดในพระปัญญาคุณ ที่ให้ได้ฟังคำซึ่งเป็นจริง มีเราเฉพาะชาตินี้ชาติเดียว

ก่อนเป็นคนนี้ ไม่ได้มีคนนี้เลย เป็นใครก็ไม่รู้ แม้ก่อนการตรัสรู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชาติก่อนๆ ก็ยังไม่ใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่เป็นผู้ที่ทรงบำเพ็ญบารมี ที่จะมีการได้คิดไตร่ตรองว่า สิ่งที่มีขณะนี้ ความจริงของสิ่งนี้ คืออะไร เพราะว่า ที่มีอยู่ในโลกนี้ทั้งหมด เป็นคนบ้าง เป็นสัตว์บ้าง เป็นสิ่งต่างๆ บ้าง ไม่ใช่ไม่มี มี แต่ความจริงถึงที่สุดของสิ่งนั้นคืออะไร

เพราะฉะนั้น จะเป็นคนนี้อีกได้ไม่นาน แล้วก็จากโลกนี้ไป โดยที่ว่าจากไปโดยไม่รู้เลย ไม่ได้ยินคำจริงที่สามารถที่จะรู้ว่าเกิดมา ใครตั้งใจจะเกิดหรือไม่ ตั้งใจจะเป็นคนนั้นคนนี้หรือไม่ ตั้งใจว่าเกิดแล้วจะเป็นอย่างนี้หรือไม่ แต่ความจริงก็ไม่ได้เป็นอย่างนั้นเลย แต่ต้องเป็นไปตามเหตุปัจจัยที่จะให้เกิดขึ้นเป็นไป บังคับบัญชาไม่ได้

จึงมีคำที่ชาวพุทธได้ยินบ่อยๆ ธรรมทั้งหลาย หมายความว่าอะไร สิ่งที่มีจริงคือ ธรรมทั้งหลาย ทั้งหมดไม่เว้นเลย ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา ไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยงและยั่งยืน ทุกอย่างต้องเปลี่ยน แต่ว่าเปลี่ยนเร็วสุดที่จะประมาณได้ จนกระทั่งลวงให้เห็นเหมือนกับว่า ไม่ได้เปลี่ยนไปเลย ตั้งแต่เช้าตื่นขึ้น จนกระทั่งถึงเดี๋ยวนี้ มีอะไรบ้างมากมายหลายอย่าง ต้องเกิดขึ้นจึงมี มีแล้วก็ดับไป เพราะฉะนั้น ขณะนี้ไม่ใช่ขณะก่อน ขณะพรุ่งนี้ก็ไม่ใช่ขณะเดี๋ยวนี้

เพราะฉะนั้นก็แสดงให้เห็นว่า คำของพระองค์ทุกคำ เป็นคำจริงที่แสดงให้เห็นว่า ถ้าไม่รู้ตามความเป็นจริงก็หลงยึดถือว่ามีเรา แต่จะมีเราได้นานเท่าไร และเราเป็นเราประเภทไหน ประเภทที่ไม่รู้เลย เกิดมาแล้วก็ตายไป และต่อไปจะเป็นคนนี้อีกไม่ได้เลยในสังสารวัฏ

เพราะฉะนั้น ก่อนจากโลกนี้ไป ซึ่งไม่รู้ว่าเมื่อไร เร็วมาก อาจจะเป็นเย็นนี้ก็ได้ พรุ่งนี้ก็ได้ เดือนนี้ก็ได้ อีก ๑๐ ปีก็ได้ ๒๐ ปีก็ได้ แต่ว่าระหว่างที่มีชีวิตอยู่ก่อนจากโลกนี้ไป ได้เข้าใจความจริงที่หลงเข้าใจว่าเป็นเรา แล้วก็ไม่มีเรา เมื่อจากโลกนี้ไป

เพราะฉะนั้นจะรู้วิชาการใดๆ ทั้งสิ้น ไม่ว่าจะเป็นวิชาการเกี่ยวกับอะไรทั้งหมด เคยรู้มาก่อนไหมชาติก่อน แล้วชาติต่อไปจะรู้หรือไม่ ทั้งหมดเกิดแล้วดับไป ไม่กลับมาอีกเลย แต่มีเหตุปัจจัยที่จะทำให้สิ่งหนึ่งสิ่งใดเกิดขึ้น ซึ่งไม่มีใครสามารถจะบอกได้โดยละเอียด เพราะเขาไม่ได้ตรัสรู้ แต่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงความจริงทุกคำ

เห็น ไม่มีตาเห็นได้หรือไม่ มีตาก็จริง แต่นอนหลับสนิท ไม่เห็น เพราะไม่มีสิ่งหนึ่งสิ่งใดกระทบตา สิ่งที่อยู่ข้างหลัง ใครรู้บ้างว่า เป็นอะไร บอกไม่ได้เลย เพราะไม่เห็น เมื่อสิ่งนั้นไม่กระทบตา ไม่เป็นปัจจัยให้ธาตุชนิดหนึ่ง ธาตุ คือ สิ่งที่มีจริง ซึ่งใครก็เปลี่ยนแปลงให้เป็นอย่างอื่นไม่ได้ กระทบตาเมื่อไร ก็เป็นปัจจัยหนึ่งที่จะทำให้เห็น แต่บางครั้งเห็นสิ่งที่น่าพอใจ บางครั้งเห็นสิ่งที่ไม่น่าพอใจ เลือกไม่ได้ เพราะมีปัจจัยอื่น ที่ทำให้เมื่อสิ่งนี้กระทบตา เหตุนั้นทำให้จิตนั้นเกิดขึ้นเห็นเฉพาะสิ่งนั้น แล้วก็ดับไป ไม่เหลือเลยสักขณะเดียว

แม้ขณะสุดท้ายที่จากโลกนี้ไป ก็แสดงชัดเจนว่า สิ้นสุดความเป็นบุคคลนี้ เพราะฉะนั้น ก่อนจากไป มีอะไรที่จะเข้าใจได้ อะไรที่เป็นความจริง อะไรที่แสดงให้มีการไตร่ตรองว่า อะไรถูก อะไรผิด อะไรดี อะไรชั่ว เพื่อที่จะเป็นเหตุต่อไปที่จะทำให้สิ่งที่จะเกิดสืบต่อจากคนนี้ แต่ไม่ใช่คนนี้ แต่จะเป็นอะไร ใครบอกได้

เห็นหรือไม่ แม้แต่หนึ่งขณะข้างหน้า ก็รู้ไม่ได้ แต่คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกคำ ทำให้สามารถเข้าใจความจริงได้ เพราะฉะนั้น ชีวิตที่ได้มีการฟังได้เข้าใจพระธรรม เห็นคุณค่าของพระธรรม ก็จะต่างกับชีวิตที่เกิดมาแล้วไม่รู้ความจริงของสิ่งที่มี

เพราะฉะนั้น เพียงเท่านี้ ฟังแค่นี้ มีใครที่จะเห็นคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบ้าง พระองค์เดียวเท่านั้นที่ตรัสรู้ความจริงทุกอย่าง ถึงที่สุดโดยประการทั้งปวง ไม่ว่าโลกกี่แสนกัปมาแล้ว หรือโลกวันนี้ และสิ่งที่มีก็จะต้องเกิดดับสืบต่อไป ไม่สิ้นสุด เพราะมีเหตุปัจจัยที่จะทำให้เกิดขึ้น รู้จักสิ่งที่ผ่านแล้ว และสิ่งที่กำลังเป็นอยู่ และสิ่งที่จะเกิดต่อไปได้หรือไม่ ถ้าไม่ได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

เพราะฉะนั้น ควรรู้หรือไม่ เพื่อที่จะได้ตายจากโลกนี้ไปแล้ว ความรู้นั้นจะติดตามไป ที่จะทำให้เป็นผู้ที่ไม่โง่ หรือว่าไม่รู้อะไร ที่สามารถจะรู้ได้ เมื่อมีโอกาสที่จะได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า นี่ก็เป็นเรื่องหนึ่ง ซึ่งเกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันทั้งหมด ไม่ว่าโลกจะเปลี่ยนไปในสมัยใดก็ตาม ก็ไม่พ้นจากสัจจะ ธรรม คือธรรมที่มีจริงๆ ซึ่งใครก็เปลี่ยนไม่ได้ ว่าธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา ไม่มีใครเป็นเจ้าของ ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใคร เกิดขึ้นแล้วก็ต้องหมดไป

อ.อรรณพ ในสังคมปัจจุบัน ควรวางกายใจอย่างไร เพื่อให้ดำรงชีวิตให้มีความทุกข์น้อยที่สุด

ท่านอาจารย์ ถ้าทำได้ ก็ทำเดี๋ยวนี้เลย แต่คำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากล่าวถึงสิ่งที่มีจริง ให้เริ่มเข้าใจว่า จริงหรือไม่ เพราะฉะนั้น มีคำหลายคำที่เคยผ่านหู แต่ว่าไม่ทราบว่าเข้าใจจริงๆ หรือไม่ หรือคิดว่า คำนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสแล้วหมายความว่าอะไร

เพราะฉะนั้น การศึกษาธรรม ถ้าจะให้เป็นประโยชน์จริงๆ ก็คือว่าได้เข้าใจคำนั้นจริงๆ ทีละคำด้วย เพราะฉะนั้น ขอคำสักคำได้หรือไม่ ที่จะได้กล่าวถึงที่อยากจะรู้ ขณะนี้มีคำไหนบ้างหรือไม่ ที่ใครอยากจะรู้ คำเดียว คำว่าทุกข์หรือ ทุกข์มีจริงหรือไม่ จริง ถ้าไม่มีเหตุให้เกิดทุกข์ ทุกข์เกิดได้หรือไม่

เพราะฉะนั้น ตราบใดที่ยังมีเหตุที่จะให้เกิดทุกข์ ไม่ให้ทุกข์เกิดไม่ได้ เพราะฉะนั้น ต้องรู้ว่า อะไรเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ ถ้าไม่มีเห็นเลย ไม่มีได้ยินเลย ไม่ได้กลิ่น ไม่ลิ้มรส ไม่รู้สิ่งที่กระทบสัมผัส หลับสนิท มีทุกข์หรือไม่ ไม่มีเลย ถ้าเช่นนั้นเกิดมาหลับตลอดไปดีหรือไม่ จะได้ไม่มีทุกข์ นี่ก็ไม่สามารถที่จะคิดเองได้เลย เพราะเหตุว่า ใครบ้างที่หลับได้ตลอดไป ไม่มีเลย ต้องตื่น ตื่นเมื่อไรก็ไม่รู้ หลับเมื่อไรก็ไม่รู้

เพราะฉะนั้น แสดงว่า ไม่มีอะไรที่จะอยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใครได้เลยทั้งสิ้น แต่ต้องมีปัจจัยที่จะให้เป็นอย่างนั้น ปัจจัยต้องเป็นสิ่งที่ทำให้สิ่งหนึ่งสิ่งใดอาศัยสิ่งนั้นเกิดขึ้นได้ สิ่งนั้นจึงเป็นปัจจัยที่อาศัยให้สิ่งนั้นเกิดขึ้นได้ เช่น ได้ยิน เสียงมีแน่นอน แต่ถ้าเสียงไม่กระทบหู เสียงดับแล้ว ไม่กระทบหู จะได้ยินเสียงนั้นหรือไม่ แล้วได้ยิน เป็นสุข หรือเป็นทุกข์ เราไม่เคยคิดเลย โดยมากชาวพุทธไม่ได้คิด แต่ว่ามีแต่ให้เชื่อ เช่น ไปสำนักปฏิบัติ ให้นั่ง ให้เดิน ให้ยืน มีแต่เขาบอก แต่ว่าไม่มีความเข้าใจอะไรเลยทั้งสิ้น

แต่ทุกคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คนฟังไตร่ตรองเป็นปัญญาของตนเอง เพราะฉะนั้น เป็นสิ่งที่มีค่าที่สุด เพราะเหตุว่า ใครจะไปบันดาลให้ใครมีปัญญาไม่ได้ แต่ว่ามีคำที่กล่าวถึงสิ่งที่มีจริง ให้คนนั้นไตร่ตรอง จนกระทั่งเป็นความเข้าใจของตนเอง แล้วอะไรจะประเสริฐกว่าปัญญา เพราะเหตุว่า ไม่มีปัญญา มีเงิน มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ มีทุกอย่าง แล้วมีทุกข์หรือไม่ เป็นเรื่องต้องคิด เป็นเรื่องต้องไตร่ตรอง จนกระทั่งรู้จริงๆ ว่าทุกข์ คืออะไร ไม่มีได้หรือไม่ หรือว่าทุกคนมีทุกข์ แต่ทุกคนไม่รู้จักทุกข์ ว่าเดี๋ยวนี้ก็มีทุกข์

นี่คือคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่เคยได้ยินมาก่อนเลย ที่จะมีใครบอกว่า เดี๋ยวนี้ก็มีทุกข์ แต่ถ้าฟังแล้ว เป็นความเข้าใจของตนเอง เริ่มเข้าใจถูก และก็เปลี่ยนไม่ได้ด้วย เพราะว่า ถึงที่สุด ก็คือว่า ธรรม เป็นสิ่งที่มีจริงเปลี่ยนไม่ได้ เพราะฉะนั้น อีกคำหนึ่ง ที่ใช้แทนคำว่า ธรรม ก็คือคำว่า ธาตุ ภาษาบาลี มีตัวสะกดที่แสดงคำนี้ว่า ธ ธง สระอา ต เต่า สระอุ มีความหมายอย่างเดียวกัน คือ สิ่งนั้นมีจริง แต่ดำรงความเป็นสิ่งนั้นไว้ ซึ่งใครก็เปลี่ยนแปลงไม่ได้ ถ้ากล่าวอย่างนี้ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเปลี่ยนสิ่งนั้นให้เป็นอย่างอื่นได้หรือไม่ ไม่ได้ นี่คือเริ่มเข้าใจว่าคำจริง

เพราะฉะนั้น คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกคำ ทีละคำ ค่อยๆ เข้าใจมั่นคงขึ้น คนอื่นเห็นทุกข์ชั่วคราว ขณะที่กำลังป่วยไข้ ขณะที่กำลังหิว ขณะที่กำลังโกรธ ขณะที่กำลังไม่ชอบ รู้ว่าเป็นทุกข์ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสว่า สิ่งหนึ่งสิ่งใดมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นมีความดับไปเป็นธรรมดา สัพเพ สังขารา อนิจจา ฟังแล้วจำ แต่หมายความว่าอะไร ไม่ใช่ให้จำ แต่ให้เข้าใจ สังขาร สังขาร พูดกัน แต่ไม่รู้ก็บอกว่า ร่างกายนี่แหละเป็นสังขาร แต่ความหมายจริงๆ ของสังขารก็คือว่า สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่จะเกิดขึ้น ต้องมีปัจจัยปรุงแต่งอาศัยกันและกันเกิดขึ้น มิฉะนั้นแล้ว ก็ไม่สามารถจะเกิดขึ้นได้ ลองคิดดู ถ้าโลกนี้ไม่มีอะไรเกิดขึ้นมาเลย จะมีโลกหรือไม่

แค่นี้ ถ้าไม่มีอะไรเกิดขึ้น จะมีโลกหรือไม่ เพราะฉะนั้น รู้จักโลกหรือไม่ แม้เพียงคำเดียวว่าโลก ถ้าไม่ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่มีทางที่จะรู้จักว่าอะไรคือโลก ก็คิดว่าโลกก็มีภูเขา มีแม่น้ำ มีทะเล มีคน มีสัตว์ แต่ความจริงสิ่งต่างๆ เหล่านั้น คืออะไร ถ้าไม่เกิดขึ้นไม่มี

เพราะฉะนั้น เมื่อมีเหตุที่จะให้เกิดขึ้นหลากหลายมาก ใครก็ไปเปลี่ยนให้เป็นสิ่งเดียวกันไม่ได้ เพราะฉะนั้น เริ่มเข้าใจความต่างของแต่ละอย่างว่า ที่มีสิ่งต่างๆ เกิดขึ้น เพราะมีเหตุที่จะให้เกิดเป็นอย่างนั้นต่างๆ กันไป อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาหรือไม่ บังคับให้เปลี่ยนให้เป็นอย่างอื่นได้หรือไม่ ให้ไม่มีใครสักคนในห้องนี้เดี๋ยวนี้ได้หรือไม่ ไม่ได้ เมื่อมีเหตุปัจจัยที่จะให้เป็นไปอยู่ ก็ต้องเป็นไป

เพราะฉะนั้น เริ่มรู้จักว่า ทุกสิ่งทุกอย่างไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใครเลยทั้งสิ้น คิดว่าบังคับได้ คิดว่าทำได้ ทำให้ไม่ตาย ทำได้หรือไม่ ใครก็ทำไม่ได้เลย เพราะฉะนั้น ทุกอย่างต้องเป็นไปตามเหตุตามปัจจัย เริ่มมีความเข้าใจถูกต้องในความไม่แน่นอน ในความไม่ยั่งยืน แต่เราทุกคนอยากให้ทุกอย่างยั่งยืนใช่หรือไม่ อยากมีชีวิตยืนยาว อยากให้อยู่ไปนานๆ พอป่วยไข้ได้เจ็บ ก็ต้องรักษา อยากจะมีชีวิตต่อไปอีก งานยังไม่เสร็จบ้าง อะไรบ้างต่างๆ เป็นต้น แล้วไม่เป็นอย่างที่ต้องการ เป็นทุกข์หรือไม่ ทุกข์

เพราะฉะนั้น ถ้าค่อยๆ เข้าใจทีละนิด ทีละหน่อย ก็จะไม่ทุกข์มาก คือ ไม่เดือดร้อนมาก เพราะรู้ว่าความจริงเป็นอย่างนี้ เปลี่ยนความจริงอย่างนี้ ให้เป็นอย่างอื่นไม่ได้ เพราะฉะนั้น ถ้ามีใครจากไป พี่น้องก็ได้ เพื่อนฝูงก็ได้ และมีคนที่เป็นทุกข์เศร้าโศก เพราะเขาไม่รู้ว่าเป็นธรรมดาที่จะต้องเป็นอย่างนั้น แต่ถ้ารู้ว่า ทุกคนก็เกิดมา แล้วก็อยู่ชั่วคราว แล้วก็ต้องตายไป จะไม่ให้เป็นอย่างนั้นไม่ได้ เป็นธรรมดา จะทุกข์หรือไม่ ในเมื่อรู้ความจริงว่าเป็นธรรมดา เสียใจก็เกิดขึ้น เมื่อมีการพลัดพราก บังคับไม่ให้เสียใจก็ไม่ได้

เพราะฉะนั้น เริ่มเห็นความจริงว่า ทุกอย่างที่มีต้องเป็นไปตามเหตุปัจจัยที่อาศัยกัน ทำให้สิ่งนั้นเกิดขึ้นเป็นอย่างนั้น ค่อยๆ ละคลายความติดข้อง ว่าเป็นเรา ค่อยๆ ละคลายความคิดว่า บังคับบัญชาได้ ค่อยๆ ละคลายความคิดว่าทุกอย่างยั่งยืนอย่างที่ต้องการจะให้เป็น

เพราะฉะนั้น ถ้ามีการเข้าใจความจริง ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ธรรมดามาจากภาษาบาลี แต่คนไทยใช้จนเป็นธรรมดา แล้วก็รู้หรือไม่ว่า ธรรมดาจริงๆ หมายความว่าอะไร

อ.คำปั่น ธรรมดา มาจากภาษาบาลีว่า ธรรมตา ธรรม ก็คือ สิ่งที่มีจริงๆ ตาก็คือ ความเป็นไป เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวถึงธรรมตา หรือธรรมดา ก็คือ ความเป็นไปของสิ่งที่มีจริงๆ ในขณะนี้ นี่คือ ความหมายของธรรมดา เห็นก็เป็นธรรมดา โกรธก็เป็นธรรมดา ความเศร้าโศกเสียใจก็เป็นธรรมดา เพราะว่าต้องเป็นไปอย่างนั้น

ท่านอาจารย์ ฝนตกเป็นธรรมดาหรือไม่ ฟ้าร้องเป็นธรรมดาหรือไม่ เริ่มรู้ว่าทุกอย่างเป็นธรรม คือ สิ่งที่มีจริง ตา ความเป็นไป ต้องเป็นอย่างที่เป็น จะเป็นอย่างอื่นไม่ได้เลย เพราะฉะนั้นคนไทยก็พูดถูก ธรรมดา แต่ว่าไม่ได้เข้าใจความเป็นจริง ว่าเป็นธรรม มีจริง และความเป็นจริงของธรรม ก็คือ อย่างที่กำลังเป็นเดี๋ยวนี้แหละ นั่นคือความเป็นไปของธรรม เป็นธรรมดา ก็เริ่มเข้าใจความจริงเพิ่มขึ้นหนึ่งคำ มีอะไรบ้างหรือไม่ ที่ไม่ใช่ธรรมดา

อ.อรรณพ มีอะไรไม่ใช่ธรรมดาบ้างหรือไม่ นักเรียนตอบว่าไม่มี

ท่านอาจารย์ ตรง เปลี่ยนไม่ได้ เพราะบอกอยู่แล้ว พูดอยู่แล้วว่าธรรมดา พูดแล้วก็ต้องเข้าใจด้วย แล้วก็เป็นจริงอย่างนั้นด้วย เพราะฉะนั้น การที่ได้ฟังธรรม และมีโอกาสได้เข้าใจแม้แต่คำที่พูดในชีวิตประจำวัน ก็เริ่มเปลี่ยนจากเดิม คือ พูดไปโดยไม่เข้าใจ เป็นพูดแล้วรู้ว่าหมายความถึงอะไร

เพราะฉะนั้น นี่ก็เป็นความต่างกัน ถ้าตอบว่า ไม่รู้ เป็นธรรมดาหรือไม่ ทุกอย่างเพราะความไม่รู้มีจริง เพราะฉะนั้น เมื่อเป็นความไม่รู้ จะเปลี่ยนให้เป็นความรู้ไม่ได้ นี่คือ เริ่มเข้าใจความหมายของธรรมกับตา ซึ่งคนไทยใช้คำว่า ธรรมดา แต่ต้องเข้าใจให้ถูกต้องว่า ทุกอย่างที่มีเป็นธรรม แล้วก็ต้องเป็นไปอย่างที่เป็น เพราะว่า ธรรมนั้นต้องเป็นไปตามที่เป็นธรรมนั้นๆ

หวานเป็นหวาน เป็นเขียว เป็นแข็งไม่ได้ ขณะนี้ถ้าถามอีกสักคำหนึ่ง ถ้าใครสนใจคิด ก็จะเริ่มเข้าใจพระพุทธศาสนา และเริ่มรู้ว่าความไม่รู้มีจริง แต่ความรู้ก็มีจริง เมื่อได้ฟังคำที่สามารถจะทำให้เข้าใจความจริงนั้นๆ ได้ เพราะฉะนั้น ก็น่าจะมีคำถามอื่นๆ ที่จะเป็นเครื่องสอบทาน ว่ามีความเข้าใจในคำนี้มากน้อยแค่ไหน

มีใครอยากจะถามอะไรใครบ้างหรือไม่ ถามก็เป็นธรรมดา ไม่ถามก็เป็นธรรมดา เริ่มเข้าใจธรรมดา แต่ธรรมดา สิ่งที่เกิดขึ้นดีก็มี ธรรมดาเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ดีก็มี เพราะฉะนั้น ต้องรู้ว่า ไม่ใช่เรา แต่เป็นธรรม แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นรวมกัน ไม่ได้แยกจากกันไป ก็เข้าใจว่ารวมกันแล้วเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด

ถ้าเราแยกตาออกไปทางหนึ่ง หูออกไปทางหนึ่ง จมูกออกไปทางหนึ่ง มีเราหรือไม่ แตกย่อยเป็นผงอย่างละเอียดยิบ ไม่มีเรา แต่มีอะไร มีธรรม ซึ่งสามารถที่จะแยกออกได้ละเอียดยิบ แต่ถึงแม้ขณะนี้ไม่ได้แยกออกละเอียดยิบ แต่ความจริงก็แยกกันอยู่แล้ว โดยไม่รู้ด้วย ว่าสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่รวมกันขณะนี้ เป็นแต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง ซึ่งมีปัจจัยเกิดขึ้นหลากหลาย แล้วก็กำลังดับไปด้วย แต่มีสิ่งที่เกิดสืบต่อแทนเร็วสุดที่จะประมาณได้ จึงไม่มีการเห็นว่า สิ่งใดดับไปเลย และก็ไม่รู้ด้วยว่า เกิดด้วย เพราะฉะนั้น นี่ก็เป็นความไม่รู้ ซึ่งเป็นธรรมดา เมื่อไม่ได้ฟังธรรมก็ไม่รู้อย่างนี้ ทุกชาติ

อ.อรรณพ เรื่องธรรมดา ชาวบ้านทั่วไปเขาก็พูดได้ว่าธรรมดา ถามว่าวันนี้เป็นอย่างไรบ้าง ก็ธรรมดา ไม่มีอะไร แต่พอฟังอย่างนี้ ธรรมดาของผู้มีปัญญา ธรรมตากับธรรมดาที่ชาวบ้านพูดๆ กัน คนละเรื่องกันเลย

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ได้ประดิษฐ์อะไรที่ใหม่ แต่สิ่งนั้นมีแล้วไม่รู้ เพราะฉะนั้นการตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็คือว่าทรงตรัสรู้ความเป็นจริงของสิ่งที่มีเป็นธรรมดา แต่คนอื่นไม่ได้เข้าใจว่าเป็นธรรม ซึ่งเป็นธรรมดา เขากลับคิดว่า วันนั้น เขาธรรมดาเป็นธรรมดา แต่เขาไม่รู้ว่าธรรมต่างหาก และเขาก็ยึดถือธรรมนั้นว่าเป็นเรา

เพราะฉะนั้น เขาเข้าใจว่า ธรรมเป็นเขา ถูกหรือไม่ เห็นขณะนี้เป็นธรรม เกิดขึ้นเห็นแล้วก็ดับไป เป็นธรรมดาของเห็นที่ต้องอาศัยตา ได้ยินขณะนี้ ไม่ใช่ขณะเห็นเลย และต้องอาศัยหู ถ้าไม่มีเสียงกระทบหู ได้ยินไม่ได้เลย ไม่สามารถจะได้ยินได้ เสียงก็ไม่ปรากฏ เป็นธรรมดาหรือไม่

เพราะฉะนั้น การศึกษาคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกคำ กล่าวถึงสิ่งที่มีแล้วเป็นธรรม แล้วก็เป็นความเป็นไปของธรรม ซึ่งถูกปกปิดไว้ทุกชาติด้วยความไม่รู้ เช่นต้องการรู้เหตุของทุกข์ หรือว่าต้องการไม่มีทุกข์ หรือว่าอยากจะมีความสุข ความอยากมีจริงหรือไม่ เป็นธรรมหรือไม่ เป็นธรรมดาของความอยากว่า เกิดแล้วอยากหมดเลย อยากทุกอย่าง อยากเห็น อยากได้ยิน อยากได้รับประทานอาหารอร่อย อยากเป็นนายทหาร อยากเป็นผู้บังคับบัญชา

ตลอดชีวิตตั้งแต่เกิดมา อยากเพราะไม่รู้ว่าสิ่งที่อยากเดี๋ยวนี้ หมดแล้วไม่เหลือ ไม่กลับมาอีก นี่เป็นความจริงหรือไม่ เพราะฉะนั้น ศึกษาธรรม เพื่อที่จะรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็คือว่าตรัสรู้สิ่งที่มีเป็นธรรมดา ให้เข้าใจถูกต้องว่าเป็นธรรม ไม่ใช่เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยง ยั่งยืน

สิ่งหนึ่งสิ่งใดมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นมีความดับไปเป็นธรรมดา จริงหรือไม่ ทุกคำ ไม่ใช่บังคับให้เชื่อ แต่ไตร่ตรองให้ถึงที่สุดว่าจริงหรือไม่ เห็นเมื่อสักครู่นี้ ก่อนที่จะมีการพัก กับเห็นเดี๋ยวนี้ ไม่ใช่เห็นขณะนั้นเลย เห็นขณะนั้นที่ดับไปแล้ว กลับมาอีกไม่ได้ สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เกิดขึ้นแล้ว มีแล้วดับไป ไม่กลับมาอีกเลย

เพราะฉะนั้น ฟังแล้วไม่หวั่นไหวใช่หรือไม่ ไม่ว่าอะไรก็เป็นธรรม ซึ่งเป็นธรรมดา ได้ลาภ เสื่อมลาภ ได้ยินบ่อยๆ บังคับบัญชาไม่ได้ ลาภ คืออะไร ทุกคำคิดเองหมด แต่ว่าไม่ได้เข้าใจจริงๆ ว่า คำว่า ลาภ เกียรติยศ ชื่อเสียงต่างๆ เหล่านี้ ความจริงคืออะไร มีจริงหรือไม่ แล้วเป็นอะไร ตอบได้ว่า มีจริง ไม่พอ แต่ต้องรู้ยิ่งกว่านั้นอีก แล้วสิ่งที่ว่ามีจริงนั้น สิ่งนั้นคืออะไร นี่จึงจะเป็นความรู้