ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1479

ตอนที่ ๑๔๗๙

สนทนาธรรม กับ ข้าราชการตุลาการศาลยุติธรรม

วันที่ ๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๖๓

อ.อรรณพ ในพระไตรปิฎก มีข้อความว่า สติและปัญญาเป็นเครื่องรักษาตนอย่างยิ่ง กราบเรียนท่านอาจารย์ได้ช่วยอธิบายด้วย

ท่านอาจารย์ ต้องเข้าใจทุกคำ

อ.อรรณพ สติกับปัญญา

ท่านอาจารย์ มีจริงๆ หรือไม่

อ.อรรณพ ต้องมีจริง

ท่านอาจารย์ เป็นเราหรือไม่

อ.อรรณพ ไม่ใช่เรา

ท่านอาจารย์ เป็นอะไร

อ.อรรณพ เป็นธรรมแต่ละอย่าง

ท่านอาจารย์ ธรรมอะไร ประเภทไหน เพราะว่าธรรมหลากหลายมาก แต่โดยย่อก็คือ มีธรรมสองอย่าง ธรรมที่ไม่รู้อะไรเลย ใช้คำว่ารูปธรรมก็ได้ และธรรมซึ่งเกิดแล้วต้องรู้ ไม่รู้ไม่ได้ ใช้คำว่านามธรรม แต่แม้ว่าจะเป็นนามธรรมก็หลากหลายมาก ก็ยังจำแนกออกเป็นประเภทใหญ่ๆ ว่านามธรรมที่เป็นจิตอย่างหนึ่ง และนามธรรมที่ไม่ใช่จิต แต่เป็นสภาพรู้ใช้คำว่าเจตสิกะ หรือเจตสิกเป็นสภาพธรรมที่เกิดกับจิตเท่านั้น ไม่เกิดกับอย่างอื่นเลย อาศัยกันและกันเกิดขึ้น

เพราะฉะนั้นสติมีจริงใช่หรือไม่ เป็นธรรมหรือไม่

ผู้ฟัง เป็น

ท่านอาจารย์ เป็นเราหรือไม่

ผู้ฟัง เป็น

ท่านอาจารย์ ก็ลืมไปว่าไม่มีเราแน่นอน เพราะใช้คำว่าสติ สติจะเป็นเราได้อย่างไร สติไม่ใช่โทสะ สติไม่ใช่ปัญญา สติเป็นสติ ทุกคำต้องเป็นหนึ่ง เป็นสองไม่ได้ เพราะฉะนั้น สติจะเป็นอะไรไม่ได้เลย นอกจากเป็นธรรมที่มีจริง เพราะฉะนั้น ทบทวนความเข้าใจให้มั่นคงว่าไม่มีเรา เพราะตราบใดที่ฟังธรรมด้วยความเป็นเรา ก็จะต้องเป็นเราไม่จบสิ้น ไม่สามารถจะถึงที่สุดของทุกข์ได้

เวลานี้ไม่ได้ชวนใครไปให้หมดทุกข์ เพราะรู้ว่าหมดไม่ได้ แต่ว่าค่อยๆ ลดความทุกข์ได้ เพราะเข้าใจถูกต้องว่าทุกข์ก็เป็นสิ่งที่มีจริงชั่วคราวแสนสั้น ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาด้วย สิ่งที่ไม่ดีทั้งหมดเป็นผลของสิ่งที่ไม่ดี สิ่งใดก็ตามที่เป็นสิ่งที่ดีเกิดขึ้น ก็เป็นผลของเหตุที่ดี เพราะฉะนั้น ก็เริ่มค่อยๆ เข้าใจแต่ละคำ อย่างคำว่าที่คุณอรรณพกล่าวถึง

อ.อรรณพ สติและปัญญาเป็นเครื่องรักษาตนอย่างยิ่ง

ท่านอาจารย์ เริ่มด้วยความเข้าใจถูกว่าสติไม่ใช่เรา ปัญญาไม่ใช่เรา นี่จะเป็นการตั้งต้นที่ถูกต้องว่า เข้าใจธรรมตั้งแต่ต้นว่าไม่มีเรา และจากประโยคนี้ สติเป็นธรรม ปัญญาเป็นธรรม แต่สติไม่ใช่ปัญญา ปัญญาไม่ใช่สติ เพราะฉะนั้นทั้งสองอย่าง ไม่ใช่เรา เป็นธรรมฝ่ายดี

ทุกคนพูดถึงแต่สติใช่หรือไม่ แต่ว่าไม่เข้าใจสติ เพราะฉะนั้นเข้าใจสติผิดด้วย ข้ามถนนระวังดีๆ ต้องมีสติ ถูกหรือไม่ ถ้าไม่ศึกษาธรรม เหมือนถูก ใช้แล้วใช้เองคิดเอง แต่ถ้าศึกษาธรรมจะรู้จริงๆ ว่า สติเป็นธรรมที่เป็นนามธรรม ไม่ใช่จิต เพราะจิตเป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้แจ้งสิ่งที่กำลังปรากฏ ต้องมีสิ่งที่ปรากฏ สิ่งใดปรากฏเมื่อไร แสดงว่าขณะนั้นจิตกำลังรู้แจ้งสิ่งนั้น

ธรรมชนิดหนึ่งไม่มีกิจอื่นเลยทั้งสิ้น เป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้แจ้ง หมายความว่าเมื่อใช้คำว่าเป็นใหญ่ ต้องมีธรรมอื่นเกิดร่วมด้วย แต่ธรรมที่เกิดรวมกันในขณะนั้น จิตเป็นใหญ่เป็นประธาน แต่มีคำเพิ่มเติมว่าในการรู้แจ้งลักษณะของสิ่งที่ปรากฏ ทุกคำต้องละเอียดมาก

เพราะฉะนั้น บางขณะจิตมีสติเจตสิกเกิดร่วมด้วย บางขณะไม่มีสติเกิดร่วมด้วย บางขณะมีสติเกิดร่วมด้วย แต่ไม่มีปัญญาเกิดร่วมด้วย บางขณะมีปัญญาเกิดร่วมด้วยแล้วก็มีสติเกิดร่วมด้วย นี่คือชีวิตแต่ละหนึ่งชีวิตตามความเป็นจริง ตั้งแต่เกิดจนตายทุกชาติไม่รู้เลย เข้าใจว่าเป็นเราทั้งหมด แต่ที่จะไม่เป็นเรา ไม่ใช่เพียงฟังเล็กๆ น้อยๆ แต่ต้องฟังละเอียดขึ้น ค่อยๆ คลายความติดในสิ่งนั้นว่า เรามีสติเวลาข้ามถนน ก็รู้แล้วว่าไม่ใช่เรา

ถ้าสติเกิด สติทำหน้าที่ของสติ ใครก็ทำหน้าที่ของสติก็ไม่ได้ ปัญญาจะทำหน้าที่ของสติก็ไม่ได้ สติจะไปทำหน้าที่ของปัญญาก็ไม่ได้ สติเป็นสติ ปัญญาเป็นปัญญา ไม่ใช่เรา เบาใจหรือไม่ ไม่ต้องไปคิด ไม่ต้องไปทำ เพียงแต่ว่าฟังแล้วละความยึดถือว่ามีเรา เพราะธรรมต้องมีเกิดมีดับ มีเกิดมีตาย และไม่กลับมาอีกเลย

อ.อรรณพ ขณะที่มีความเครียดอย่างนั้น หรือความไม่สบายใจอย่างนั้น ก็เป็นธรรมเช่นกัน

ท่านอาจารย์ แล้วพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสว่าอย่างไร ทบทวนสั้นๆ อีกครั้งหนึ่ง

อ.อรรณพ สติและปัญญาเป็นเครื่องรักษาตนอย่างยิ่งด้วย

ท่านอาจารย์ เห็นหรือไม่ จริงทุกครั้ง ขณะเครียด สติและปัญญาเป็นเครื่องรักษาตน เพราะรู้ว่าไม่ใช่เรา สติเกิดแน่เป็นสติ เครียดเกิดแน่เป็นเครียด แต่เครียดไม่มีใครชอบ อยากให้หมดไป แต่หมดไม่ได้ใช่หรือไม่ ถ้าไม่มีความเข้าใจก็เกิดอีก เพราะเกิดแล้วต้องดับ แต่ยังมีเหตุที่จะให้เครียดก็ต้องเครียดเกิด แต่ถ้าขณะนั้นสติเกิด เครียดมีจริงๆ แน่นอน เพราะเกิดแล้วก็ดับ ไม่เหลือแล้ว ไม่ต้องเดือดร้อน ถ้าเดือดร้อนก็เสียเวลาเดือดร้อน ฉลาดหรือไม่

อ.อรรณพ สติปัญญาก็เป็นธรรมที่ไม่ใช่เรา จะไปทำไปสร้างด้วยความเป็นตัวตนก็ไม่ได้ และอะไรจะเป็นปัจจัยให้สติและปัญญาเกิดขึ้นคุ้มครองรักษาจิตบ้าง

ท่านอาจารย์ ต้นตอก็คือไม่รู้ทางฝ่ายไม่ดี ฝ่ายที่ดีก็คือความรู้

อ.อรรณพ ความรู้จะเกิดมาได้อย่างไร จากไหน

ท่านอาจารย์ คิดเองได้หรือไม่

อ.อรรณพ คิดเองไม่ได้

ท่านอาจารย์ ก็รู้กันว่าทำไมเรามาอยู่ตรงนี้ เรามาทำอะไรกันที่นี่

อ.อรรณพ สนทนาเพื่อความเข้าใจความจริง คือธรรม

ท่านอาจารย์ ถ้าไม่มาจะเข้าใจหรือไม่ เพราะฉะนั้นก็รู้เหตุว่า เพราะการฟังคำที่ทำให้คิดไตร่ตรองว่าถูกหรือผิด เพราะฉะนั้นทุกอย่างเป็นประโยชน์ เมื่อสติซึ่งเป็นสภาพธรรมฝ่ายดีที่ระลึกได้ในทางที่ถูกต้อง ใครก็ตามทำผิด ถูกพิพากษาลงโทษ ตามความผิด แต่ถ้ามีโอกาสได้รู้ว่าตนเองผิด ดีกว่าไม่ถูกลงโทษแล้วก็คิดว่าตัวเองไม่ผิดอย่างนั้นหรือ

เพราะฉะนั้น ทุกอย่างต้องเข้าใจให้ถูกต้องว่า อะไรเป็นเหตุที่แท้จริง สิ่งนั้นเกิดขึ้นเพราะอะไร ถ้าไม่มีการทำผิดจะมีการถูกฟ้องร้องพิจารณาลงโทษหรือไม่ ถ้าเป็นเพราะเหตุว่าเราไม่ได้ทำ แต่เกิดขึ้นกลายเป็นเราผิด แล้วเราถูกลงโทษ แน่หรือว่าเราไม่ได้ทำ เราไม่ได้ทำวันนี้ วันก่อนโน้นชาติก่อนโน้นเราก็ทำ แต่ยังไม่ได้ให้ผล

เพราะฉะนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงสภาพธรรมอย่างหนึ่ง คือเจตนาเจตสิกเป็นสภาพที่จงใจตั้งใจ เป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี แล้วก็มีหลายระดับด้วย เพียงแค่คิดแต่ยังไม่ทำก็ผิดได้ แต่ถ้าคิดแล้วยังทำก็ผิด คิดแล้วทำยังไม่สำเร็จพยายามทำต่อไปอีก ก็ผิดต่อไปอีก พยายามจนสำเร็จ แล้วผลจะไม่เกิดหรือ

เพราะฉะนั้น ความจงใจที่เกิดแล้ว เป็นเหตุที่เป็นอกุศลที่จะต้องทำให้ผลของอกุศลนั้นเกิดขึ้น วันหนึ่งวันใดตามกำลัง ที่เราใช้คำว่าแรงกรรม เพราะฉะนั้นจากที่นั่งอยู่ตรงนี้ จากโลกนี้ไปเดี๋ยวนี้ เกิดที่ไหนก็ได้ เกิดในนรกก็ได้ เป็นเทพก็ได้ เป็นสัตว์มีปีกไม่มีปีกได้หมดเลย ใครทำ แม้แต่จะเป็นคนนี้มาจากไหน ต้องตามกรรม

เพราะฉะนั้น ความละเอียดของสภาพธรรมที่เป็นจิต เป็นธาตุรู้สภาพรู้ พระองค์ทรงแสดงไว้ละเอียดมาก ว่ามีปัจจัยที่จะเกิดขึ้นดับแล้ว การดับไปของจิตขณะที่ดับนั่นแหละเป็นปัจจัยให้จิตขณะต่อไปเกิดขึ้น ไม่มีใครยับยั้งได้เลย นอกจากจิตขณะสุดท้ายของพระอรหันต์เท่านั้น ที่ไม่มีปัจจัยที่เมื่อปรินิพพานที่ใช้คำว่าตายโดยรอบเลย คือไม่มีอะไรเกิดได้เลย นั่นคือที่สุดของทุกข์

เพราะฉะนั้น กว่าจะเห็นว่าทุกข์จริงๆ ไม่ใช่อื่นเลย ไม่ใช่ความเครียด เพราะว่าความเครียดเดี๋ยวก็หาย เดี๋ยวก็มีอย่างอื่นเกิดขึ้น แต่ทุกข์ก็คือความเกิดขึ้นของสิ่งซึ่งไม่มีใครยับยั้งได้ ตราบใดที่มีเหตุ เพราะฉะนั้นเหตุก็มีสองเหตุ เหตุดี กุศลเหตุใช้คำว่าเจตนา หรือกุศลเจตนา หรือจะใช้คำว่ากรรม ก็คือกุศลกรรม

เพราะฉะนั้นแต่ละคำ ทรงแสดงความจริงไว้ครบถ้วนทุกขั้น แม้แต่เพียงคิดอกุศล ยังไม่ได้ทำ จะกล่าวว่าดีก็ไม่ได้ สำเร็จหรือยัง ให้ผลหรือยัง ไม่ให้ผลในชาตินี้ ให้ผลในชาติต่อไปทันทีได้เลย หรือไม่ให้ผลในชาตินี้ ไม่ให้ผลในชาติหน้า ยังสามารถที่จะให้ผลต่อไป แม้ว่าจะนานสักเท่าไร เช่น การประชวรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก่อนปรินิพพาน ในชาตินั้นพระองค์ไม่ได้ทำกรรมที่จะให้ประชวรอย่างนั้นเลย แต่ทรงแสดงว่า ขณะนั้นเป็นผลของกรรมอะไรในชาติไหน กี่กัปมาแล้ว

เพราะฉะนั้น ความจริงซึ่งถูกปกปิดไว้นาน ด้วยการตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็ทรงเปิดเผยสิ่งที่อยู่ในความมืดสนิท ให้ค่อยๆ ปรากฏ เช่น ขณะนี้เห็นปรากฏว่ามีเห็น แสดงให้รู้ว่า ต้องมีธาตุรู้ คือจิต ซึ่งเป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้สิ่งที่จิตกำลังรู้ เพราะฉะนั้น มีคำในภาษาบาลี จิตเป็นสภาพรู้ สิ่งที่จิตรู้ ภาษาบาลีใช้คำว่าอารัมมณะ แต่คนไทยตัดสั้นๆ ใช้คำว่าอารมณ์

ขณะนี้ทุกสิ่งที่ปรากฏ เป็นสิ่งที่จิตกำลังรู้ทั้งนั้น ถ้าจิตไม่รู้สิ่งนั้น สิ่งนั้นจะปรากฏไม่ได้เลย เสียงในป่า ต้นไม้ล้ม พายุพัด แต่ขณะใดก็ตามที่จิตไม่รู้สิ่งนั้น สิ่งนั้นก็เกิดแล้วดับแล้ว ชั่วคราวแสนสั้น นี่คือสิ่งซึ่งผู้รู้เท่านั้น ที่สามารถที่จะดับกิเลสความติดข้องหลงว่า เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่ยั่งยืน และก็เป็นเรา จนกระทั่งค่อยๆ เข้าใจถูกขึ้น ความทุกข์ก็น้อยลง เพราะรู้ว่าธรรมเป็นสิ่งซึ่งเป็นอนัตตา ไม่ใช่ของใคร แล้วก็ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใครด้วย

พิสูจน์ได้ทุกขณะ เดี๋ยวนี้ใครทำเห็น เห็นเกิดแล้วดับแล้ว ขณะที่ได้ยินไม่เห็นแล้ว แล้วก็คิดก็ไม่ใช่ทั้งเห็นไม่ใช่ทั้งได้ยิน ก็เกิดแล้วดับแล้ว ไม่มีอะไรเหลือเลย อีกไม่นานไม่กี่ชั่วโมง โลกนี้ไม่ปรากฏแล้วเพราะหลับสนิท แต่มีจิตยังไม่ตายเกิดดับสืบต่อ แต่ไม่เห็น เพราะจิตเห็นเป็นจิตขณะหนึ่งอาศัยตา จิตได้ยินเป็นอีกขณะหนึ่งอาศัยหู

เพราะฉะนั้น ขณะใดก็ตามที่ไม่ได้อาศัยตาหูจมูกลิ้นกาย แม้ใจก็ไม่คิด เพราะฉะนั้นคนนอนไม่หลับ นอนจริง ไม่หลับเพราะคิด ในระหว่างที่คิด เห็นก็มีหรือไม่มีก็ได้ ได้ยินก็มีหรือไม่มีก็ได้ แต่ตราบใดที่ไม่ใช้คำว่าดับ หมายความว่ามีสิ่งหนึ่งสิ่งใดปรากฏทางหนึ่งทางใด ทางตา หรือทางหู หรือทางจมูก หรือทางลิ้น หรือทางกาย หรือทางใจ

เวลาหลับโลกไม่ปรากฏ ทุกสิ่งทุกอย่างไม่ปรากฏ เพราะจิตไม่ได้อาศัยตาหูจมูกลิ้นกายใจ เพราะฉะนั้น ขณะนั้นมีจิตซึ่งรู้อารมณ์ ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ทรงแสดงว่า ขณะนั้นจิตรู้อารมณ์อะไร ไม่มีใครสามารถจะรู้ได้เลย แต่พระองค์เป็นพระสัพพัญญูตรัสรู้ทุกอย่าง ทรงแสดงความจริงทุกอย่างว่า เป็นจิต อาศัยตาหรือไม่อาศัยตา จะอาศัยอะไรหรือไม่อาศัยอะไร แต่จิตเป็นธาตุรู้ซึ่งเกิดขึ้นต้องรู้สิ่งหนึ่งสิ่งใด แต่ที่ไม่ปรากฏ เพราะเหตุว่า ไม่ได้อาศัยตาหูจมูกลิ้นกายใจ ขณะนั้นที่จะคิด จึงทำให้ไม่มีอะไรปรากฏเลย จึงชื่อว่าหลับแต่ต้องตื่น

กรรมก็เป็นปัจจัยที่จะต้องเห็น ต้องได้ยิน ทั้งหมด เพราะฉะนั้น เราก็จะรู้ว่าการเกิดมาตลอดชีวิต ส่วนหนึ่งเป็นผลของกรรม อีกส่วนหนึ่งเป็นกรรม ที่เมื่อผลของกรรมเกิดแล้ว ก็ยังมีความยินดียินร้าย ความดีความชั่วติดตามมาที่จะทำให้เกิดกรรมที่จะทำให้เกิดผลต่อไป

เพราะฉะนั้นพระธรรมทั้งหมดทรงแสดงความจริง ให้เข้าใจขึ้นทีละเล็กทีละน้อยว่า ไม่มีเราเลย แล้วเป็นอะไร ก็เป็นจิตประเภทต่างๆ เกิดขึ้น ตราบใดที่มีเหตุ ตอนหลับสนิทเป็นใคร ชื่ออะไร มีพี่น้องกี่คน บ้านอยู่ไหน ทำงานอะไร พรุ่งนี้จะไปไหน ไม่มีความคิดใดๆ เลยทั้งสิ้น ไม่มีอะไรปรากฏเลยทั้งสิ้น แต่ก็ยังต้องเห็นต้องได้ยิน ตราบใดที่ยังไม่หมด หรือยังไม่สิ้นกรรมที่จะทำให้ต้องเห็นต้องได้ยิน

เพราะฉะนั้น ขณะนี้เลือกเห็นไม่ได้เลย เห็นเมื่อไรก็คือว่าเป็นผลของกรรมหนึ่ง เห็นเพชรนิลจินดา เห็นซากศพ เห็นสิ่งที่ไม่น่าพอใจ ได้กลิ่นเหม็น ได้กลิ่นหอม เกิดแล้วทั้งนั้น ไม่มีใครไปเลือกเลย แต่มีเหตุคือกรรมที่ได้กระทำไว้

เพราะฉะนั้น แรงกรรมอยู่ตรงนี้ ทันทีนี้เองไปนรกได้เลย ไม่ต้องอาศัยยานพาหนะใดๆ ทั้งสิ้น มีจริงๆ ยังไม่อยู่ในที่นรกก็ไม่รู้ อยู่ไหนก็ไม่รู้ เป็นอย่างไรก็ไม่รู้ เหมือนก่อนเกิดไม่รู้ว่าโลกนี้เป็นอย่างนี้ เกิดแล้วจึงรู้จักเพียงโลกนี้ แล้วก็โลกอื่นที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ถึง แต่ลึกซึ้งยิ่งกว่านั้นก็คือว่าคำว่าอนัตตา และสุญญตาเป็นความจริงถึงที่สุด ถ้าจะถามว่าเดี๋ยวนี้อยู่ไหน

ผู้ฟัง เดี๋ยวนี้ก็อยู่ที่นี่ ปัจจุบัน

ท่านอาจารย์ มีอะไรที่นี่

ผู้ฟัง ก็ได้เห็นได้ยิน

ท่านอาจารย์ แต่ความจริงถึงที่สุด เห็นไม่ได้อยู่ที่นี่ ลองคิดดู

ผู้ฟัง เห็นเกิดขึ้น

ท่านอาจารย์ เห็นเกิดที่ตา ไม่ใช่ที่นี่ ไม่ใช่ที่เก้าอี้ที่กำลังนั่งอยู่ตรงนี้ ได้ยินเกิดที่หู เห็นเกิดและดับไป ตาก็ดับไป ไม่เหลือเลย แล้วที่นี่มีหรือไม่

ผู้ฟัง ที่นี่ไม่มีแล้ว

ท่านอาจารย์ ไม่มีเลย ไม่มีอะไรเลยเมื่อไร เมื่อนั้นจึงค่อยๆ ละคลายความติดข้อง ว่า แท้ที่จริงจะอยากเกิดหรือไม่อยากเกิดก็เกิด จะไม่อยากเป็นคนนี้ ก็ต้องเป็นคนนี้ เป็นคนอื่นไม่ได้ ต้องเกิดแล้ว เพราะฉะนั้นทุกสิ่งทุกอย่างเป็นอนัตตา แล้วชั่วคราว จนกระทั่งแม้แต่เห็นก็เพียงยังไม่รู้เลยคิดว่า นั่งอยู่ในห้องนี้ เห็นนาฬิกา เห็นอะไรต่างๆ แต่เห็นเกิดขึ้นที่ตา เพราะว่าจิตจะเกิดนอกรูปไม่ได้ จิตต้องเกิดที่รูปหนึ่งรูปใดที่ตัว

เพราะฉะนั้น เห็นจะไปเกิดที่หลังมือไม่ได้ หลังเท้าไม่ได้ เห็นเกิดที่ตา ตาก็ต้องเกิด และรูปทุกรูปมีอายุเท่ากับจิตเกิดดับ ๑๗ ขณะ จิตหนึ่งขณะจะประมาณได้หรือไม่ว่าเล็กน้อยแค่ไหน เพราะไม่ปรากฏเลย จิตก่อนเห็นมี ไม่ปรากฏ จิตเห็นกำลังเห็นแล้วดับ จิตที่เกิดต่อไม่เห็น แต่รู้สิ่งเดียวกับที่จิตเห็น แต่ไม่เห็นก็ไม่รู้ว่าจิตนั้นเกิดแล้วดับแล้ว ที่ไหนด้วย คนละที่กับจิตเห็นแล้ว

นี่คือพระปัญญาคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่จะค่อยๆ เห็นความไม่มีเรา มีแต่ธรรมทั้งหมด เพราะฉะนั้น ถ้าปริยัติสมบูรณ์เมื่อไร เป็นปัจจัยพอที่จะให้สติสัมปชัญญะ ซึ่งใช้คำว่าสติปัฏฐาน ซึ่งใช้คำว่าปฏิปัตติเกิดได้เมื่อมีเหตุ ไม่ใช่ไม่มีเหตุอะไรเลยก็ไปปฏิบัติ ปฏิบัติอะไรก็ไม่รู้ ปฏิบัติแล้วรู้อะไรก็ไม่รู้ เพราะฉะนั้น เสียเวลาหรือไม่

ผู้ฟัง เสียเวลา

ท่านอาจารย์ เป็นคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหรือไม่

ผู้ฟัง ก่อนหน้านี้ผมก็เคยปฏิบัติธรรมที่สำนักวิปัสสนา เราก็นั่งสมาธิ เดี๋ยวจงกรมชั่วขณะหนึ่ง ก็แน่นอนว่าจิตเราสงบ เดินหนอ เข้าหนอ ออกหนอ ไม่คิดอะไรเลย ทีนี้สิ่งนี้ใช่สิ่งที่พระพุทธเจ้าสอนหรือไม่

ท่านอาจารย์ ไม่ใช่เลย เพราะขณะนั้นไม่สงบก็คิดว่าสงบ

ผู้ฟัง ไม่สงบก็คิดว่าสงบ หมายความอย่างไร

ท่านอาจารย์ หมายความว่ายังไม่รู้ว่าสงบคืออะไร สงบขณะนั้นต้องไม่มีกิเลส ไม่มีอวิชชา ไม่มีความไม่รู้ ไม่มีโลภะ ไม่มีโทสะ

ผู้ฟัง แสดงว่าแบบนั้นก็คือเป็นการหลง

ท่านอาจารย์ สงบจากกิเลส ไม่ใช่สงบเฉยๆ ไม่รู้อะไร เพราะฉะนั้นแต่ละคำต้องเข้าใจให้ถูกต้อง ความสงบคืออะไร เป็นธรรมหรือไม่ เป็นจิต หรือเป็นเจตสิก และขณะที่อยู่เฉยๆ มีจิตหรือไม่ มีเจตสิกหรือไม่ มีโมหะความไม่รู้หรือไม่ แล้วจะบอกว่าสงบได้อย่างไร นอกจากคิดเอง คิดเองว่าอยู่เฉยๆ นั่นแหละสงบ ไม่ต้องพระพุทธเจ้าตรัสสักคำก็คิดว่าสงบหรือ

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ ไม่ได้ เพราะฉะนั้น เป็นผู้ไม่รู้ และไม่รู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตราบใดที่รู้จักเข้าใจคำของพระองค์ ชื่อว่ารู้จักพระปัญญาคุณ พระบริสุทธิคุณ พระมหากรุณาคุณของผู้ที่หาผู้ใดเปรียบไม่ได้เลย นั่นคือพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้แต่พูดเรื่องเมื่อสักครู่นี้ เรื่องหลับเรื่องตื่น เรื่องมีเรื่องไม่มี เรื่องเห็นที่ไหน เรื่องอยู่ที่ไหน ทั้งหมดอยู่ในคำสอนของพระองค์ทั้งหมด

ผู้ฟัง ดับในชั่วขณะที่หลับ

ท่านอาจารย์ ไม่ ต้องมีจิตเกิด ยังไม่ตาย และจิตที่เกิดนั้นดับหรือไม่ ดับ แต่อารมณ์ของโลกนี้ไม่ปรากฏ จึงไม่รู้ว่าขณะนั้นมีอะไร เพราะไม่ปรากฏ แต่ต้องมีจิตแน่นอน ถ้าไม่มีจิตคือตาย เพราะฉะนั้น หลับกับตายไม่เหมือนกัน

ผู้ฟัง แล้วที่เราฝัน

ท่านอาจารย์ คิด

ผู้ฟัง แสดงว่าเราคิด

ท่านอาจารย์ ทางใจ ไม่เห็นก็คิด เดี๋ยวนี้ก็คิด แต่ไม่เรียกว่าฝัน เพราะมีเห็นคั่น มีได้ยินสลับจึงปรากฏว่าเราไม่ได้ฝัน มีสิ่งที่ปรากฏให้เห็น จะฝันได้อย่างไร แต่ในฝัน คิดตลอดเหมือนเห็นตลอด แต่ไม่มีเห็นเลยสักขณะเดียว แต่เพราะจำสิ่งที่เห็น เพราะฉะนั้นเห็นอะไรก็จำ จำทุกสิ่งทุกอย่าง ได้ยินก็จำ จึงทำให้ปรุงแต่งความคิดเกิดขึ้น ฝันนี่วิจิตรมากเลย เดาไม่ออกว่าจะฝันอะไร ถึงแม้เดี๋ยวนี้อะไรจะเกิดต่อก็ไม่รู้ จริงหรือไม่

ผู้ฟัง ใช่ ไม่รู้

ท่านอาจารย์ นั่นคือคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ถ้าไม่มีปริยัติไม่มีปฏิบัติ ต้องเข้าใจทุกคำ ปริยัติคือรอบรู้ในพระพุทธพจน์ เพียงฟังคำ ๒ - ๓ คำ ยังไม่รอบรู้ รอบรู้คือมีความมั่นคงในความเป็นธรรม แม้ความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็คือพระปัญญาคุณ พระบริสุทธิคุณ และพระมหากรุณาคุณ ถ้าไม่มีธรรมคือพระคุณนี้ ก็จะไม่มีพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

เพราะฉะนั้น ไม่ว่าเราจะสมมติเรียกอะไรก็ตามแต่ ตามความเป็นจริงคือต้องเป็นธรรมที่มีจริง แต่ว่าสิ่งที่ปรากฏ ปรากฏรูปร่างสัณฐานต่างๆ ทางเสียงก็เป็นภาษาต่างๆ ทุกสิ่งทุกอย่าง ทำให้เกิดความเข้าใจว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด แต่เมื่อแยกแยะย่อยละเอียดถึงที่สุด ก็คือว่าเป็นแต่เพียงสิ่งที่มีปัจจัยเกิดแล้วดับ และความเข้าใจต้องเข้าใจในเหตุในผลด้วย ไม่ว่าจะทำสิ่งใด

เพราะฉะนั้น ถ้าไม่เข้าใจว่าสำนักปฏิบัติผิดหรือถูก ก็จะไปสำนักปฏิบัติแน่นอน เพราะฉะนั้นพอที่จะพูดได้หรือไม่ ตรงได้หรือไม่ว่าสำนักปฏิบัติผิดหรือถูก ปัญญาไม่กลัวอะไรเลย ความจริงเป็นความจริง กลัวทำไม ถ้าผิดก็ผิด ถ้าถูกก็ถูก เป็นเราหรือไม่ เพราะฉะนั้นฟังธรรมสักเท่าไร แต่ไม่ใช่คนตรง ธรรมนั้นก็ไม่ได้มีประโยชน์กับบุคคลนั้น