ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1723

ตอนที่ ๑๗๒๓

สนทนาธรรม ที่ โบนันซ่า เขาใหญ่ จ.นครราชสีมา

วันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๔

ท่านอาจารย์ แต่ความจริงก็คือ มีเมื่อคิด หรือว่ามีเมื่อปรากฏ และปรากฏเล็กน้อยมาก คิดก็หมดแล้วยังไปนำมารวมกันหมดเลย จึงมีที่หนึ่งที่ใดเมื่อรวมกัน แต่ถ้าแยกออกไปแล้วก็ไม่มีอะไรเลยนอกจากธาตุแต่ละธาตุซึ่งเกิดขึ้นแล้วดับไป ถ้าเห็นว่า เห็นคือไม่ใช่ได้ยินจริงๆ เห็นเกิดแล้วดับไป แล้วได้ยินจึงปรากฏว่ามีจริงๆ แล้วดับไปอีก เพราะฉะนั้นหาความที่ทั้งสองอย่างจะยังคงมีอยู่ไม่ได้ ไม่เหลือเลย เมื่อนั้นก็ค่อยๆ เห็นว่าเป็นอนัตตาคือ ไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เป็นอัตตา พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระสาวกที่ได้รู้ความจริงแล้ว สำหรับท่านเหล่านั้นมีพระวิหารเชตวันหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ แน่ใจหรือ

ผู้ฟัง คือท่านก็มีโลก ๖ ทาง

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น มีพระวิหารเชตวันหรือไม่

ผู้ฟัง มีในความคิด แต่ว่า ...

ท่านอาจารย์ มีในความคิดแล้วรู้ความจริงด้วยว่า แท้ที่จริงแล้วคือ จิตซึ่งเกิดดับสืบต่อทีละหนึ่งขณะ แล้วรูปก็เกิดดับสืบต่อโดยเกิดเพราะสมุฎฐานที่ต่างกัน รูปที่เกิดจากกรรม กรรมเป็นปัจจัยให้เกิดและดับ ถ้ากรรมไม่ทำให้รูปอื่นเกิดสืบต่อ รูปนั้นก็ไม่มี แต่ละหนึ่งๆ แต่ละอย่างคือเป็นธาตุซึ่งเกิด เปลี่ยนแปลงลักษณะของธาตุชนิดนั้นแต่ละอย่างไม่ได้เลย คิดคือคิด จำคือจำ เพราะฉะนั้น พระวิหารเชตวัน มีเมื่อจำและเมื่อคิดแล้วมีชื่อต่างๆ แต่ต้องรู้ว่า ปรมัตถธรรมคือความจริงแท้ ความจริงที่สุดที่เปลี่ยนแปลงไม่ได้ คือเป็นแต่เพียงธาตุ แม้แต่คิดก็เป็นธาตุคิดซึ่งเกิดขึ้นคิดแล้วดับไป

ผู้ฟัง เพราะฉะนั้นในการฟังให้เข้าใจตรงนี้ การตั้งต้นว่าอะไรจริง อะไรไม่จริง เป็นสาระสำคัญมากของการฟังธรรมให้เข้าใจแล้วก็ไม่เข้าใจ

ท่านอาจารย์ หลับสนิท มีอะไรหรือไม่

ผู้ฟัง หลับสนิทก็ไม่รู้

ท่านอาจารย์ มีบ้านหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ มีพระวิหารเชตวันหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ เห็นได้เลยว่า ความจริงไม่มี ถ้าไม่มีธาตุที่เกิดขึ้นเห็นแล้วดับ เพียงเห็น ได้ยินแล้วดับ เพียงได้ยิน แต่ว่ามีคิดซึ่งเกิดสืบต่อโดยที่บังคับบัญชาไม่ได้เลย ทั้งๆ ที่ เห็นที่ดับไปก็ไม่ได้บอกว่าให้คิดต่อ ให้จำไว้ว่าเห็นอะไร ไม่ใช่เช่นนั้นเลย แต่มีปัจจัยที่จะทำให้ธาตุเกิดดับสืบต่อ จนเป็นเรื่องเป็นราวต่างๆ ในความทรงจำ แต่ตามความเป็นจริงคือ ความจำก็ยังเป็นความจำ ความรู้ว่าเป็นพระวิหารเชตวันก็ยังเป็นความรู้ ความเข้าใจว่าเป็นพระวิหารเชตวัน หรือว่าเป็นพระนครราชคฤห์ หรือว่าเป็นพุทธคยา นั่นคือความจำ มีในความจำ ถ้าหลับสนิทไม่มีเลยสักอย่างเดียว นี่เป็นเครื่องที่จะทำให้เราค่อยๆ เข้าใจว่า ไม่มีหมายความว่าอย่างไร ไม่มีสิ่งที่เที่ยง แต่มีธาตุแต่ละอย่างซึ่งหลากหลายมาก เกิดตามเหตุตามปัจจัยแล้วดับไปเรื่อยๆ ไม่มีอะไรที่คงอยู่เลย แต่ก็มีธาตุ มีปัจจัยที่ทำให้ธาตุนั้นๆ เกิดขึ้นไม่หยุด แล้วแต่ว่าจะเป็นธาตุประเภทไหน

เพราะฉะนั้น การศึกษาธรรมเพื่อเข้าใจความจริงว่า ถ้ายังไม่เป็นเช่นนี้คือยังเป็นอัตตา ยังเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด แต่เมื่อเข้าใจความจริง เข้าใจว่าเป็นอนัตตา แต่ความจำก็ยังคงเป็นความจำ ไม่เช่นนั้นเดี๋ยวก็วิปลาสกันหมด ใช่หรือไม่ แต่ว่าไม่วิปลาสเลย สามารถที่จะเข้าใจถูกว่า ขณะใดมีสิ่งใดเพราะจำสิ่งนั้นในขณะนั้น ถ้าขณะนั้นไม่เกิดจำสิ่งนั้น สิ่งนั้นก็ไม่มี เพราะว่าเป็นสภาพธรรมที่เป็นเพียงธาตุที่เกิดเพราะเหตุปัจจัยแล้วดับไปเลย

ธรรมทั้งหมดต้องสอดคล้องกันไม่ว่าจะเรื่องอะไรทั้งสิ้น เมื่อสักครู่นี้เราพูดถึงเรื่องพระวิหารเชตวัน พระนครราชคฤห์ ไกลหรือไม่ ดูเหมือนเป็นเรื่องที่ต้องคิดหนัก ความจริงธรรมดาเหมือนเดิม แต่ว่าอยู่ที่เข้าใจ หรือไม่เข้าใจ เพียงคำถามว่า พระวิหารเชตวัน พระนครราชคฤห์ ไกลหรือไม่ เท่านี้ ต้องคิดหรือไม่ ธรรมดาๆ ไกลหรือไม่ไกล มีสองความเห็น ความเห็นหนึ่งคือไกล อีกความเห็นหนึ่งคือไม่ไกล ก็คิดมากไปอีกได้ ธรรมก็แล้วแต่จะคิด แต่ตามความเป็นจริงคือ เดี๋ยวนี้เป็นพระวิหารเชตวันหรือไม่ ไม่ใช่ เพราะฉะนั้นพระวิหารเชตวันไกลหรือไม่ ไกลไปหน่อย กรุงเทพฯ ไกลหรือไม่ อะไรที่ไม่ใช่อยู่ตรงนี้ก็ไกลจากตรงนี้ไปมากหรือน้อยก็แล้วแต่ เราพูดถึงพระวิหารเชตวันให้เข้าใจว่า มีหรือไม่มี ไกล พูดถึงตรงนี้ เดี๋ยวนี้ เพื่อที่จะได้เข้าใจว่ามีอะไร หรือไม่มีอะไรเลย

สอดคล้องกันหรือไม่ ไม่ว่าจะพูดถึงพระวิหารเชตวัน หรือจะพูดถึงกรุงเทพฯ หรือจะพูดถึงที่นี่ ก็คือ เป็นสิ่งที่ต้องเป็นจริงตามความเป็นจริง สอดคล้องกันทั้งหมดไม่ว่าจะพูดเรื่องโลก เรื่องทวีป เรื่องประเทศ เรื่องสวรรค์ เรื่องนรก หรือเรื่องมนุษย์ เพราะฉะนั้นขณะนี้เห็นอะไร เราก็กลับมาที่เดิมเพราะขณะนี้มีเห็น เมื่อครู่นี้ก็มี ใช่หรือไม่ ต่อไปก็มี ไม่พ้นจากเห็น ที่ถามว่าเบื่อหรือไม่ และคุณกุลวิไลก็บอกว่าเริ่มจะเบื่อ เพราะว่าพูดแต่เรื่องสิ่งที่มีแล้วก็พูดบ่อยๆ ด้วย แต่พูดบ่อยๆ เพราะเป็นคำสอนของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ได้สอนเรื่องอื่น แต่สอนให้เข้าใจสิ่งที่มีจริงๆ ให้มีความเข้าใจถูก ให้มีความเห็นถูก แสดงว่าอะไร แสดงว่าไม่ได้เคยเข้าใจสิ่งที่มีจริงถูกต้องตามความเป็นจริงเลย และไม่สามารถที่จะมีความเห็นในสิ่งที่ปรากฏถูกต้องตามความเป็นจริงของสิ่งนั้นด้วยตัวเอง เพราะว่าเหมือนเดิมทุกวัน ตื่นมาเห็นก็เหมือนเดิมแล้วก็คิดนึกเรื่องอื่นๆ ต่อไป เช้า สาย บ่าย ค่ำ เห็นอีกแล้วก็คิดนึกเรื่องอื่นอีก เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบำเพ็ญพระบารมีเพื่อจะตรัสรู้ความจริง และสอนให้รู้ว่าไม่สามารถที่จะพ้นไปจากความเป็นไปตั้งแต่เกิดจนตาย คือมีแต่เห็น ได้ยิน ได้กลิ่น ลิ้มรส รู้สิ่งที่กระทบสัมผัสและคิดนึก ทุกชาติไม่ว่าจะอยู่ชาติไหน อยู่ที่ไหนก็ตามแต่

ในขณะนี้ก็กำลังมีเห็น แล้วจะไม่ให้พูดเรื่องเห็น เราก็จะไม่เข้าใจเรื่องเห็น แต่ถ้าพูดเรื่องเห็นแล้วเข้าใจขึ้นๆ โดยนัยต่างๆ เช่น ขณะนี้กำลังมีเห็นอยู่ที่นี่ เหมือนกับกำลังอยู่ที่พระเชตวัน กำลังเห็นพระเชตวันหรือไม่ คำถามมาอีกแล้ว ความเห็นก็ต่างกันอีกแล้ว ใช่หรือไม่ ขณะนี้เห็นที่นี่ อยู่ที่นี่ และขณะที่อยู่ที่พระเชตวันเห็นพระเชตวัน ต่างกันหรือไม่ เห็นเป็นเห็น เห็นต้องมีสิ่งที่ปรากฏให้เห็น แล้วหลังจากนั้นก็คิดเพราะจำ เพราะว่าสิ่งที่ปรากฏทางตาหลากหลาย ที่นี่มีสวน มีดอกไม้ มีห้อง มีไฟ แต่พระเชตวันไม่เหมือนเช่นนี้ ใช่หรือไม่

เพราะฉะนั้น ความจำอย่างละเอียดที่เกิดกับจิตที่เห็น ทำให้สามารถที่จะจำสิ่งที่เคยเห็นว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด ทั้งๆ ที่สิ่งนั้นก็ไม่ได้ปรากฏ ในขณะนี้ถ้าความลึกซึ้งก็คือ จิตเห็นเกิดแล้วดับ ไม่เห็น แต่คิดว่าเป็นคนนั้นคนนี้ ถูกต้องหรือไม่ ไม่ต้องถึงพระวิหารเชตวัน ที่นี่ เดี๋ยวนี้มีเห็น เห็นต้องดับ แล้วก็จำและคิดว่าเป็นใคร หรือว่าเป็นอะไร ขณะนี้กำลังเป็นเช่นนี้ ดังนั้น ให้ทราบการเกิดดับสืบต่อที่เร็วมากของจิต ซึ่งยากที่จะรู้ ฟังเพียงเข้าใจ แต่ก็ยังไม่ได้เห็นการเกิดดับอย่างรวดเร็วของจิตสืบต่อ จนเสมือนว่าไม่มีอะไรดับไปเลยสักอย่างเดียว ไม่ว่าที่ไหน เมื่อไร เห็นก็เป็นเช่นนี้ คือมีการเห็น แล้วในขณะที่คิดไม่ใช่เห็น ต้องมีความเข้าใจจริงๆ พิจารณาไตร่ตรอง จนกระทั่งเป็นการค่อยๆ เห็นถูกในขั้นการฟังว่า เห็น มีสิ่งที่กำลังปรากฏให้เห็นจริงๆ พิสูจน์ได้ เพียงหลับตา สิ่งที่กำลังปรากฏขณะนี้ไม่ปรากฏ

เพราะฉะนั้น เห็นคือ เห็นสิ่งที่กำลังปรากฏ แต่เวลาเห็นครั้งหนึ่งๆ มีเจตสิกหรือสภาพธรรมที่จำเกิดกับจิตทุกขณะ สิ่งที่ขณะนี้เราฟังว่า ทุกสิ่งทุกอย่างเกิดดับเร็วสุดที่จะประมาณได้ สืบต่อจนกระทั่งไม่ปรากฏการเกิดดับเลย หมายความว่า สิ่งที่กำลังปรากฏขณะนี้กำลังเป็นเช่นนั้น เห็นหรือไม่ว่าความเข้าใจมั่นคงต้องมีตั้งแต่การฟังว่า แม้เดี๋ยวนี้เองสิ่งที่ปรากฏทางตาเกิดดับและสืบต่อ แต่ไม่มีใครเห็นการเกิดดับเลย ด้วยเหตุนี้ สิ่งที่ปรากฏทางตาซึ่งความจริงก็เป็นรูปที่ละเอียด เล็กมาก สั้นมาก ทั้งจิตเห็นด้วย เกิดขึ้นแล้วดับไปอย่างรวดเร็ว ซ้ำจนกระทั่งปรากฏเป็นนิมิต ภาษาบาลีคือ นิมิตฺต (นิมิตตะ) รูปร่างสัณฐานซึ่งกำลังปรากฏ ถูกต้องหรือไม่ คน โต๊ะ เก้าอี้ เป็นรูปร่างสัณฐานหลากหลาย จากสิ่งที่เกิดปรากฏกระทบจักขุปสาท แต่เร็วจนกระทั่งไม่เห็นการเกิดดับ เพียงปรากฏนิมิตฺต รูปร่างสัณฐานต่างๆ ใครจะปฏิเสธว่าไม่จริง ธรรมเป็นสิ่งที่ไม่ใช่ให้เชื่อ แต่หมายความว่า ความจริงเป็นเช่นนี้ก็แสดงให้เห็นความจริงอย่างยิ่ง ปรมัตถฺ ความจริงแท้ๆ ของสิ่งที่มีจริงๆ โดยที่ถ้าไม่ใช่ปัญญาก็ไม่สามารถที่จะรู้ได้ เพราะเหตุว่ากำลังเข้าใจขณะนี้ไม่ใช่เรา สภาพที่เข้าใจไม่ใช่สภาพที่ไม่เข้าใจ สภาพที่รู้ไม่ใช่สภาพที่ไม่รู้

ในขณะที่ไม่ได้ฟังเลยก็ไม่เคยคิด ไม่เคยได้ยินเลยว่า สิ่งที่ปรากฏทางตาเพียงหลับตาก็ไม่ปรากฏ ปรากฏไม่ได้ แม้ขณะลืมตา สิ่งนี้เกิดแล้วดับสืบต่อจนปรากฏเป็นนิมิตฺต รูปร่างสัณฐานต่างๆ พิสูจน์ได้ คำสอนที่ทรงแสดงไว้ว่า เมื่อมีการเห็น ตั้งขึ้นพร้อมนิมิตฺต ใครแยกออก ขณะนี้ทันทีที่เห็นก็ตั้งขึ้นพร้อมนิมิตฺต เป็นสีสัน เป็นรูปร่างต่างๆ หลากหลายจนกระทั่งจำได้ว่าเป็นอะไร คำสอนนี้แสดงว่า แม้ว่าเห็นเกิดดับรวดเร็วอย่างไรก็ตาม แต่ปรากฏเป็นนิมิตฺต พร้อมนิมิตฺต เพราะฉะนั้นถ้าจะเข้าใจความหมายของคำว่า บัญญัติ ก็ต้องเข้าใจ นิมิตฺต ก่อน

ถ้าไม่มีรูปร่างสัณฐานใดๆ เลยทั้งสิ้น จะรู้ได้โดยประการนั้นๆ หรือไม่ว่า นี่เป็นโต๊ะ นั่นเป็นดอกไม้ นี่เป็นใบไม้ เพราะเหตุว่ามีนิมิตฺตนั่นเอง ผู้ที่มีจิต ต้องเป็นจิตจึงสามารถรู้โดยประการนั้นๆ ว่าเป็นอะไร เป็นจิตที่รู้ ถ้าไม่ใช่สภาพที่รู้ โต๊ะเก้าอี้ไม่สามารถจะรู้ได้เลยเพราะเห็นไม่ได้ ไม่มีนิมิตอะไรปรากฏ แต่เมื่อมีการเห็นซึ่งเป็นสภาพรู้แล้วยังมีการเห็นนิมิตฺต โดยจิตนั่นเอง แต่ว่าไม่ใช่จิตประเภทเดียวกัน จิตประเภทหนึ่งเกิดขึ้นเห็นแล้วดับไป เป็นปัจจัยให้จิตขณะต่อๆ ไปจำนิมิตฺต ยังไม่ได้เรียกอะไรเลย แต่เห็นนิมิตหรือไม่

เมื่อเห็นนิมิตแล้ว เพราะความจำก็ทำให้รู้ได้โดยประการนั้นๆ ด้วยเหตุนี้บัญญัติเป็นอารมณ์ของจิต จิตสามารถที่จะรู้ได้ทุกอย่าง เห็นก็ได้ ได้ยินก็ได้ ได้กลิ่นก็ได้ ลิ้มรสก็ได้ รู้สิ่งที่กระทบสัมผัสเย็นร้อนอ่อนแข็งก็ได้ คิดนึกเรื่องราวต่างๆ จากความจำคือนิมิตฺตก็ได้ บางครั้งเราเห็นบางอย่าง เราจำได้ในนิมิตใช่หรือไม่ แต่ไม่สามารถที่จะรู้โดยประการนั้นๆ โดยความเป็นจริง เช่น ถ้าเห็นงู เรียกชื่อถูกหรือไม่ว่างูอะไร งูตัวเล็ก งูตัวใหญ่ งูมีลาย หรือว่ามีพังพาน ก็แล้วแต่ ซึ่งเป็นความหลากหลายของสภาพธรรมที่ปรากฏเป็นนิมิตฺต

แม้ว่าจะมีการเห็นและมีการจำรูปร่างสัณฐานทำให้รู้ได้ คือจิตรู้ ปญฺญตฺติ คือ บัญญัติ สามารถที่จะรู้โดยประการของนิมิตนั้นๆ ว่าเป็นอะไร แต่ไม่ได้เรียกชื่อ ถามได้เลยใครรู้จักต้นไม้ที่สวนนี้บ้าง แต่ละต้นดูคล้ายๆ กัน วันก่อนเราก็ไปที่สวนหนึ่งที่มีต้นไม้มาก ไม่เคยเห็นก็ต้องถาม เห็นแล้ว มีนิมิตแล้ว นี่ต้นอะไร ไม่สามารถที่จะรู้แม้ชื่อ แต่เห็นต้องเห็น นิมิตฺตต้องปรากฏและรู้ได้โดยประการนั้นๆ ด้วย เป็นสิ่งที่ไม่เคยเห็นมาก่อน เพราะฉะนั้นจากนิมิตฺตก็มีปญฺญตฺติ ซึ่งรู้ได้โดยประการของนิมิตนั้นๆ แต่ก็ยังไม่รู้จักชื่อ ขณะนั้นเป็นอรรถบัญญัติ หมายความว่า รู้อรรถ ความหมายหรือรูปร่างสัณฐานของสิ่งนั้น แต่ไม่มีนามบัญญัติ ไม่มีสัททบัญญัติ ภายหลังเมื่อเขาบอกว่าชื่ออะไร จำได้แล้วใช่หรือไม่ ยี่เข่งแคระ เคยได้ยินแต่ยี่เข่ง แต่ต้นนั้นเล็ก ดอกก็เล็ก ต้นก็เล็ก ยี่เข่งแคระ เริ่มจำแล้ว เมื่อเห็นอีกจำได้เลย ไม่ใช่มีแต่นิมิตฺตที่จะรู้ได้โดยอาการนั้นๆ แต่ยังรู้จักชื่อด้วย ด้วยเหตุนี้ ทั้งหมดเป็นความเป็นไปของจิตอย่างละเอียดตั้งแต่เกิดจนตาย จำไว้หมด เคยไปที่สวนบ้านท่านผู้หนึ่งแล้วมีต้นยี่เข่งแคระ ไม่เคยเห็นมาก่อน และเมื่อเห็นแล้วก็ถามว่าเป็นอะไร จำได้หมดเลย เมื่อจากโลกนี้ไป (ลืม) หมดเลย

เพราะฉะนั้น ที่อยู่กันทุกวันนี้ต้องเป็นไปตามการสะสม จะเป็นจิตประเภทที่เป็นโลภะ หรือโทสะ หรือเป็นปัญญา หรืออะไร ก็แล้วแต่ความละเอียดและความวิจิตร แต่ก็ไม่เหลือและไม่กลับมาอีก จากบุคคลเก่าชาติก่อนๆ มาเป็นบุคคลนี้ ซึ่งอีกไม่นานเมื่อจิตไม่เกิดที่รูปนี้ รูปนี้ก็เหมือนท่อนไม้ ใครทำอะไรได้ ตอนนี้จดอะไรก็ได้ หยิบอะไรก็ได้ เดินไปไหนก็ได้ เพราะจิตเกิดที่รูปนี้ ที่คนไทยพูดว่า จิตออกจากร่าง เพราะว่าไม่ได้กล่าวถึงธรรม จิตไม่มีแขน ไม่มีขา จะออกไปได้อย่างไร และตามความเป็นจริงจิตเกิดแล้วดับทันที จิตเกิดขึ้นเห็นแล้วดับ จะเกินกว่าเห็นไม่ได้ จิตเกิดได้ยินแล้วดับ จิตได้ยินจะเกินจากการได้ยินคือ รู้ว่าเสียงที่กำลังปรากฏเป็นเช่นนั้นไม่ได้

ดังนั้น ความเป็นไปของชีวิตซึ่งมีทั้งนามธรรมและรูปธรรม เป็นไปโดยอาศัยกันและกัน จิตเกิดที่รูป เกิดนอกรูปไม่ได้ ในภูมิที่มีขันธ์ ๕ คือมีทั้งจิตและเจตสิก ซึ่งจิตเป็นวิญญาณขันธ์ เจตสิก ๕๒ ความรู้สึกเวทนาขันธ์ ๑ สภาพจำสัญญาขันธ์ ๑ อีก ๕๐ ก็เป็นสังขารขันธ์ และในภูมิที่มีขันธ์๕ ก็อาศัยรูปขันธ์ด้วย คือเราหรือไม่

ขณะนี้จำว่ามีคน เหมือนขณะนั้นจำว่าเป็นพระวิหารเชตวัน แต่ความจริงก็มีสภาพธรรมซึ่งเกิดดับ สัญญาเจตสิกก็จำทั้งอรรถ นิมิตฺต และบัญญัติด้วย เป็นเหตุที่เรามีการเรียกชื่อและจำได้ว่า เป็นสถานที่แห่งหนึ่ง ไม่ใช่สถานที่อีกแห่งหนึ่ง แต่ความจริงคือขณะนั้นจิตหนึ่งขณะเกิดขึ้นเห็นแล้วคิด สามารถที่จะรู้ว่าขณะนั้นเห็นอะไร ที่ไหน เท่านั้นเอง แต่ตามความจริงก็คือถ้าไม่มีเรา ซึ่งความจริงไม่มีเรา แล้วจะมีสิ่งอื่นๆ เที่ยงยั่งยืนได้อย่างไร เพราะฉะนั้นคือเป็นเพียงธาตุหรือธรรมแต่ละอย่าง ซึ่งเกิดดับเหมือนกันหมดไม่ว่าที่ไหน แต่สภาพจำก็ยังสามารถที่จะจำได้

ด้วยเหตุนี้ถ้ามีความเข้าใจธรรมจริงๆ จะมีความคิด สงสัย แปลก ไม่ตรง ได้หรือไม่ว่า แล้วพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าและสาวก จะจำได้หรือไม่ว่าอะไรเป็นอะไร จำเป็นจำ ไม่ใช่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่จำเป็นจำ เพราะฉะนั้น ความจำก็ยังจำนิมิตฺตและบัญญัติได้ เป็นเรื่องที่เป็นจริง เพียงแต่ว่าให้เห็นความจริงว่าเป็นธรรม ที่สำคัญที่สุดคือจะฟังเรื่องอะไรก็ตามแต่ ให้เข้าใจว่าธรรมที่มีจริงๆ ใช้คำว่าปรมัตถธรรม มีเพียงจิต เจตสิก รูป และนิพพาน ถ้ามีความเข้าใจธรรม ตอบด้วยความเข้าใจก็ได้ใช่หรือไม่ เช่นถามว่า มีคุณอรวรรณหรือไม่ ตอบว่าอย่างไร

ผู้ฟัง มีเมื่อคิดถึง

ท่านอาจารย์ มี แต่เป็นธรรมซึ่งเป็นปรมัตถธรรม ถ้าไม่มีปรมัตถธรรมเลย จะมีคุณอรวรรณหรือไม่ คือต้องเข้าใจให้ถึงที่สุด มีคุณอรวรรณ แต่ถ้าไม่มีธรรมเลย ไม่มีปรมัตถธรรม จะมีคุณอรวรรณหรือไม่ เพราะฉะนั้นไม่มี แต่เมื่อมีแล้ว การเกิดดับสืบต่อความคิดทุกสิ่งทุกอย่างที่ปรากฏเป็นนิมิตฺต จึงเป็นคุณอรวรรณ ไม่เป็นคนอื่น จากรูปซึ่งเกิดดับสืบต่อปรากฏให้เห็นเป็นนิมิตฺต ที่เป็นคุณอรวรรณ

แต่ละคน มีคุณอรรณพหรือไม่ มี แต่ถ้าไม่มีปรมัตถธรรมเลย จะมีคุณอรรณพหรือไม่ ไม่มี แต่เมื่อมีปรมัตถธรรมซึ่งเกิดดับเป็นนิมิตฺต ต่างกับนิมิตฺตของคุณอรวรรณ จึงรู้ว่านิมิตฺตนี้ไม่เรียกชื่อก็ยังคงต่างกับที่เคยเรียกว่าเป็นคุณอรวรรณ หรือคุณอรรณพ เปลี่ยนชื่อทั้งสองคนเลย ถึงเปลี่ยนชื่อไป สภาพธรรมก็ไม่ได้เปลี่ยน แต่ชื่อเปลี่ยนได้ ด้วยเหตุนี้จะมีความเข้าใจจริงๆ ว่า ถ้ามีความเข้าใจธรรมก็คือ สามารถที่จะรู้ ไม่ว่าใครจะเปลี่ยนอย่างไรก็ตามแต่ เปลี่ยนลักษณะของปรมัตถธรรมไม่ได้ เปลี่ยนลักษณะของนิมิตฺตไม่ได้ แต่เรียกชื่อต่างไปได้ ซึ่งเป็นความสอดคล้องกันเมื่อมีความเข้าใจธรรมจริงๆ จะกล่าวโดยนัยของปรมัตถสัจจะ หรือสมมติสัจจะ ก็ได้

อ.คำปั่น จากการที่ได้ฟังธรรมฟังในสิ่งที่มีจริงบ่อยๆ ยิ่งทำให้เห็นถึงความไม่รู้ว่ามีมากจริงๆ เพราะว่าการที่ปัญญาจะค่อยๆ เจริญขึ้นนั้นเป็นเรื่องที่ยาก เพราะว่าสะสมความไม่รู้มาอย่างเนิ่นนาน ยิ่งฟังเท่าไรก็ยิ่งไม่เบื่อ เพราะว่าเป็นไปเพื่อความรู้ ความเข้าใจที่ถูกต้องยิ่งขึ้นจริงๆ มั่นคงในความเป็นจริงของสภาพธรรมเพิ่มขึ้น ทำให้เห็นถึงประโยชน์ของการได้เกิดมาเป็นมนุษย์ ได้พบพระพุทธศาสนาจริงๆ คือ ไม่มีอะไรที่จะมีค่าเท่ากับเกิดมาแล้วได้เข้าใจธรรม ซึ่งก็เป็นคำเตือนที่เป็น วิริยารมฺภกถา จริงๆ หรือว่าเป็นกถาวัตถุ ที่จะเป็นเครื่องเตือนอุปการะให้มีความมั่นคงในการที่จะฟัง ในการที่จะศึกษา เพื่อความรู้ความเข้าใจธรรมคือ เข้าใจสิ่งที่มีจริงในชีวิตประจำวันยิ่งขึ้น

ท่านอาจารย์ คุณคำปั่นทราบหรือไม่ว่า เพราะอะไรถึงไม่เบื่อ

อ.คำปั่น เพราะว่าจากการได้ฟังในแต่ละครั้งๆ ก็มีความรู้ ความเข้าใจเพิ่มขึ้น

ท่านอาจารย์ ถ้าไม่เข้าใจ เบื่อแน่ๆ เลย นั่งนาน ไม่ได้กระดุกกระดิกหรือลุกไปไหนเลย นั่งอยู่เป็นชั่วโมงๆ ถ้าไม่เข้าใจก็น่าเบื่อ นั่งเพื่ออะไร ไปทำอย่างอื่นจะดีกว่า ใช่หรือไม่ แต่เวลาที่เข้าใจแล้ว เห็นคุณค่าของแต่ละคำที่เข้าใจ เกิดมาแล้วใครจะมีโอกาสที่จะได้ฟังแล้วได้เข้าใจ ซึ่งคนส่วนใหญ่เกิดมาแล้วตายไป มีชีวิตที่เป็นไปที่บังคับบัญชาไม่ได้เลย ต้องเป็นไปตามการสะสมของแต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่งคนซึ่งไม่ซ้ำกันเลย แล้วจากโลกนี้ไปโดยที่ไม่รู้อะไรเลย เพราะฉะนั้นผู้ที่จะมีศรัทธาที่ได้สะสมมาแล้ว บุญที่ได้กระทำไว้แล้วแต่ปางก่อนทำให้เห็นประโยชน์ของการที่เหนือสิ่งอื่นใดก็คือ ความเข้าใจสิ่งที่มีจริงๆ เพราะว่าสิ่งอื่นไม่สามารถที่จะทำให้พ้นทุกข์ได้ ในยามทุกข์ เงินทองทรัพย์สินก็ช่วยอะไรไม่ได้ที่จะให้พ้นจากทุกข์ แต่ปัญญาสามารถที่จะรู้ความจริง ขณะนั้นก็ไม่เป็นทุกข์เพราะรู้ความจริง อีกไม่นานทุกคนจะจากโลกนี้ไปแล้วจะไม่รู้จักกันอีก