ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1721

ตอนที่ ๑๗๒๑

สนทนาธรรม ที่ บ้านคุณฟองจันทร์ วอลช

วันที่ ๑๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๔

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นบารมีไม่ใช่มีเพียงหนึ่ง ไม่ใช่ปัญญาบารมีอย่างเดียว ปัญญาบารมีไม่สามารถที่จะเกิดสมบูรณ์โดยการที่มีอกุศลทั้งหลายมากมายมาส่งเสริม เป็นไปไม่ได้ที่อกุศลทั้งหลายเกิดแล้วเกิดอีกจะส่งเสริมปัญญาให้มีความเห็นถูก มีความเข้าใจถูก แต่กุศลทุกประเภทเป็นเรื่องละ ทานเป็นเรื่องละ ศีลเป็นเรื่องละ เนกขัมมะเป็นเรื่องละ ปัญญาเป็นเรื่องละ วิริยะเป็นเรื่องละ ขันติเป็นเรื่องละ สัจจะเป็นเรื่องละ อธิฐานเป็นเรื่องละ เมตตาเป็นเรื่องละ อุเบกขาเป็นเรื่องละ แล้ววันนี้ละ หรือติด เห็นหรือไม่ว่ายังไม่ต้องถึงตัวปัญญา เพียงแค่บารมีที่จะอุปการะให้เป็นธรรม ที่สามารถจะทำให้สิ่งที่ได้ฟังมาแล้วมีปัจจัยที่จะเกิดเพราะไม่มีเครื่องกั้นที่เป็นอกุศล แม้แต่เพียงความหวังหรือความต้องการก็ไม่สามารถที่จะทำให้สติและปัญญาเกิดได้

ใครก็ตามที่ฟังธรรมแล้วหวัง แล้วอยาก แล้วทำ ก็คือไม่ได้เข้าใจธรรมว่าเป็นอนัตตา ตรงกันข้ามกับสิ่งที่ได้ฟัง และจะชื่อว่าเข้าใจหรือ ในเมื่อรู้ว่าธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา ขณะนี้ไม่ว่าอะไรไม่มีใครทำเลย เกิดแล้วทั้งนั้น เห็นก็เกิดแล้ว เมื่อครู่นี้ยังไม่มีได้ยิน เสียงยังไม่ปรากฏแล้วก็มีได้ยิน แล้วมีเสียง เกิดแล้ว ใครทำ ไม่มีใครทำเลย เพราะฉะนั้น ทุกอย่างที่ฟังเพื่อให้มีความเข้าใจที่มั่นคงว่า เป็นธรรมไม่ใช่เราและเป็นอนัตตาด้วย จะทำให้เป็นสาวกบารมีหรือสาวกโพธิสัตว์ได้

ไม่พ้นคำว่า พุทธะ ใช่หรือไม่ พุทธะ ผู้รู้ ไม่ใช่ผู้ไม่รู้ ถ้าไม่รู้เหมือนหลับ หลับรู้หรือไม่ว่าอะไรเกิดขึ้น ไม่รู้ ตื่นก็รู้ใช่หรือไม่ พุทธะคือ ผู้รู้ซึ่งตื่นจากความไม่รู้ ตื่นจากกิเลส ตื่นจากการที่ไม่เคยรู้อะไรเลย ความหมายของพุทธะคือ รู้ความจริง สัมมาสัมพุทธะ ตามความเป็นจริง ไม่ว่าจะเป็นสัมมาสัมพุทธโพธิสัตว์ ปัจเจกพุทธโพธิสัตว์ หรือว่าอนุพุทธโพธิสัตว์ จะขาดพุทธะคือความรู้ไม่ได้เลย สัตว์คือผู้ที่ยังข้องอยู่ หมายความว่า ขณะนั้นยังไม่ถึงการตรัสรู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นแต่เพียงผู้ที่จะตรัสรู้ การที่จะตรัสรู้ได้ก็เป็นผู้ที่ไม่ได้ข้องในเรื่องอื่น แต่ข้องอยู่ในการที่จะรู้ความจริงของสิ่งที่ปรากฏด้วยตนเอง และถึงพระปัญญาระดับที่สามารถอนุเคราะห์บุคคลอื่นให้เข้าใจตามและรู้ตามได้ด้วย โดยประการที่ทรงแสดงธรรม โดยละเอียดยิ่ง อภิธรรม ลึกซึ้งที่จะให้คนได้เข้าใจ

ลองคิดดู คุณอภิสิทธิ์เป็นสัตว์หรือไม่ ยังข้องอยู่ใช่หรือไม่ สัตว์ประเภทไหน พุทธะหรือไม่ หรือว่าข้องในเรื่องอื่น ไม่ได้ข้องในเรื่องการที่จะรู้ ที่จะตื่นจากความไม่รู้เลย เพราะฉะนั้นมีสัตว์สองประเภท ประเภทหนึ่งข้องไปในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ แต่ไม่ได้ข้องในการที่จะเข้าใจสิ่งที่กำลังปรากฏ ขณะที่กำลังฟังอยู่นี้ก็เป็นการแสดงแล้ว ใช่หรือไม่ ฟังเพื่ออะไร ฟังเพื่อตื่น เพื่อรู้ รู้อะไร รู้สิ่งที่มีจริงๆ ที่กำลังปรากฏ ให้ไปรู้อย่างอื่นที่ไม่ใช่ขณะนี้จะเป็นจริงได้อย่างไร ในเมื่อไม่ปรากฏว่ามีและจะไปรู้อะไรได้

ด้วยเหตุนี้จะเห็นได้ว่าพระโพธิสัตว์ ผู้ที่รู้ว่าเห็นมี ได้ยินมี แต่ไม่รู้ความจริงของสิ่งที่เห็นและได้ยิน เป็นต้น เพราะฉะนั้นโพธิก็คือ รู้ความจริงของสิ่งที่มีจริงๆ ที่กำลังปรากฏให้รู้ ขณะใดที่ไม่สนใจอย่างอื่น ไม่ข้องอยู่ในเรื่องอื่น แต่ข้องอยู่ในการที่จะเข้าใจสิ่งที่กำลังปรากฏโดยการฟัง เพราะว่าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ต้องเป็นพหุสุตตะ คือผู้ฟังพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ก่อนๆ แต่ว่าในขณะที่กำลังฟังนั้นไม่ได้รู้แจ้งอริยสัจจธรรม บารมีไม่ถึง ปัญญาหรือคุณความดียังไม่สามารถที่จะรู้แจ้งสภาพธรรมได้ แม้ว่าสภาพธรรมก็ปรากฏ ใครจะรู้หรือไม่รู้ สภาพธรรมก็ปรากฏทั้งกับคนที่รู้และไม่รู้ เพราะว่าเปลี่ยนลักษณะของสภาพธรรมไม่ได้ ผู้ใดที่มีการเห็นประโยชน์ของการตื่นจะรู้อะไร การแพทย์ ปรมาณู วิทยาศาสตร์ เกษตรศาสตร์ ก็ต้องมาจากเห็น ได้ยิน ได้กลิ่น ลิ้มรส รู้สิ่งที่กระทบสัมผัส คิดนึก ถ้าไม่มีสิ่งต่างๆ เหล่านี้จะมีการจดจำเป็นวิชาการ ตรึกตรองไปตามสิ่งที่เห็นแล้วคิดจนกระทั่งเป็นวิชาการต่างๆ ไม่ได้ ใช่หรือไม่

ดังนั้นต้องรู้ว่า แท้ที่จริงแล้วโลกคือขณะที่สั้นมาก เพราะว่าเห็นไม่ใช่ได้ยิน ความจริงเป็นเช่นนี้ แต่เมื่อไม่ประจักษ์ความจริงทั้งๆ ที่ความจริงเป็นเช่นนี้เพราะเหตุว่าไม่มีปัญญาพอ เพราะไปข้องในเรื่องอื่น แต่เมื่อเห็นประโยชน์เช่นนี้แล้วยังละโลภะไม่ได้ก็จริง ยังข้องอยู่ในรูป ในเสียง ในกลิ่น ในรส ในโผฏฐัพพะ แต่ก็มีการเห็นประโยชน์แล้วไม่ละเลย ไม่ละทิ้งโอกาสที่จะได้เข้าใจธรรม เพราะฉะนั้นก็เป็นโพธิสัตว์ด้วย เพราะว่ายังมีการข้องอยู่ในเรื่องของปัญญาที่จะรู้ความจริง

ระหว่างนี้ ขณะนี้เป็นโพธิสัตว์หรือไม่ ประเภทไหน คงไม่มีใครตั้งอกตั้งใจที่จะเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า อีกนานแสนนานต้องมีพระศรีอริยเมตไตรย์ และยังไม่ต้องคิดถึงท่านเหล่านั้น เพียงแค่ความดีวันนี้ที่จะเต็มที่มีได้หรือไม่ ถ้าคิดถึงความอดทนของพระโพธิสัตว์เหนือบุคคลใดทั้งสิ้น ทั้งคำชม คำติ ทั้งความทุกข์ ความลำบาก ทุกอย่างเพื่อการรู้สภาพธรรมตามความเป็นจริง ความจริงใจ ความมั่นคง ทุกอย่าง และวันนี้เราเป็นได้เพียงใด แต่ก็ยังดีที่มีการฟังพระธรรม เพราะฉะนั้นถ้าจะเป็นได้ หรือหวังที่จะเป็น หรือคิดที่จะเป็น ก็คงเพียงแค่สาวกโพธิสัตว์ มีใครที่จะเป็นปัจเจกโพธิสัตว์หรือไม่ อีกนานยิ่งกว่าสาวกโพธิสัตว์ คิดดูแล้วกัน แล้วถ้าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็นานยิ่งกว่า กว่าบารมีจะถึงการที่จะรู้สภาพธรรมพร้อมด้วยพระทศพลญาณเหนือบุคคลใดๆ ในจักรวาลทั้งหมด

------------------------------------------------------------------------------------------------

สนทนาธรรม ที่ โบนันซ่า เขาใหญ่ จังหวัดนครราชสีมา

วันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๔

-------------------------------------------------------------------------------------------------

อ.กุลวิไล กราบเรียนท่านอาจารย์สำหรับการมาสนทนาธรรมในวันนี้

ท่านอาจารย์ เรื่องสนทนาก็คงมีมากเพราะเหตุว่าทุกอย่างเป็นธรรม บางท่านมาไกลมากจากเชียงใหม่ก็ไม่ค่อยได้พบกัน ไม่ทราบว่าเวลาที่ฟังธรรมจากกรุงเทพฯ แล้วมีอะไรที่อยากจะทราบเฉพาะเรื่องนั้นๆ ที่สนใจ และคิดว่ายังไม่เข้าใจแจ่มแจ้งบ้างหรือไม่ เพราะจริงๆ ไม่ว่าจะอยู่ที่ไหนไม่มี "ที่" จริงๆ แต่มีสภาพธรรมที่เป็นนามธรรมและรูปธรรม แล้วเราก็จำไว้เสมอว่าเป็นที่นั่น ที่นี่ แม้แต่ในขณะนี้ความจริงก็คือ มีเห็นแล้วมีสิ่งที่กำลังปรากฏให้เห็นได้ ไม่ว่าจะอยู่ที่ไหนถ้าไม่คิด ขณะที่เห็นก็จะมีเพียงเห็นกับสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้ แต่เมื่อมีการที่เคยจำได้ว่าไม่ใช่มีแต่เห็น เห็นแล้วก็ยังมีคิดนึก เพราะฉะนั้นในขณะที่เห็นขณะนี้ ความจริงคือสิ่งที่สามารถกระทบจักขุปสาท จิตเห็นเกิดขึ้นเห็นแล้วดับ เป็นปัจจัยให้จิตขณะต่อไปคิดถึงและจำได้

ขณะนี้ทุกคนจำได้ ใช่หรือไม่ มีดอกไม้ มีเก้าอี้ มีกล้อง มีเสื่อ มีถ้วยแก้ว จำทั้งหมด เมื่อเห็นก็จำได้ทันที แต่ลืมว่าก่อนนั้นต้องมีสภาพธรรมที่สามารถปรากฏให้เห็นได้ ไม่ว่าที่ไหนเหมือนกันหมดแล้วแต่ว่า ความจำจะนึกถึงอะไร สิ่งนั้นก็ปรากฏให้รู้ว่ามีสิ่งนั้น แต่ว่าไม่ใช่ขณะเดียวกับที่เห็น เพราะฉะนั้น จะเห็นความหลากหลายของชีวิตเกิดมาแล้วต้องเป็นไป ไม่มีใครที่เกิดมาแล้วจะไม่เห็นแล้วคิด จะไม่ได้ยินแล้วคิด เป็นไปไม่ได้เลย จึงมีเรื่องราวมากมายจากสิ่งที่เพียงปรากฏเล็กน้อยและหมดไป โดยไม่มีใครรู้เลยทั้งสิ้นแล้วก็มีสภาพธรรมซึ่งเกิดดับสืบต่อไม่หยุด ถูกต้องหรือไม่

ตั้งแต่เกิดจนถึงขณะนี้ไม่หยุด และเมื่อขณะก่อนนี้หมดไป ปราศไป ไม่เหลือเลยก็ยังไม่หยุด จะต้องมีการรู้สิ่งที่กำลังปรากฏคือ เห็นบ้าง ได้ยินบ้าง คิดบ้าง เป็นไปเรื่อยๆ ไม่มีวันหยุด ตราบใดที่ยังไม่รู้ความจริงของสภาพธรรมก็จะต้องเป็นเช่นนี้ แต่ก็เป็นโอกาสดีสำหรับผู้ที่น้อยมากในจำนวนของผู้ที่เกิดมาเป็นมนุษย์ ที่มีโอกาสจะได้ฟังพระธรรมแล้วได้เข้าใจสิ่งที่มีตั้งแต่เกิดจนตาย เพราะอย่างไรเกิดแล้วต้องตายแน่ แต่ว่าจะตายโดยที่ไม่เข้าใจอะไรเลยทั้งสิ้น หรือว่าเกิดแล้ว สนุกแล้ว ทุกข์แล้ว ทุกอย่างแล้วก็ยังสามารถที่จะเข้าใจความจริงของสิ่งที่มี ซึ่งถ้าจากโลกนี้ไปแล้วจะไม่เข้าใจสิ่งที่มี ถ้าผ่านไปโดยไม่มีการสะสมความรู้ความเข้าใจเลย เพราะว่าเกิดอีกก็เหมือนเช่นนี้ ชาติก่อนก็เหมือนเช่นนี้ แต่ว่าความจำเรื่องราวของชาติก่อนก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง เมื่อถึงชาตินี้ก็จำชาตินี้ แล้วจากโลกนี้ไปก็จำใหม่ จำเรื่องอื่น ไม่มีทางสิ้นสุดเลย จะเป็นเช่นนี้ไปเรื่อยๆ เท่านั้นเอง ยังไม่เบื่อ ใช่หรือไม่

อ.กุลวิไล พูดถึงว่าจิตเป็นสภาพธรรมที่คิด มีเรื่องราวที่คิดมาก คิดมาจากการจำนั่นเอง เพราะฉะนั้น ถ้าหากเราไม่เข้าใจความต่างกันระหว่างเห็นกับคิด เราก็จะไม่รู้ว่าขณะที่คิดไม่ใช่เรา เพราะคนส่วนใหญ่ถ้าไม่รู้ลักษณะสภาพธรรมตามความเป็นจริงก็ยังยึดมั่นว่า เป็นเราที่คิด

ท่านอาจารย์ จริงๆ แล้วเรามักจะข้ามแต่ละคำที่น่าสนใจ เช่น ขณะนี้มีสาระ หรือไม่มีสาระ แม้แต่จะเพียงพูดคำเดียวว่า สาระ สิ่งที่มีประโยชน์ เพราะฉะนั้นขณะนี้ เดี๋ยวนี้ สาระ หรือไม่มีสาระ เมื่อไร ขณะไหน ถ้าไม่มีสาระก็คือ เห็นแล้วไม่รู้ว่าเป็นอะไร ถูกต้องหรือไม่ แล้วยังไปจำด้วยว่ามีสิ่งที่ปรากฏให้เห็น รูปร่างสัณฐานเช่นนี้ๆ เป็นเรื่องต่างๆ สาระหรือไม่ ไม่ว่าเห็นอะไรก็ต้องคิด ต้องจำ แล้วก็หมดไป แล้วเห็นใหม่ คิดใหม่ แล้วจำอีก แล้วก็หมดไป แล้วได้ยิน หมดไปแล้วก็ยังจำเสียงที่ได้ยิน แล้วก็คิดถึงเรื่องที่ได้ยิน หมดแล้วก็มีได้ยินอีก แล้วก็มีจำอีก แล้วก็มีคิดอีก สาระหรือไม่ หมดไปๆ ตลอดเวลาโดยที่บังคับบัญชาไม่ได้เลย ไม่มีใครสามารถที่จะบังคับไม่ให้ได้ยินในขณะนี้เกิดขึ้น ไม่มีใครสามารถที่จะบังคับว่า ได้ยินแล้วไม่ให้คิดถึงเสียงและความหมายของเสียง เป็นไปโดยที่คิดว่าเป็นเราจงใจได้หรือตั้งใจได้ แต่ความจริงทั้งหมดเป็นธรรม

เมื่อมีการเห็นแล้วคิดเรื่องที่เห็น มีการได้ยินก็คิดเรื่องที่ได้ยิน ทุกอย่างที่ผ่านตา หู จมูก ลิ้น กาย แล้วใจก็คิดถึงสิ่งที่ผ่านไปยาวมากเป็นเรื่องราวต่างๆ สาระหรือไม่ คือแม้แต่คำว่าสาระ ถ้าไม่เข้าใจจริงๆ จะไม่ได้ประโยชน์เลย แต่ต้องเข้าใจว่าไม่ใช่สาระ ไม่มีสาระเพราะอะไร มีแล้วก็ไม่มี แล้วก็หมดไปและกลับมาอีกไม่ได้เลย มีสิ่งที่เห็นแล้วน่าพอใจติดข้องแล้วก็หมดและไม่กลับมาอีก สาระหรือไม่ มีสิ่งที่พอใจ แต่สิ่งที่พอใจไม่ได้กลับมาอีกเลย เพราะฉะนั้น ไม่มีสาระที่จะไปนึกถึงสิ่งที่หมดแล้วและไม่กลับมาอีก ใช่หรือไม่

สาระจากสิ่งที่ไม่มีสาระ คือความสามารถที่จะเข้าใจถูกต้องตามความเป็นจริง ซึ่งไม่ง่ายเลยเพราะเหตุว่าวันหนึ่งๆ ก็เห็นมาก ได้ยินมาก คิดมาก เมื่อเห็นแล้วก็คิด ได้ยินแล้วก็คิด ไม่คิดไม่ได้เลย แต่คิด สาระ หรือไม่มีสาระ เรื่องที่มีสาระจริงๆ หรือไม่ เพราะแม้แต่คิดก็ตามสิ่งที่ปรากฏ บังคับให้คิดถึงสิ่งอื่นไม่ได้ มีปัจจัยที่เกิดขึ้นคิดก็คิดแล้วหมดไป เพราะฉะนั้นทั้งวันก็คิดๆ ๆ ๆ อยู่นั่นเอง ใช่หรือไม่ แล้วก็มีสิ่งที่ปรากฏทางตาบ้าง หูบ้าง จมูกบ้าง ลิ้นบ้าง กายบ้าง ก็คิดไปอีกเรื่อยๆ จึงกล่าวว่าอยู่ในโลกของความคิด หรือว่าถ้าเราจะเข้าใจว่ามีจิต ขณะนี้แม้แต่จะบอกว่าเห็นเป็นจิตก็ยาก เพราะว่าไม่รู้จริงๆ ในสภาพที่กำลังเห็นสิ่งที่ปรากฏ แต่เวลาคิด บางคนบอกว่ายากที่จะรู้ว่าเป็นธรรม แต่ความจริง เห็นกับคิด อะไรจะยากกว่ากันที่จะรู้ว่าเป็นจิต ไม่เห็น ไม่ได้ยิน ก็คิด ชินกับความคิด ใช่หรือไม่

เกิดมาแล้วก็ต้องคิด เหมือนคุ้นเคยกับความคิดก็น่าที่จะเข้าใจได้ว่า คิดเกิดขึ้นคิดโดยที่แม้ไม่ต้องเห็น ไม่ต้องได้ยินเลย ในขณะที่เห็น ยากที่จะรู้หรือไม่ เพราะว่ามีสิ่งที่ปรากฏ และความสนใจก็ไปสนใจในสิ่งที่ปรากฏ ลืมว่าสิ่งนั้นปรากฏเพราะมีจิตที่กำลังเห็นสิ่งนั้น แต่เวลาคิดเป็นเรื่องราวเราก็ยังรู้ว่าคิด แล้วแต่ว่าจะคิดถึงเรื่องอะไร เพียงแต่ว่ายังไม่เข้าใจลักษณะที่คิดจริงๆ ว่า เป็นธรรมซึ่งเกิดคิด ไม่ใช่เกิดเห็น ไม่ใช่เกิดได้ยิน แต่ว่าเกิดคิด

เพราะฉะนั้น เป็นเรื่องที่ทุกคำสำหรับไตร่ตรอง พิจารณาจนกว่าจะเข้าใจและเข้าถึงความจริงของสภาพธรรมในขณะนั้น เพราะถ้าไม่มีสภาพธรรมขณะนี้จะไม่มีอะไรปรากฏเลยแน่ๆ ที่กำลังปรากฏทั้งหมดเป็นธรรมแน่ๆ อีกเหมือนกัน แต่กว่าจะเข้าใจแน่ๆ ว่าเป็นธรรมเท่านั้นต้องอาศัยการฟัง การไตร่ตรอง โดยไม่ใช่การทำ แต่เป็นความค่อยๆ เข้าใจขึ้น

ผู้ฟัง คิดมีทั้งคิดดีและคิดไม่ดี จะอยู่ที่เรื่องราว หรือว่าอยู่ที่คิด

ท่านอาจารย์ คุณสุกัญญาลองคิด แล้วบอกว่าคิดอะไร

ผู้ฟัง ก็กำลังคิดอยู่

ท่านอาจารย์ คิดถึงอะไร

ผู้ฟัง คิดถึงคำถามนี้

ท่านอาจารย์ คิดถึงคำถาม และคำถามปรากฏเป็นคำถามให้เห็นหรือไม่ว่าอยู่ที่ไหน

ผู้ฟัง ไม่ใช่

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น อะไรจริง

ผู้ฟัง คิดจริง

ท่านอาจารย์ เท่านี้ก็เป็นเรื่องที่จะต้องไตร่ตรองแล้ว ใช่หรือไม่ เพราะบอกว่าคิดจริง แต่เรื่องที่คิดไม่จริง ถ้าเป็นช่างตัดเสื้อคิดถึงเสื้อ ขณะนั้นเห็นเสื้อจริงๆ หรือไม่

ผู้ฟัง ไม่เห็น

ท่านอาจารย์ แต่คิด เพราะฉะนั้น จะรู้ว่าอะไรจริงก็ต่อเมื่อขณะนั้นคิดถึงอะไร แต่สิ่งนั้นไม่ได้ปรากฏทางตา หู จมูก ลิ้น กาย หรือแม้ใจ เช่นจะคิดถึงปอด ปรากฏให้เห็นหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่ใช่

ท่านอาจารย์ มีรูปร่างหรือไม่

ผู้ฟัง มีรูปร่าง แต่ไม่ปรากฏ

ท่านอาจารย์ เวลาที่เห็นบอกได้ใช่หรือไม่ว่ารูปร่างเช่นนี้ แต่เวลาที่ไม่เห็นก็ยังจำได้ เพราะฉะนั้นคิดจริง แต่ไม่ใช่สิ่งที่ปรากฏทางตาจริงๆ จึงคิดได้ทุกอย่าง คิดถึงสิ่งที่เคยเห็นก็ได้ แต่สิ่งที่เห็นแล้วไม่ได้มาปรากฏในขณะนั้นเลย คิดถึงเสียง จำได้ ขณะนั้นเสียงก็ไม่ได้ปรากฏแต่ยังจำเสียงนั้นได้ ลองร้องเพลงในใจได้หรือไม่ ไม่มีเสียงเพลงใดๆ มาปรากฏเลยแต่คิดถึงได้ เพราะฉะนั้นแม้แต่ที่จะกล่าวว่า คิดมีจริง แต่สิ่งที่คิดไม่จริงก็จะต้องมีความเข้าใจขึ้น มิฉะนั้นแล้วเวลาที่ฟังธรรมเหมือนเป็นคำของคนอื่น ฟังดูก็จริง แต่ไม่รู้ว่าจริงอย่างไร ระดับไหน เพราะว่ายังไม่ได้ไตร่ตรองจนกระทั่งเป็นความเข้าใจจริงๆ ในแต่ละคำที่ได้ยิน เพียงแต่เมื่อได้ยินแล้วก็จริง ถูก แต่จริงอย่างไร เช่นบอกว่าคิดมีจริง แต่สิ่งที่คิดไม่มีจริง เมื่อสักครู่นี้รับประทานอะไร จำได้หรือไม่

ผู้ฟัง ข้าวเหนียวมะม่วง

ท่านอาจารย์ ยังพูดได้เลยว่า ข้าวเหนียวมะม่วง หมายความว่า ต้องมีข้าวเหนียวและมะม่วงที่เห็นแล้วในขณะที่กำลังรับประทาน มีข้าวเหนียวที่ปรากฏเป็นสีสันวัณณะที่จำได้จริงๆ มีสีและรสของมะม่วงจริงๆ ในขณะที่กำลังรับประทาน ซึ่งขณะนี้คิดถึงได้ แต่ไม่มีสิ่งที่ปรากฏรูปร่างสัณฐานที่จะเป็นข้าวเหนียวและเป็นมะม่วงเลย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า จริงคือคิด (คิดจริง) แต่เรื่องที่คิดไม่จริง เพราะเป็นแต่เพียงคิดตามความจำและการนึกถึงสิ่งที่จำแล้ว เพราะว่าเราจำไว้มากมาย ไม่มีใครจะบังคับจิตบอกว่าเกิดขึ้นแล้วไม่ให้มีสภาพธรรมที่จำเกิดร่วมด้วย เป็นไปไม่ได้เลย ธรรมเป็นธาตุซึ่งเหนือการที่ใครจะไปบังคับบัญชาสั่งให้เป็นเช่นนี้ บงการให้ทำเช่นนั้นไม่ได้เลย เกิดแล้วดับแล้วตามเหตุตามปัจจัยเร็วมากเกินกว่าที่ใครจะไปบังคับบัญชาได้

ให้ทราบว่า เห็นเดี๋ยวนี้ ขณะใดที่เห็น ขณะนั้นจำ จำไม่ใช่จิต แต่คือสภาพที่เป็นนามธรรมเกิดร่วมด้วย เป็นสภาพที่จำ เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้กำลังจำ คุณสุกัญญาจำในห้องนี้ได้หมดหรือไม่ เห็น แต่ถ้าไม่นึกถึงรูปร่างสัณฐานของสิ่งใดก็ไม่ได้จำสิ่งนั้น เมื่อนึกถึงรูปร่างสัณฐานของสิ่งใด จำสิ่งนั้น มีเห็นแล้วมีจำและมีคิดด้วย เพราะขณะที่นึกถึงรูปร่างสัณฐานไม่ใช่ขณะที่เห็น ความรวดเร็วของสิ่งที่มีจริงๆ เร็วจนทำให้ไม่รู้ความจริง เมื่อจำแล้วจะคิดถึงสิ่งที่เห็นเมื่อไรก็ได้ แม้ว่าสิ่งนั้นไม่ปรากฏก็ยังจำและคิดถึงได้

ด้วยเหตุนี้สภาพธรรมจึงละเอียด สภาพจำเป็นจำ สภาพคิดเป็นคิด สภาพเห็นเป็นเห็น ทุกอย่างเป็นธรรมซึ่งว่างเปล่า เพราะว่ามีปัจจัยเกิดแล้วดับไปสืบต่อตลอดไปไม่หยุดเลย ยังไม่เบื่อ ยังพอใจที่จะให้เป็นเช่นนี้ ใช่หรือไม่

ผู้ฟัง แล้วคิดดี กับคิดไม่ดี

ท่านอาจารย์ ก็ลองคิดอีกจะได้รู้ด้วยตัวเอง คิดอย่างไรคิดดี คิดอย่างไรคิดไม่ดี

ผู้ฟัง คิดไม่ดีก็เหมือนกับคิดว่าคนอื่น

ท่านอาจารย์ ก็รู้แล้วว่าคิดอย่างไรคิดไม่ดี

ผู้ฟัง แต่คิดก็คือคิด

ท่านอาจารย์ ถูกต้อง เพราะฉะนั้นจิตไม่ใช่เจตสิก ไม่เช่นนั้นเราจะมาเรียนเพื่ออะไร มีจิตปรมัตถ์ เจตสิกปรมัตถ์ รูปปรมัตถ์ นิพพานปรมัตถ์ ก็แยกไปแล้ว จิตต้องไม่ใช่เจตสิก ต้องไม่ใช่รูป ไม่ใช่นิพพาน นิพพานก็ไม่ใช่จิต ไม่ใช่เจตสิก ไม่ใช่รูป จะให้จิตเป็นเจตสิกไม่ได้ จิตไม่ได้จำ

ผู้ฟัง คือมีคิดเท่านั้นที่จริง นอกนั้นก็คือไม่จริง

ท่านอาจารย์ คุณสุกัญญาต้องทราบว่า เรื่องที่คิดมีปรากฏจริงๆ ในขณะนั้นหรือไม่ ที่จะกล่าวว่าจริงหรือไม่จริง ไม่ใช่พูดตามเมื่อบอกว่าคิดจริง แต่สิ่งที่จิตคิดไม่จริง ไม่ใช่ให้ตามเพียงเท่านี้ ไม่ใช่ให้ไปจำไว้ แต่ต้องรู้ว่าขณะที่คิด คิดถึงอะไร แต่ว่าสิ่งนั้นปรากฏจริงๆ หรือไม่ เช่นตัวอย่างเมื่อสักครู่นี้คิดถึงข้าวเหนียวมะม่วง เพราะอะไรคุณสุกัญญาพูดคำว่า ข้าวเหนียว ถ้าไม่มีสิ่งนั้นปรากฏเป็นรูปร่างสัณฐานซึ่งจำได้ว่า ข้าวเหนียวเป็นข้าวเหนียว มะม่วงเป็นมะม่วง เมื่อรู้ว่าข้าวเหนียวเป็นข้าวเหนียว มะม่วงเป็นมะม่วง เวลาคิดก็คิดถึงข้าวเหนียว คิดถึงมะม่วง เพราะจำทั้งสองอย่าง แต่ขณะนั้นไม่ได้มีข้าวเหนียวมะม่วงปรากฏจริงๆ จึงกล่าวว่า จิตคิดจริง แต่สิ่งที่จิตคิดไม่จริงเพราะไม่ได้ปรากฏ

ผู้ฟัง แล้วขณะที่คิดว่าผู้อื่น

ท่านอาจารย์ มีผู้อื่นอยู่ตรงนั้นหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น อะไรจริง

ผู้ฟัง คิดจริง

ท่านอาจารย์ คิดจริง

ผู้ฟัง ผู้อื่นไม่จริง

ท่านอาจารย์ มาปรากฏหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่ปรากฏ

ท่านอาจารย์ แล้วจะจริงได้อย่างไร

ผู้ฟัง แต่คำกล่าวว่า

ท่านอาจารย์ กล่าวว่าอะไร

ผู้ฟัง ว่าไม่ดี หมายถึงคนนั้นเป็นคนไม่ดี

ท่านอาจารย์ คนนั้นปรากฏหรือไม่ในขณะที่คิด

ผู้ฟัง ไม่ปรากฏ

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น จำว่ามีคนนั้น แล้วคิดถึงคนนั้น แล้วจำคำ แล้วก็คิดตามคำนั้นด้วย

ผู้ฟัง แล้วถ้าความโกรธปรากฏ

ท่านอาจารย์ ความโกรธมีจริงๆ หรือไม่

ผู้ฟัง มีจริง

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น ความโกรธจริงหรือไม่

ผู้ฟัง จริง

ท่านอาจารย์ คือ ธรรมเป็นเรื่องตรงตามความเป็นจริงเช่นนั้น ไม่เปลี่ยน ขณะที่โกรธ ถ้าโกรธไม่เกิดจะกล่าวว่าโกรธไม่ได้ ถูกต้องหรือไม่ เพราะฉะนั้น ขณะนั้นโกรธ ต้องมีลักษณะของโกรธปรากฏจึงรู้ว่าเป็นโกรธ

ผู้ฟัง แต่แม้โกรธก็มีคิด

ท่านอาจารย์ ขณะโกรธ คิดด้วยความโกรธ หรือว่าโกรธแต่ไม่ได้คิดเรื่องอะไร เพราะโกรธคือความไม่ชอบสิ่งที่ปรากฏ ยังไม่ต้องเรียกอะไรเลยก็ได้