ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1726

ตอนที่ ๑๗๒๖

สนทนาธรรม ที่ โบนันซ่า เขาใหญ่ จ.นครราชสีมา

วันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๔

ท่านอาจารย์ ก็เป็นอัตตสัญญาว่าเป็นเขาใหญ่จริงๆ เหมือนกับพระเชตวันจริงๆ แต่จริงๆ แล้ว ก็คือว่าต้องมีสิ่งที่ปรากฏ แล้วก็รูปร่างสัณฐานนิมิตต่างๆ ทำให้มีการคิดและจำมากมาย เยอะแยะเลย คนแต่ละคน คิดดูสิ เรารู้จักกี่คน ถึงไม่รู้จัก ก็ได้ยินชื่อ ได้ยินเรื่องราว เป็นคนๆ มาเลย ความจริงไม่ใช่ ไม่ว่าอะไรทั้งหมด ก็คือไม่พ้นจากธรรม ซึ่งเป็นธาตุรู้ กับไม่ใช่ธาตุรู้ แต่ทั้งหมดก็เกิดขึ้น และดับไป มีแต่ความจำที่จำไว้เท่านั้นเอง แล้วก็ยังจำอยู่

ผู้ฟัง คือท่านอาจารย์กำลังกล่าวถึงว่า ในความจริง จริงๆ นั้นก็ยังมีสิ่งที่เราไม่รู้อีกมาก ใช่ไหม

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นก็ฟังเพื่อเข้าใจขึ้น

ผู้ฟัง ที่ไปจำไว้ ก็ไม่จริงด้วย

ท่านอาจารย์ จำไว้เป็นอัตตสัญญา เพราะยังไม่เห็นความเป็นอนัตตสัญญา

ผู้ฟัง แสดงว่าถ้าไม่ฟังธรรม ก็คือ จำผิด จำไม่จริงไปตลอดชีวิต

ท่านอาจารย์ ก็สัญญาวิปลาส ในขณะที่เป็นอกุศล

ผู้ฟัง เมื่อฟังธรรมก็ยังจะต้องสะสมความเข้าใจ เพื่อที่จะละความจำผิด

ท่านอาจารย์ ขณะนี้เป็นอัตตสัญญา ไม่ใช่อนัตตสัญญา แล้วอนัตตสัญญามีไหม

ผู้ฟัง อนัตตาสัญญา มี

ท่านอาจารย์ อะไรถูก อัตตสัญญา กับอนัตตสัญญา

ผู้ฟัง อนัตตสัญญา ถูก

ท่านอาจารย์ กำลังฟังขณะนี้ เป็นอะไร

ผู้ฟัง ยังไม่ถึงความเป็นอนัตตสัญญา

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเป็นอะไร

ผู้ฟัง ยังมีความเป็นตัวตนที่ฝังอยู่

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเป็นอัตตสัญญา เมื่อเป็นอกุศล เพราะฉะนั้นไม่สงสัยเลยในความหมายว่ายังเป็นตัวตนอยู่ เพราะอะไร เพราะยังไม่ได้ประจักษ์ในลักษณะที่เป็นอนัตตสัญญา อย่างพูดว่า จิตมีจริง เป็นธาตุรู้ ยังไม่ได้ประจักษ์ความเป็นอนัตตา เพราะสภาพของจิตยังไม่ปรากฏ เพราะฉะนั้นสัญญาจะไปจำธาตุรู้ ซึ่งขณะนั้นเป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้ ในความมืดสนิท เพราะจิตไม่มีรูปร่างใดๆ เลย แต่เมื่อเกิด และเป็นธาตุรู้ ถ้าขณะนั้นกำลังมีลักษณะของธาตุรู้อย่างเดียว เป็นการรู้รอบในธาตุรู้ซึ่งไม่มีอย่างอื่นเจือปนเลย นั่นคืออนัตตสัญญา

ผู้ฟัง ท่านอาจารย์กำลังกล่าวถึงว่า เมื่อลักษณะของสภาพธรรมนั้นปรากฏกับสติสัมปชัญญะที่ระลึกรู้ตรงสภาพนั้น ในขณะนั้น เท่านั้น จึงจะค่อยๆ เข้าใจความหมายของอนัตตสัญญาขึ้น ใช่ไหม

ท่านอาจารย์ ในขณะที่ปัญญาสามารถประจักษ์ธาตุนั้น ไม่ใช่เพียงสติเริ่มระลึก

ผู้ฟัง แต่ที่ผมได้ฟังมาก็คือ ก่อนหน้านั้น ก็คือ จะต้องสะสมความเข้าใจที่จะรู้ลักษณะของสภาพธรรมขึ้นเรื่อยๆ จนกว่าจะถึงการประจักษ์

ท่านอาจารย์ โดยวิธีไหน

ผู้ฟัง โดยการอบรมปัญญา

ท่านอาจารย์ โดยวิธีไหน

ผู้ฟัง โดยมรรคมีองค์ ๘ ฟังธรรม

ท่านอาจารย์ ต้องฟังเข้าใจ พ้นความเข้าใจไม่ได้เลย พูดถึงมรรค เดี๋ยวก็จะเป็นบ่นเพ้อ ถ้าไม่ได้เข้าใจจริงๆ ใช่ไหม ชื่อมรรค ใครก็พูดได้ เอ่ยจำนวนก็เอ่ยได้ แต่ว่าเข้าใจแต่ละมรรคหรือเปล่า เช่น สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ลำดับก็ได้ เรียนก็ได้ แต่ว่าแต่ละอย่าง คืออะไร เมื่อไหร่

ผู้ฟัง ก็คือ ถ้าไม่ฟังธรรม ก็คือ แต่ละอย่างก็เป็นชื่อทั้งนั้นเลย

ท่านอาจารย์ ถูกต้อง

ผู้ฟัง คือ มีคนถามส่วนตัวนิดหนึ่ง อย่างเมื่อกี้ ท่านอาจารย์กล่าวถึงเข็นครกขึ้นภูเขา คือ เข้าใจว่าแทนที่จะช่วยให้ผู้อื่นเข้าใจธรรม ก็เหมือนกับการเข็นครกขึ้นภูเขา

ท่านอาจารย์ เป็นความคิดใช่ไหม เป็นเราคิดหรือเปล่า

ผู้ฟัง ยังเป็นเราคิด

ท่านอาจารย์ ตอนนี้อาจจะไม่สนใจ ตอนที่กำลังคิด แต่สนใจว่าครก มีหรือเปล่า และจะเข็นครกใบไหน เลือกเข็นไหม จะเอาใบเล็ก ใบใหญ่ หรืออย่างไร ก็คือ เรื่องคิดทั้งนั้น แต่จริงๆ แล้ว ฟังธรรมทั้งหมด เพื่อเข้าใจความเป็นจริง คือขณะนั้นไม่มีเรา เป็นธรรมทั้งหมด และการที่จะเข้าใจได้ ก็นานมาก แล้วเรายังไปเสียเวลาติดตรงนั้นแวะตรงนี้ ที่อุปมานั้น หรืออุปมานี้ ก็เป็นเรื่องที่จะต้องยาวนานต่อไปอีก เพราะไปคิดว่า คืออะไรแน่ ใช่ไหม เส้นผมบังภูเขา หมายความว่าอะไร ภูเขาบังเมล็ดพันธุ์ผักกาดหมายความว่าอะไร คนหนึ่งอยู่ข้างล่าง คนหนึ่งอยู่ข้างบน เป็นอย่างไร คือ ไปติดอยู่แต่เรื่องราวของความคิดนึก อย่างบางคน ลองคิดดู ชอบอ่านหนังสือนวนิยาย ชอบดูละคร มีอยู่แล้ว ก็ไม่เห็น ยิ่งกว่าละครอีก ใช่ไหม ก็ยังอยากดูละครเรื่องอื่น ตื่นเต้นมากกว่า เพราะคิดนึกตาม จริงๆ แล้ว ขณะนั้นเป็นธรรมอะไร เห็นไหม แม้กำลังดู เป็นธรรมอะไร ปัญญาสามารถรู้ได้ เพราะเป็นความจริง แต่ว่าเมื่อแยกโลกออกจากธรรมก็เลยไม่เข้าใจว่า แท้ที่จริงไม่มีอะไรพ้นจากธรรมเลย แล้วพอจะเข้าใจธรรมในขณะที่กำลังอ่านหนังสือ สนุกสนาน หรือว่ากำลังดูละคร ดูโทรทัศน์ ดูหนัง ได้ไหมว่า ธรรมจริงๆ คืออะไร เพราะว่าชีวิตจริง เป็นอย่างนั้นแล้ว เกิดแล้ว เป็นแล้ว พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเข้าใจธรรมทั้งหมดโดยประการทั้งปวง ทรงแสดงว่าธรรมทั้งนั้นเลย ไม่เว้นเลยสักอย่างเดียว เป็นอนัตตา เกิดแล้วจึงเป็นอย่างนั้น แต่ว่าปัญญาสามารถที่จะเข้าใจถูก เห็นถูก ในความเป็นธรรมนั้นๆ เพราะฉะนั้นไม่มีคำว่าห้าม ไม่มีคำว่าต้องทำ หรืออะไร พระวินัยบัญญัติสำหรับพระภิกษุ สำหรับผู้ที่มีการสะสมมาที่จะมีอัธยาศัยในการอบรมเจริญปัญญาในเพศบรรพชิต จึงสามารถที่จะดำรงเพศบรรพชิตไว้ได้ ด้วยความสบาย ไม่อึดอัด เพราะฉะนั้นสิ่งใดก็ตามซึ่งไม่ใช่วิสัยของบรรพชิต แล้วทำ แสดงว่าบุคคลนั้นไม่ใช่บรรพชิต แต่เมื่อกิเลสมีมาก แล้วก็ศรัทธาที่ได้สะสมมามากพอที่จะสามารถบำเพ็ญกุศลในเพศบรรพชิตต่อไป ก็ทรงมีบทบัญญัติให้สามารถที่จะปลงอาบัติ หรือสิ่งที่ได้กระทำไปแล้ว แล้วก็เห็นว่าเป็นโทษจริงๆ เพราะฉะนั้นการปลงอาบัติ หมายความว่า แสดงความจริงใจที่เห็นโทษของตัวเองแล้วก็จะไม่กระทำอย่างนั้นอีก ไม่ใช่ ไม่เป็นไร เดี๋ยวปลงก็ได้ เดี๋ยวปลงอีกก็ได้ ปลงบ่อยๆ ก็ไม่ใช่อย่างนั้นเลย เพราะฉะนั้นในพระธรรมที่จะเจริญขึ้นได้ ด้วยความจริงใจ มั่นคงศึกษาเพื่ออะไร กิเลสมีมากๆ อย่างนี้ คลายได้ ดับได้ แต่ต้องด้วยความเป็นผู้ตรง แล้วก็เป็นคนที่จริงใจ เพราะฉะนั้นไม่ใช่ความไม่จริงใจในการที่จะศึกษาพระธรรมในเพศบรรพชิต แล้วก็ไปบวชเป็นบรรพชิต และก็อึดอัด แล้วก็ปลงอาบัติ ไม่ใช่อย่างนั้น

ผู้ฟัง ในส่วนของพระวินัย ก็เป็นสิ่งที่ท่านอาจารย์นำมากล่าว เป็นเรื่องที่ละเอียด และมีประโยชน์

ท่านอาจารย์ แสดงให้เห็นว่าธรรมเป็นอนัตตา ผู้ที่รู้ว่าเป็นอนัตตา แล้วจะให้คนอื่นทำอย่างนั้น อย่างนี้ ได้ไหม แต่แสดงคุณและโทษของธรรมตามความเป็นจริงได้ ถูกต้อง ให้คนนั้นเกิดปัญญาไม่ว่าจะไหนเพศไหน ที่จะรู้ธรรมตามความเป็นจริง เพราะฉะนั้นต้องเป็นผู้ตรง ถ้าเป็นภิกษุไม่ได้ เป็นคฤหัสถ์ที่ดีได้ ข้อสำคัญคือ แม้เป็นคฤหัสถ์ที่ดี ก็แสนยาก หรือเปล่า

ผู้ฟัง ยากครับ ยากมาก

ท่านอาจารย์ แล้วยังจะไปเป็นบรรพชิต

ผู้ฟัง ก็เกินกำลัง กราบอนุโมทนา

อ.ธิดารัตน์ ก็คำถาม อยากทราบว่าสภาพธรรมของกรุณา 9.05 ทำไมถึงมี ความเสียใจเป็นศัตรูไกล ความกรุณานะครับ ก็จะต้องเป็นสภาพธรรมที่ดีงามก็คือสภาพที่ เปลี่ยนไปขวนขวายในการที่จะช่วยเหลือด้วยจิตที่ดีงามนะครับ ที่จะช่วยให้เขาพ้นจากความทุกข์ ก็ไปมีวัญจกธรรม คือ ธรรมหลอกลวง คือ อกุศลธรรมลวงเหมือนกับเป็นกุศล อย่างเราไปเยี่ยมไข้คน เขาป่วยมากเลยใช่ไหม เราก็โศกเศร้าบางคนก็น้ำตาไหลเมื่อเห็นทุกขเวทนาของบุคคลอื่น ขณะนั้นไม่ได้กรุณาแต่ว่าถูกลวง ขณะนั้นความเศร้าใจ ความทุกข์โศกไปกับเขาด้วยร่วมเหมือนกับเป็นผู้มากไปด้วยกันแต่ที่แท้แล้วเป็นสภาพของความโทมนัสใจ กราบเรียนเชิญคุณย่าครับ คุณย่าเคยจำได้ สักหลาย๑๐ปีแล้ว คุณย่าไปอินเดีย อาจารย์ก็อยู่บนเขาแยกละตอนเช้าก็เดินมาคุยกับมากันเนี่ยก็คุยเรื่องกรุณาเนี่ยคุณอยากบอกมีโทสะไม่มีอกุศลเป็นศัตรูไกลต้องมีอกุศลก่อนถึงจะกรุณาช่วยก็ อาจารย์ก็บอกที่คนเรียนธรรมมาแล้วทำไมจะต้องมีศัตรูไกลเพราะเราเรียนมาแล้วเรารู้ว่าเขาก็เป็นการเมืองของเขา เขาจะต้องเป็นไปอย่างงั้นเราก็ไม่มีความจำเป็นที่จะไปทุกข์โศกอะไรเค้าเลยที่ให้เกิดเป็นหลักกุศลกับตัวเราใช่ไหม มันเหมือนเราช่วยได้ก็ต้องช่วยโดยที่ไม่ต้องไปคิดถึงเพราะเรารู้แล้วคนทุกคนมีกรรมเป็นของตัวเองอะไรอย่างนี้ โดยเข้าใจถูกเราก็ไม่จำเป็นจะต้องไปเกิดอกุศลคุณย่าจำได้จนเดี๋ยวนี้ด้วย และกาลครั้งหนึ่ง ที่อินเดีย แต่ว่าไม่ต้องพูดถึงเหตุการณ์ที่ผ่านไปแล้วก็ได้ แต่เมื่อพูดถึงก็ทำให้รู้ว่าขณะนั้น มีความเข้าใจธรรมหรือเปล่า แต่ละท่านมากน้อยต่างกัน แต่สำหรับคุณย่าสงวนสุจริตกุลท่านก็สามารถที่จะไม่เลวแล้วก็ยังจำได้ในเรื่องของความเข้าใจลักษณะของกรุณาแต่ว่ากาลครั้งหนึ่งที่อินเดียก็ผ่านไปแล้วขณะนี้ถ้าใครจะชักตาย เดี๋ยวนี้เป็นไปได้ไหม อ้าวยังไม่ตายก่อนก็ได้แค่ชัก เป็นอย่างไร ตกใจหวั่นไหวหรืออย่างไร อะไรเป็นสิ่งที่สะสมมาที่เกิดแล้วไม่เป็นอกุศลกับอะไรที่สะสมมา เกิดแล้วก็เป็นอกุศลทันที นี่ก็เป็นความต่างกันแล้วซึ่งบังคับบัญชาไม่ได้ทำมันก็เป็นธรรม ธรรมที่เป็นกุศลก็เป็นกุศลธรรมที่เป็นอกุศลก็เป็นอกุศล เพราะฉะนั้นไม่ได้หมายความว่าถ้ามีคนที่กำลังชักไม่สบายป่วยไข้เดี๋ยวนี้แล้วก็ไหมช่วยไม่ใช่อย่างนั้น แต่หมายความว่าสภาพจิตขณะที่เห็นขณะนั้นเป็นอย่างไรถ้าจะให้สะสมความ โทมนัสความเดือดร้อนเป็นประโยชน์ไหมหรือว่าให้เข้าใจถูกต้องว่ากรุณาหมายความถึงขณะใดก็ตามที่เห็นใจ ถ้าเห็นใจ เราไม่เดือดร้อนเพราะเข้าใจจึงเห็นใจใช่ไหม ทำไมเป็นอย่างนั้นถ้าไม่มีเหตุที่ได้กระทำไว้ก็จะไม่เป็นอย่างนั้นเลย เพราะฉะนั้นคนที่ยากจน เด็กเล็กพ่อแม่ปู่ย่าตายายรายไว้ที่ๆ ประสบความทุกข์ยากเดือดร้อน ขณะใดที่ช่วยขณะนั้นเพราะเห็นใจในความทุกข์ยากในความเป็นอย่างนั้นไม่ว่าเขาหรือเราขณะที่กำลังมีความทุกข์ ถ้าสามารถที่จะให้เขาพ้นทุกข์ได้ก็ควรทำแต่ว่าใจด้วย ไม่ควรจะหวั่นไหว ถ้าหวั่นไหว และมีประโยชน์ไหม คือ อกุศลกับกุศลก็เกิด ทั้งสองอย่างแต่ถ้ามีความเข้าใจที่ถูกต้องกรุณานี่ไม่ได้หมายความว่าให้เราไปโศกเศร้าเพราะทุกคนอดไม่ได้เลยเวลาเห็นใครที่กำลังเดือดร้อน หรือว่ายากจนหรือกำลังเจ็บป่วย สำหรับดิฉันเอง ถ้าเป็นไปได้เลยไม่อยากได้ยินเสียงร้องไห้ ถ้าเป็นไปได้เพราะว่าความทุกข์ใดๆ ของคนเขาก็ยังพอทนได้แต่เวลาที่เขาถึงกับน้ำตาไหลหรือว่าร้องไห้แค่ไหนมากเกินกว่าที่จะทนตามปกติใช่ไหม เพราะฉะนั้นถ้าถึงภาวะนั้นก็รู้สึกว่าไม่อยากเห็น เพราะว่าปกติธรรมดา แล้วทำไมจะต้องไปเห็นสิ่งซึ่งทำให้เราเกิดความเศร้าใจ เพราะฉะนั้นถ้ามีสิ่งที่น่าสงสารกลางถนนหนทาง สัตว์ถูกรถทับทำไมต้องดูค่ะเรียกว่าคนกำลังเจ็บจะแย่อยู่แล้ว แขนขาดก็ได้หรืออะไรก็ตามแต่กลางถนนทำไมต้องดูใช่ไหม ถ้าหลีกเลี่ยงลบได้เป็นอัธยาศัยที่สะสมมาที่จะไม่ไปมองหรือว่าไปดูแล้วก็ถ้าเป็นไปได้ก็ขอไม่ได้ยินเสียงร้องไห้ ความทุกข์ได้ในก็พอที่จะช่วยเหลือได้ แต่ถ้าถึงร้องไห้ รู้สึกใจคนนั้นคงแย่มากทุกข์มากเลย เพราะฉะนั้นถ้ามีความเข้าใจมีความเห็นใจจนถึงระดับที่ไม่พลอยเป็นทุกข์ไปด้วยแต่ด้วยความเข้าใจ และเห็นใจ ก็จะทำให้เป็นคนที่ช่วยเหลือคนได้ โดยที่ไม่เดือดร้อนอันนี้ถูกต้องกว่า เพราะเห็นว่าช่วยเหลือด้วยความเดือดร้อนใจการช่วยเหลือนิดเดียวแต่ความเดือดร้อนใจมากก็ได้แต่ถ้าไม่เดือดร้อนใจ และช่วยเต็มที่ก็ทำได้อย่างเวลานี้ก็มีการประสบภัยเรื่องน้ำท่วมเรื่องพายุเรื่องอะไรต่างๆ ก็เห็นใจในความยากลำบากในความทุกอย่างก็ช่วยเพราะรู้ว่าคนช่วยแต่ก็ไม่ควรที่จะเป็นทุกข์เดือดร้อน อีกอย่าง บางคนก็คิดว่าเขาไม่ช่วยเราก็คิดว่า เขาเรียกวางเฉยแต่จริงๆ ก็เป็นความรักตัวเองที่ไม่ช่วยก็ไม่ใช่อุเบกขาถ้าเป็นการรักตัวเอง และไม่ช่วยใครก็เปลี่ยนจะไปใช้ชื่อนโยบายกฎโลบายพยายามเปลี่ยนยังไงก็ไม่ได้เพราะสภาพธรรมนั้นเกิดขึ้นแล้วเป็นอย่างนั้น และในขณะเดียวกัน ผู้ที่ช่วยโดยจิตใจไม่หวั่นไหว ไม่ตั้งน้ำตาไหลไม่ต้องโศกเศร้าไปด้วยคนอื่นก็อาจจะคิดว่าคนนี้ใจแข็งได้ว่าอาจจะคิดว่าใจดำแต่ดูจากการกระทำก็ได้การกระทำของเขาไม่ได้เป็นคนใจดำแต่ช่วย เพราะฉะนั้นก็การกระทำก็แสดงให้เห็นอยู่แล้วว่าขณะนั้นเป็นกุศล และการที่ไม่หวั่นไหวมีความมั่นคง ยิ้มได้ไหม ขณะที่ช่วย ไม่ต้องหน้าบึ้งหรือไม่ต้องพลอยเดือดร้อนก็ได้ใช่ไหม ขณะนั้นก็จะรู้ได้ เพราะฉะนั้นสภาพของจิตละเอียด และก็ไว้ เปลี่ยนแปลงไวมากเร็วมากเหมือนกับพร้อมกันซึ่งปัญญาเท่านั้นที่สามารถที่จะรู้ตามความเป็นจริงได้ถ้าไม่ใช้ปัญญาแม้ขณะนี้ เราฟังแล้วเราก็เริ่มเห็นความต่างแต่ว่าขณะนั้นปัญญาเกิดหรือเปล่าที่จะรู้ว่าจริงๆ แล้วขณะนั้นสภาพจิตเป็นอะไร เพราะฉะนั้นธรรมไม่ใช่เป็นเรื่องคาดคะเน ไม่ใช่เป็นเรื่องหนักเพียงเข้าใจ เรื่องราวแต่เป็นเรื่องที่ขณะนี้มีธรรมแล้วก็เป็นผู้ที่ตรงที่จะรู้ว่าเข้าใจสิ่งที่กำลังปรากฏหรือเปล่าแม้ขณะนี้มีสิ่งที่กำลังปรากฏแต่ยากแสนยาก ที่จะเข้าใจได้ถูกต้องว่าเป็นเพียงสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้ซึ่งเป็นความตรงที่สุด แล้วก็ถูกต้องจริงๆ ในภาษาบาลีใช้คำว่าจักขุวิญญาณ ธาตุรู้ซึ่งอาศัยตาเกิดขึ้นเห็น อาศัยอย่างอื่นไม่ได้เลย นอกจากจักขุปสาท ถ้าเกิดเห็น ซึ่งเห็นไม่ใช่จักขุปสาท และก็มีสิ่งที่ปรากฏให้เห็นในพระไตรปิฏกเวลาพูดถึงจักขุวิญญาณไม่ได้พูดว่ามีคนมีสัตว์เป็นอารมณ์เลย แต่ใช้คำว่า รูปารัมมณะ รูปารมณ์ คือ รูป ซึ่งปรากฏให้เห็นได้เท่านั้นขณะที่จิตเห็นเกิดขึ้น เพราะฉะนั้นถ้ามีความเข้าใจถูกต้องตามความเป็นจริงก็จะเห็นความไวของสภาพธรรม เห็นแล้วก็เป็นอย่างอื่นไปเลยเป็นคนกำลังเดือดร้อนทุกข์โศกแล้วเมื่อไหร่จะรู้ความจริงว่าขณะที่กำลังพลอยเดือดร้อนไปด้วย เป็นอกุศลไม่ใช่เห็นด้วยขณะที่เขาทุกศพก็จริง แต่ใจของเรา เข้าใจความจริงในขณะนั้นว่าเป็นธรรม เพราะฉะนั้นในขณะที่กำลังเข้าใจความจริงนั้นก็ไม่ได้ทุกข์โศกเพราะเห็นว่ารู้ว่าเป็นธรรม และถ้าสามารถที่จะรู้ได้ว่าสิ่งที่ปรากฏทางตาเป็นธรรมซึ่งเกิดแล้วดับแล้ว จึงคิดถึงสิ่งที่ปรากฏว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดความเข้าใจนั้นก็จะทำให้ไม่หวั่นไหวแล้วก็ไม่เดือดร้อน และกุศลจิตก็เกิดได้แล้วก็สามารถที่จะมีเมตตาหรือกรุณาหรือมุทิตาหรืออุเบกขาก็ได้แล้วแต่การสะสมโดยที่ว่าไม่ใช่ เราพยายามที่จะเป็นอย่างนั้นเพราะเหตุว่าถ้าพยายามเป็นอย่างนั้นเพราะนึกขึ้นมาได้ว่าควรเป็นอย่างนั้นในขณะนั้นก็เป็นเรา ยังไม่ได้เข้าใจว่าเป็นธรรม แม้ว่าสภาพธรรมจะเกิดขึ้นเป็นไปตามความคิดที่สะสมมาแต่ก็ยังคงมีความเป็นเรา เพราะฉะนั้นจะยังไงก็ตามแต่ทั้งสิ้นเลย ต้องเข้าใจให้ถูกต้องเมื่อได้ศึกษาแล้วก็คิดว่า อะไรจะเกิดขึ้นก็เป็นธรรมทุกอย่างซึ่งมีเหตุปัจจัยที่เกิดแล้วจึงเป็นอย่างนี้เวลานี้โกรธไหม ไม่โกรธต่อไปจะโกรธไหมก็มีเหตุปัจจัยที่จะให้เกิดก็คือเกิด อาจารย์ได้กล่าวไปแล้ว ๓ อย่าง ทั้งเมตตาทั้งกรุณา และอุเบกขายังคาดว่าที่ตายอย่างหนึ่ง อาจารย์ มีรีวิวนี้ โดยฐิตาแล้วแต่ว่าจะเกิดหรือไม่เกิด เพราะฉะนั้นไม่ขาด นะคะ ถ้ามีขณะนั้นก็มีไม่ได้หายไปไหนแต่ถ้ายังไม่เกิดก็ยังไม่เกิดพวกที่ต่างก็คือการพลอยยินดี กับบุคคลที่กำลังมีความสุข ได้ลาภมีความสุขไหม เสริมลาภมีความสุขไหม ไม่มียินดีกับคนที่กำลังเสื่อมลาภไหม สภาพของจิตเปลี่ยนแล้ว เห็นใครเสื่อมลาภแล้วดีใจ เพราะฉะนั้นธรรมมีจริงๆ แล้วก็เป็นธรรมที่เป็นกุศลบ้างเป็นอกุศลบ้างแล้วปัญญาเท่านั้นที่จะรู้ได้แต่ก่อนอื่น ที่จะรู้ก็คือว่าเริ่มเข้าใจว่าเป็นธรรมก่อนเพราะสภาพธรรมเกิดดับเร็วมากสิ่งที่กำลังปรากฏทางตาก็เกิดหนักระดับไม่รู้ เห็นก็กำลังเกิดระดับไม่รู้แหละเห็นแล้วเป็นโลภะ หรือเป็นโทสะ หรือเป็นเมตตา หรือเป็นกรุณาก็ไม่รู้ เพราะฉะนั้นการศึกษาธรรมต้องเริ่มจากเข้าใจว่าเป็นธรรมที่มั่นคง และเวลาที่สภาพธรรมได้เกิดแล้ว แต่มีปัจจัยคือความเข้าใจที่ได้ฟังธรรมชาติอย่างดี อย่างมั่นคงแล้วเป็นปัจจัยให้เข้าใจสภาพนั้นทันที ถ้าเราไปก็ไม่ใช่สภาพธรรมนั้นเป็นสภาพธรรมเองแล้วก็สติเกิดจะตามคือรู้ทันทีไม่ใช่ชาเลย รู้ลักษณะที่กำลังปรากฏเหมือนพร้อมกันด้วยเพราะเหตุว่าจะขณะนี้เห็นกับได้ยินเหมือนพร้อมกันไหม เพราะฉะนั้นเวลาที่สภาพธรรมได้เกิดขึ้นปรากฏ และสติตามรู้คือเหมือนอย่างนั้นเลยคือเหมือนพร้อมกันอย่างนั้นเหมือนกับเห็น และได้ยินพร้อมกันแต่แทนที่จะเป็นเห็นแล้วได้ยินก็เป็นเห็นแล้วรู้เห็นเข้าใจเห็นที่กำลังปรากฏในขณะนั้นเหมือนพร้อมกัน เพราะฉะนั้นก็ใกล้ชิดมาก กับคำว่าตามคือไม่มีอะไร คัน แผนการค้าไทยอาจารย์อธิบายว่าตามนี้ ไม่มีอะไรคันแต่ต้องมีสิ่งที่เกิดก่อนถึงจะตามได้ ไม่มีอะไรเกิดเลยไปตามได้อย่างไร อย่างแข็ง เกิดแล้วปรากฏตาม คือ ไม่ไปไหนเลย ไม่ต้องมาวิ่งไม่ต้องมาเดินแต่แข่งที่กำลังปรากฏกำลังรู้ตรงนั้น ตามทันทีเหมือนกับพร้อมกันเช่นเหมือนกับเห็น และได้ยินพร้อมกันแต่แทนที่จะเป็นได้ยินก็คือกำลังรู้ลักษณะที่กำลังปรากฏ ก็คือตามรู้ลักษณะของสภาพธรรมที่ยังมีอยู่คำนี้มีปิฏก แล้วคิดเองเข้าใจเองก็จะเป็นอย่างอื่น แต่ถ้าเป็นการเข้าใจธรรมก็จะเข้าใจความหมายของคำที่ใช้คำว่าตามรู้ คือหมายความว่าไม่ใช่รู้อย่างอื่นแต่รู้ลักษณะนั้นแหละเหมือนทันทีเลย เหมือนกันเอนี้ถ้าจะขยายความอีกนิดได้ไหมคะแข็งไหม ดีค่ะ เข้าใจไหม ก็คือถ้าไม่ระลึก แข็งมันก็เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด อันนี้ก็คือคำตอบ แต่ไม่ใช่หมายความว่าเดี๋ยวนี้แข็ง และบุคคลนั้นสามารถที่จะรู้เข้าใจคำว่าตามรู้นี่คืออย่างไรคือในขณะที่แข็งกำลังปรากฏ รู้แข็งนั้นแหละ เพราะแข็งเกิดปรากฏแล้วกับกายวิญญาณสั้นมากเร็วมาก อุปมาเหมือนเห็นกับได้ยินพร้อมกันซึ่งความจริงไม่พร้อมเลยฉันได้แต่แทนที่เห็นกับได้ยินจะพร้อมก็เป็นเห็นกับการรู้สิ่งที่กำลังปรากฏ เห็นก็เห็นสิ่งที่กำลังปรากฏ สติก็รู้สิ่งที่กำลังปรากฏเหมือนพร้อมกัน แข็งกำลังปรากฏ จิตรู้แคงกายวิญญาณ อาศัยกายแยกภาษาทำให้รู้แข็ง เพราะฉะนั้นขณะที่แข็งปรากฏรู้ตรงแข็งดูแข็ง และก็เหมือนกับแข็งกับได้ยินเหมือนพร้อมกันใช่ไหม ขณะนี้แข็งก็ยังมีแล้วก็ได้ยินด้วยแต่ว่าแทนที่จะเป็นแข็ง และได้ยินก็คือแข็งกับรูปแข็ง ด้วยความเข้าใจว่าเป็นธรรม คือลักษณะของแข็งปรากฏตามความเป็นจริงแล้วก็สภาพลูกแข็งก็ปรากฏตามความเป็นจริงถึงจะเป็นการตามรู้ที่ถูกต้องจะรู้แข็งเป็นกายวิญญาณธรรมดาแข็งจึงปรากฏแต่ในขณะที่แข็งปรากฏ ที่เราใช้คำว่ารูตรงแข้งใหม่ความเริ่มเข้าใจ ปัญญาจะขาดความเข้าใจไม่ได้เลยไม่ว่าจะเป็นเรื่องใดๆ ทั้งสิ้น กราบท่านอาจารย์ลักษณะของสมน้ำหน้า ก็เป็นธรรมที่มีจริง สมน้ำหน้าเป็นกุศล เป็นอกุศลขนาดนั้นดีใจหรือเสียใจ ดีใจ ดีใจเป็นธรรมมนัสได้ไหม ไม่ได้ พอใจเป็นอะไร พอใจก็ลบผ้าพอใจในความเสื่อมของคนอื่น พอใจในความเสื่อมของคนอื่นค่ะใช้คำว่าสมน้ำหน้าหรือสะใจหรืออะไร ก็เป็นสภาพของอกุศล