ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1709

ตอนที่ ๑๗๐๙

สนทนาธรรม ที่ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีธนบุรี

วันที่ ๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๓

ท่านอาจารย์ อีกคำหนึ่งที่อยากจะให้เข้าใจขึ้นก็คือ นามธรรม เพราะเหตุว่ายุคนี้สมัยนี้ใช้คำคลาดเคลื่อนอีกแล้ว ใช่หรือไม่ เป็นรูปธรรมหรือยัง หรือว่ายังเป็นนามธรรมอยู่ หรืออะไรเช่นนี้ แต่ความจริงธรรมเป็นธรรม หมายความถึงสิ่งที่มีจริงทั้งหมดและมีลักษณะเฉพาะแต่ละอย่าง เช่น จิตเป็นธรรม เป็นจิต เจตสิกเป็นธรรม เป็นเจตสิกไม่ใช่จิต และสภาพธรรมที่มีแต่ไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลย เช่น เสียงไม่ใช่ได้ยิน รู้อะไรไม่ได้ ไม่สุขไม่ทุกข์แน่ เสียงเกิดปรากฏแล้วหมดไป กลิ่นก็เป็นสภาพธรรมที่มีจริง เพราะฉะนั้นสภาพธรรมใดๆ ก็ตามที่เกิดแล้วไม่รู้อะไร รวมเรียกว่าเป็นรูปธรรม นี่คือความเข้าใจธรรม ไม่ใช่ใช้ภาษาบาลีในภาษาไทยโดยความเข้าใจที่คลาดเคลื่อน

ดังนั้น จิตเป็นสภาพรู้ต้องมีสิ่งที่ถูกรู้ และสิ่งที่จิตรู้ทั้งหมดไม่ว่าจะเป็นอะไรก็ตามเป็นอารมณ์ของจิตคือเป็นสิ่งที่จิตรู้ และสำหรับนามธรรมและรูปธรรมเฉพาะที่เกิด นามธรรมที่ไม่เกิดก็มีแต่ว่ายังไม่กล่าวถึง ซึ่งถ้าได้ยินชื่อก็คุ้นหูคือนิพพาน เวลานี้ไม่มี จะเข้าใจนิพพานไม่ได้ แต่ว่าขณะนี้สิ่งที่จะเข้าใจได้คือ สิ่งที่กำลังมีให้เข้าใจ เมื่อมีการฟังและพิจารณาจนกระทั่งเข้าใจ เพราะฉะนั้น ๒ คำที่ต่างกันคือ สิ่งที่มีเกิดขึ้นปรากฏสิ่งใดก็ตามที่ไม่ใช่สภาพรู้ ไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลย ไม่ว่าจะมองเห็นหรือมองไม่เห็น เช่น ไม่มีใครเห็นเสียง ไม่มีใครเห็นกลิ่น ไม่มีใครเห็นแข็ง ไม่มีใครเห็นร้อน แต่มี สภาพที่เกิดขึ้นมีลักษณะเฉพาะของตน แต่ไม่สามารถจะรู้อะไรได้เป็นรูปธรรม

เพราะฉะนั้น ธรรมจึงจำแนกเป็น ๒ ประเภทใหญ่ๆ คือ รูปธรรมประเภทหนึ่ง และนามธรรมอีกประเภทหนึ่ง ถ้าเป็นรูปธรรมไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลยทั้งสิ้น ส่วนนามธรรมนั้นมี ๒ อย่างคือ จิตกับเจตสิก จิตเป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่กำลังปรากฏในขณะนั้น แต่เจตสิกเกิดกับจิต ชอบบ้าง ไม่ชอบบ้าง และมีเจตสิกทั้งหมดถึง ๕๒ ประเภท ซึ่งขณะนี้ก็กำลังเป็นจิตเจตสิกเกิดขึ้นทำกิจการงาน และรูปไม่ใช่จิตเจตสิก แต่ว่าเกิดปรากฏให้รู้ได้ว่าเป็นธรรมที่มีจริง

ขอเริ่มจากสิ่งที่น่าสนใจที่สุดคือ มนุษย์ เพราะเหตุว่าทุกคนที่นี่เป็นมนุษย์ แต่ว่ารู้จักมนุษย์ดีหรือยังทั้งๆ ที่เกิดเป็นมนุษย์ มีชีวิตอยู่ยังไม่เปลี่ยนเป็นอื่นจนกว่าจะจากโลกนี้ไปถึงจะสิ้นสุดความเป็นมนุษย์ ตั้งแต่เกิดมาจนกระทั่งถึงขณะนี้เป็นมนุษย์จริงๆ หรือว่าเป็นมนุษย์ประเภทไหน เนื่องจากทุกคนเกิดเป็นมนุษย์ก็จริงแต่ว่าหลากหลายต่างกันมาก ไม่มีใครเหมือนใครและไม่มีใครซ้ำกับใครเลย แม้แต่ในขณะนี้คนหนึ่งคิดอย่างหนึ่ง อีกคนหนึ่งก็คิดอีกอย่างหนึ่ง เป็นความหลากหลายมาก เพราะฉะนั้นมนุษย์น่าสนใจที่สุด ถ้าไม่มีมนุษย์ โลกนี้ก็คงจะไม่ต้องเดือดร้อน เพราะแม้ว่าจะมีภูเขาไฟระเบิดหรือว่ามีน้ำท่วม แต่ไม่มีใครไปรู้ ไปเห็น ไปสุข ไปทุกข์ กับเหตุการณ์นั้นๆ เลย

จริงๆ แล้วคงจะไม่รู้ว่า ธรรมชาติทั้งหลายถึงแม้ว่าจะก่อความพินาศต่างๆ แต่ก็ยังไม่เท่ามนุษย์ ซึ่งมนุษย์สามารถที่จะทำได้ทั้งสิ่งที่ดีที่สุด จากการเป็นผู้ที่เลวที่สุดจนถึงความเป็นผู้ที่ประเสริฐที่สุด ถึงความเป็นพระอรหันต์ก็ได้ แต่ใครจะเป็นอย่างไรเพราะเหตุว่ามนุษย์หลากหลายมาก และไม่มีใครสามารถที่จะไปบังคับบัญชาเปลี่ยนแปลงให้คนอื่นๆ หรือแม้แต่ตัวเราเอง เป็นไปตามที่เราต้องการได้เพราะฉะนั้นสิ่งที่น่าสนใจที่สุดเหนือวิชาการใดๆ ทั้งสิ้นก็คือ ความรู้เรื่องมนุษย์

อ.คำปั่น ความหมายของมนุษย์หมายถึง บุคคลผู้มีใจสูง ใจสูงด้วยคุณธรรม ด้วยความดีประการต่างๆ ด้วยศีล ด้วยความเพียร ด้วยความมั่นคงที่จะเจริญซึ่งความดีประการต่างๆ และนอกจากนั้นมนุษย์ก็ยังหมายถึง ผู้ที่รู้สิ่งที่เป็นประโยชน์และสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ด้วย เมื่อรู้สิ่งที่เป็นประโยชน์แล้วก็ประพฤติในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และงดเว้นละจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เหล่านั้น

ท่านอาจารย์ รูปร่างเป็นมนุษย์ เป็นสัตว์โลกประเภทหนึ่ง ไม่ใช่งู ไม่ใช่นก แต่ความต่างของมนุษย์เพราะว่าจิตใจต่างกัน เพราะฉะนั้นทุกคนไม่ได้สนใจเรื่องที่สำคัญที่สุดคือจิต ถ้าทุกคนขณะนี้คิดเหมือนกัน ทำเหมือนกัน เป็นไปได้หรือไม่ ยาก เพราะเหตุว่าเกิดมาก็ต่างคนต่างใจ ไม่ว่าจะเห็นอะไร ได้ยินอะไร ต่างคนก็ต่างคิด

ถ้าเราเกิดมาได้ยินคำที่เราใช้ แต่ว่ายังไม่ได้เข้าใจจริงๆ เช่น จิต มีใครรู้จักจิตอย่างละเอียดบ้าง ทั้งๆ ที่ขณะนี้ต้องมีจิตแน่นอนเพราะว่าเป็นสัตว์โลก ไม่ใช่เป็นวัตถุสิ่งของต่างๆ ซึ่งไม่สามารถจะรู้และคิดอะไรได้เลย ดังนั้นเมื่อเกิดเป็นมนุษย์แล้ว ความหลากหลายของจิตแต่ละประเภทที่เกิดขึ้นต่างๆ กันไปตามเหตุ บางคนเป็นคนดี กายดี วาจาไม่ดีก็ได้ บางคนใจดี แต่บางขณะบางครั้งกายไม่ดี วาจาก็ไม่ดี ทั้งหมดนี้มีความหลากหลายเพราะเป็นไปตามจิต

ข้อสำคัญที่สุด ได้ยินคำว่าจิตและกำลังมีจิต แต่จิตอยู่ที่ไหน จิตมีจริงๆ หรือไม่ ถ้าจิตไม่มีก็เสียเวลาที่จะพูดเรื่องจิต เมื่อมีจิตแต่ไม่รู้จักจิตก็ควรที่จะได้เข้าใจจิตซึ่งทุกคนมี และเป็นจิตที่หลากหลายต่างกันไปด้วย ถ้าเราสามารถที่จะเข้าใจสิ่งที่มีชัดเจนถูกต้องขึ้นก็จะเป็นประโยชน์ เพราะว่าคนดีเพราะจิตดี คนชั่วหรือคนเลวเพราะจิตเลว ด้วยเหตุนี้จะเป็นประเภทไหน ไม่มีใครที่อยากชั่ว อยากเลว แต่ก็เป็น เพราะไม่รู้ความจริงว่า ขณะใดก็ตามความเลวที่เกิดขึ้นนั้นไม่ได้ให้โทษกับคนอื่นเลย ให้โทษกับตนเองก่อน และความเลวนั้นจึงสามารถที่จะกระทำสิ่งที่เลวต่อบุคคลอื่นได้

ด้วยเหตุนี้ เมื่อเกิดมาแล้วสิ่งที่สำคัญที่สุดสำหรับทุกคนก็คือ ความรู้สึก ทุกคนอยากจะมีแต่ความสุข ไม่อยากจะมีความทุกข์เลย แต่เหตุใดมีความทุกข์หลากหลายมาก ทุกข์กายก็มี ทุกข์ใจก็มี เลือกไม่ได้เลย บางคนเกิดมาพรั่งพร้อมสมบูรณ์ทุกอย่าง รูปสมบัติก็มี ทรัพย์สมบัติก็มี มิตรสหายที่ดีก็มี แต่ร่างกายพิการวันหนึ่งวันใดก็ได้ แขนจะขาด ขาจะขาด ตาจะบอดหรืออะไร ทุกสิ่งทุกอย่างย่อมเกิดขึ้นเป็นไปได้โดยที่ไม่มีใครสามารถที่จะบังคับบัญชาได้ แต่ถ้าศึกษาถึงเหตุที่จะทำให้สิ่งต่างๆ เกิดขึ้น มนุษย์ผู้มีใจต่างกับสัตว์ เพราะว่าสัตว์ได้ยินเสียงก็ไม่สามารถที่จะเข้าใจ ไม่สามารถที่จะไตร่ตรองเนื้อความที่เกิดจากเสียงนั้นได้ แต่มนุษย์สามารถที่จะฟังแล้วพิจารณาและคิด ถ้าคิดดีด้วยความแยบคายก็เป็นความเห็นที่ถูกต้อง รู้ว่าสิ่งใดดี สิ่งใดชั่ว เมื่อมีความสามารถที่จะเห็นชั่วเป็นชั่ว เห็นดีเป็นดี ความรู้นั้นจะนำตนไปสู่ในทางที่ดีเพราะเห็นโทษของความไม่ดี ด้วยเหตุนี้สิ่งที่น่าสนใจที่สุดก็คือจิต ถ้าเราสามารถที่จะรู้ความละเอียดของจิตขึ้น เราก็จะห่างไกลจากความทุกข์และความเดือดร้อนมากขึ้น

ทุกคนคงยอมรับว่าโลกมีปัญหา ตัวเองมีปัญหา เพื่อนฝูงมีปัญหา มนุษย์มีปัญหา น่าคิดเหมือนกันว่าสัตว์มีปัญหาหรือไม่ ถึงมีก็ไม่รู้ว่าเป็นปัญหา แต่ว่าสำหรับมนุษย์ยิ่งรู้ ปัญหาก็ยิ่งมาก ทุกคนก็พยายามหาทางที่จะแก้ปัญหาแต่ไม่ตรงจุด เพราะว่าปัญหาเกิดที่จิต ถ้าไม่แก้จิตให้มีความเข้าใจที่ถูกต้อง มีปัญญาสามารถที่จะเห็นชั่วเป็นชั่ว ดีเป็นดี ปัญหาทั้งหลายแก้ได้ไม่ยากเลยถ้ามีความเข้าใจที่ถูกต้องขึ้นเรื่อยๆ แต่ถ้าพยายามหาทางแก้เศรษฐกิจ ศีลธรรม หรืออะไรต่างๆ ก็ตามแต่ โดยไม่ใช่ความเห็นหรือความเข้าใจที่ถูกต้องในสิ่งที่มี ถ้าไม่แก้ที่จิตจากความไม่รู้สู่ความค่อยๆ รู้ถูกต้องขึ้น ก็ไม่มีทางที่จะแก้ไขปัญหาใดๆ ได้เลย แต่ปัญหาใดๆ ทั้งหมด พระภิกษุในอดีตเป็นพระอรหันต์ยังเจ็บไข้ได้ป่วย แต่ท่านไม่เดือดร้อนเลย เพราะจิตของท่านพ้นจากการที่จะยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นตัวตน ได้รู้ความจริงของธรรมว่าเป็นธรรม

ความละเอียดของสิ่งที่เราได้ยินได้ฟัง ถ้าเข้าใจคำนั้นๆ เพิ่มขึ้นก็จะชัดเจนขึ้น เช่น ตั้งแต่เล็กมาได้ยินคำว่าธรรมหลายคำ คุณธรรมก็ได้ยิน ศีลธรรมก็ได้ยิน จริยธรรมก็ได้ยิน แต่แม้แต่คำว่าธรรมก็ยังไม่รู้ว่าคืออะไร เพราะฉะนั้นการศึกษาจริงๆ ไม่ว่าจะเป็นการศึกษาวิชาใดๆ ทั้งสิ้นต้องรู้จริง ถ้าไม่รู้จริงก็เป็นโทษ เพราะไม่ว่าจะเป็นคำใดก็ตามที่เราคิดว่าเราเข้าใจแล้วนั้น ยังมีความลึกซึ้งและความจริงของธรรมนั้นอีกมาก เริ่มด้วยคำว่าธรรม ธรรมไม่ใช่ภาษาไทยมาจากภาษาบาลี จนกระทั่งใช้เป็นภาษาไทย แต่ว่าเรายังไม่ได้เข้าใจความหมายที่แท้จริงของธรรมว่า ธรรมคืออะไร ทั้งๆ ที่เราใช้

ธรรมคือสิ่งที่มีจริง ทุกอย่างที่มีจริงเป็นธรรม ใครเคยคิดบ้างว่า เสียงเป็นธรรม ใครเคยคิดบ้างว่า โกรธเป็นธรรม ใครเคยคิดบ้างว่า แข็งเป็นธรรม เย็น ร้อน หวาน เปรี้ยว ทุกอย่างที่มีจริงที่เกิดแล้วเป็นธรรมทั้งหมดเพราะว่าธรรมคือ สิ่งที่มีจริงๆ ที่เกิดขึ้นปรากฏให้รู้ว่ามีจริง เช่นเสียงขณะนี้มีแน่นอน เพราะได้ยินเสียง เพราะฉะนั้นเสียงก็เป็นธรรม แล้วได้ยินก็ต้องเป็นธรรม เพราะเหตุว่าได้ยินมีจริงๆ ด้วยเหตุนี้ พื้นฐานความเข้าใจสิ่งที่มีในโลกที่เกิดมาแล้วเป็นธรรมทั้งหมด อยู่กับธรรมตลอดตั้งแต่เกิดจนตายโดยไม่ได้เข้าใจธรรม ก็ควรที่จะได้มีความสนใจที่จะรู้ว่าธรรมคืออะไร ในเมื่อทุกอย่างเป็นธรรมแต่ถ้าไม่รู้ว่าเป็นธรรมคือ เกิดมาไม่รู้แล้วก็จากโลกนี้ไปด้วยความไม่รู้

ก่อนจะจากโลกนี้ไปซึ่งทุกคนต้องจากแน่นอน อาจเป็นเย็นนี้ หรือพรุ่งนี้ หรืออีกหลายสิบปีก็ได้ ก่อนจะจากไปก็ขอให้มีความเข้าใจธรรม คือสิ่งที่มีจริงซึ่งเกิดปรากฏแล้วหมดไป นี่เป็นพื้นฐานของคำๆ เดียวคือ ธรรมเป็นสิ่งที่มีจริง บุคคลใดก็ตามที่รู้สิ่งที่มีจริงตามความเป็นจริงของสิ่งนั้น จะเป็นคนดีขึ้นเรื่อยๆ จนกระทั่งสามารถที่จะถึงการดับกิเลสเป็นพระอรหันต์ เพราะว่าผู้ที่ทรงตรัสรู้ความจริงนี้แล้ว ได้ทรงแสดงความจริงนี้ให้ชาวโลกได้เข้าใจถูกต้องคือ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งทุกคนรู้จักและได้ยินชื่อนี้บ่อยๆ

มีศาสดาหลายศาสดา แต่ว่าศาสดานี้คือพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นชื่อซึ่งไม่มีคนอื่นสามารถจะให้ได้เลย นอกจากคุณธรรมความดีที่ได้สะสมอบรมมาที่จะรู้ความจริงของทุกสิ่งโดยละเอียด โดยถี่ถ้วน โดยประการทั้งปวง และจากการที่ได้บรรลุคุณธรรมถึงความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงทำให้พระองค์ทรงมีพระมหากรุณา ที่จะแสดงความจริงที่พระองค์ทรงตรัสรู้ให้คนอื่นได้รู้ตามด้วย ถ้าพระองค์ตรัสรู้เพียงพระองค์เดียวไม่ใช่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า ได้ยินชื่อนี้แต่ก็ควรที่จะเข้าใจด้วยว่าพุทธะคือ ความรู้หลายระดับขั้น

พุทธะคือ ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน คือไม่เศร้าหมองด้วยความไม่รู้ การที่ได้ยินคำว่าพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าหรือพระอรหันตสาวก ปกติสาวก คือแสดงระดับขั้นของความต่างกันของจิต ซึ่งประกอบด้วยการสะสมความเห็นถูก จนกระทั่งเป็นบุคคลประเภทต่างๆ กัน เพราะฉะนั้นการศึกษาสิ่งที่ได้ยินได้ฟัง แม้แต่เพียงคำเดียวแต่ละคำก็ขอให้เป็นความรู้ความเข้าใจจริงๆ สำหรับคำว่าธรรมที่ได้ยินกันบ่อยๆ ให้ทราบว่า หมายความถึงสิ่งที่มีจริงทุกอย่าง ตั้งต้นเพียงเท่านี้ก็คงจะมีคำถามหลายคำถาม

ผู้ฟัง ทำอย่างไรจึงจะเข้าสู่นิพพานได้

ท่านอาจารย์ ทุกคนได้ยินคำว่านิพพาน แต่มีกี่คนที่รู้ว่านิพพานคืออะไร แสดงให้เห็นว่าอยากจะถึงสิ่งที่ไม่รู้ ใช่หรือไม่ ก่อนอื่นต้องรู้ว่าคืออะไรก่อน แล้วจะได้ตัดสินใจว่าอยากจะถึงหรือว่าไม่อยากจะถึง ไม่ใช่เพียงแต่ว่าได้ยินชื่ออะไรและฟังดูดี นิพพานเป็นภาษาบาลี มาจากคำว่าอะไร คุณคำปั่น

อ.คำปั่น คำว่า นิพพานไม่ใช่ภาษาไทย เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีว่านิพพานะ นิพพานะหรือพระนิพพานเป็นสภาพธรรมที่มีจริง เป็นสภาพธรรมที่ไม่เกิดไม่ดับ เป็นสภาพธรรมที่ปราศจากกิเลสเป็นเครื่องร้อยรัด มาจากคำว่า นิ บทหน้า บวกกับวานะ นิแปลว่าไม่มี วานะแปลว่ากิเลส เป็นเครื่องร้อยรัด เมื่อสำเร็จรูปแล้วเป็นนิพพานะ หมายถึง สภาพธรรมที่ปราศจากกิเลสเป็นเครื่องร้อยรัด

ท่านอาจารย์ ต่อไปนี้ถ้ายังไม่รู้จักนิพพาน อยากจะถึงนิพพานหรือไม่ ยังไม่รู้จักเลยก็ถึงไม่ได้ เพราะฉะนั้นต้องเป็นผู้ที่จริงใจ โดยการที่ต้องมีความรู้ในสิ่งที่เราปรารถนาหรือต้องการจริงๆ แล้วก็เจริญ หรือว่าอบรมหนทางที่จะให้ถึงสิ่งที่เราปรารถนา เนื่องจากทุกสิ่งทุกอย่างไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเราอยากหรือต้องการ แต่ว่าเพียงได้ยินคำว่า นิพพาน ฟังดูเป็นความสงบอย่างยิ่งคือ ไม่มีปัญหา ไม่มีความทุกข์ ไม่มีความเดือดร้อนใดๆ เลยทั้งสิ้น ไม่มีทั้งสุขและทุกข์เพราะเหตุว่าไม่เกิด แต่เวลาที่เกิดแล้วต้องเป็นอย่างหนึ่งอย่างใด คือ สุขหรือทุกข์ รู้หรือไม่รู้ ชอบหรือไม่ชอบ เป็นชีวิตประจำวันซึ่งไม่ใช่นิพพาน

คำว่า นิพพาน เป็นธาตุหรือเป็นธรรมที่มีจริง แต่ไม่ใช่ใครอยากจะถึงก็ถึง แต่ต้องเป็นปัญญาที่รู้จริงๆ ว่านิพพานเป็นอย่างไร และมีหนทางที่จะไปสู่นิพพานได้ ซึ่งผู้นั้นต้องเป็นผู้ที่จริงใจว่ารู้จักนิพพานจริงๆ แล้วจะถึงนิพพานจริงๆ ไม่ใช่เพียงแต่อยากจะถึงแต่ไม่ไปไหนเลย อยู่ตรงนี้ไปเรื่อยๆ แล้วก็อยากอยู่ทุกวัน นั่นคือไม่ใช่หนทางที่จะถึงนิพพาน ก่อนอื่นให้ทราบว่านิพพานเป็นธรรมที่มีจริง เป็นธรรมที่ดับกิเลส เมื่อปัญญารู้แจ้งนิพพานเมื่อไร กิเลสความไม่ดีทั้งหลายก็จะดับตามลำดับขั้นของปัญญาที่สามารถที่จะรู้แจ้งนิพพาน เพราะเหตุว่าอริยสัจจ์มี ๔ นิพพานคือ นิโรธอริยสัจจะที่ ๓ เพราะฉะนั้นเป็นเรื่องอีกไกลมากเลยกว่าจะถึง เพราะว่าต้องเป็นปัญญาจึงจะถึงได้ แต่ถ้ายังไม่รู้อยู่ก็ไม่มีทางที่จะถึงนิพพานได้เลย ก่อนอื่นรู้สิ่งที่สามารถจะรู้ได้เพราะว่าธรรมคือ สิ่งที่มีจริงทุกอย่างไม่เว้นเลย ไม่ว่าอะไรก็ตามที่มีจริงเป็นธรรม นี่คือธรรม

วิทยาศาสตร์พูดเรื่องอะไร วิทยาศาสตร์ไม่ได้พูดเรื่องความจริงของธรรม ถูกต้องหรือไม่ แต่เป็นความคิดเรื่องธรรมต่างๆ ซึ่งธรรมแสดงว่าคิดมีจริง และความคิดก็หลากหลายเป็นหลายสาขาวิชาการต่างๆ ทั้งหมดมาจากความคิด แม้แต่คำว่าวิทยาศาสตร์ก็เกิดเพราะความคิดถึงคำว่า วิทยาศาสตร์ และไม่ได้เพียงคิดถึงเฉพาะคำ แต่ยังมีเรื่องราวของสิ่งที่เห็นบ้าง ได้ยินบ้าง ได้กลิ่นบ้าง ลิ้มรสบ้าง ประมวลรวบรวมแล้วก็คิดหลากหลายจนเป็นสาขาวิชาการต่างๆ รวมทั้งวิทยาศาสตร์ด้วย ถูกต้องหรือไม่ เพราะฉะนั้นไม่ว่าวิทยาศาสตร์จะกล่าวถึงสิ่งใด ความจริงแท้ของสิ่งนั้นเป็นธรรม ถ้าจะมีคนที่ตอบว่าวิทยาศาสตร์พูดถึงเรื่องอะไรก็จะได้รู้ว่า ธรรมคือสิ่งที่มีจริงของสิ่งที่วิทยาศาสตร์คิด ความจริงแท้ของสิ่งนั้นคืออะไร บางคนก็สงสัยว่าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงรู้จักวิทยาศาสตร์หรือไม่ หรือว่าทรงเล่นเปียโนได้หรือไม่ ขับรถได้หรือไม่ เรื่องเล็กมาก เมื่อเทียบกับการที่พระปัญญาคุณนั้นสามารถที่จะทำสิ่งที่คนอื่นทำไม่ได้

ผู้ฟัง ทำอย่างไรจะให้ตายก่อนตายได้

ท่านอาจารย์ เกิดมาแล้วตายกี่ครั้ง เกิดมาแล้วตายกี่ครั้ง นี่เป็นคำตอบได้หรือไม่ เกิดมาแล้วตายกี่ครั้ง ตายครั้งเดียว เกิดคือขณะแรกของจิตที่เกิดขึ้นเป็นมนุษย์ หรือจะเป็นอะไรก็ตามแต่ ตายคือขณะสุดท้ายของจิตที่ดับ สิ้นสุดความเป็นบุคคลนั้นในชาตินั้น เกิดเป็นนกก็จะเป็นนกตลอดไป จนกว่าจะถึงขณะสุดท้ายของจิตดับลงพ้นสภาพความเป็นนก แต่ก็มีปัจจัยที่จะทำให้เกิดต่อไปอีกถ้าศึกษาโดยละเอียด เพราะฉะนั้น เกิดหนึ่งครั้งในชาติหนึ่งและตายเพียงหนึ่งครั้งในชาติหนึ่ง แล้วจะตายก่อนตายได้อย่างไร เช่นนั้นไม่ใช่ตายแน่เพราะว่าตายคือ สิ้นสุดความเป็นบุคคลนั้นโดยสิ้นเชิง โดยประการทั้งปวง ไม่มีเงินทองสมบัติหรือคำขอร้องใดๆ ที่จะไปยืดเวลาให้ยังไม่ตาย เพราะเมื่อถึงกาล ถึงเวลาที่จิตขณะสุดท้ายจะเกิดและดับไป ซึ่งเป็นผลของกรรมที่จะทำให้สิ้นสุดความเป็นบุคคลนั้น บุคคลนั้นก็จากโลกนี้ไปโดยไม่กลับมาอีกเลย จะเป็นบุคคลนั้นอีกไม่ได้เลย นี่คือความหมายของสมมติมรณะ เพราะเหตุว่ามรณะมี ๓ อย่าง

สมมติมรณะ สมมติว่าตายคือ เกิดแล้วก็ตาย แต่ตายแล้วก็เกิดอีก แล้วก็ตายอีก นั่นเป็นสมมติว่าตาย แต่ขณิกมรณะ ใครรู้บ้างว่าขณะนี้สภาพธรรมที่เกิดแล้วดับแล้วไม่กลับมาอีก นั่นคือความหมายของตายด้วยเรียกว่า ขณิกมรณะ แต่ละหนึ่งขณะที่สภาพธรรมเกิดต้องดับไป เพราะฉะนั้นก็เป็นแต่ละขณะซึ่งตาย จะตรงกับคำถามที่ว่าตายก่อนตายหรือไม่ แต่ว่าตามความเป็นจริงก็ตายอยู่แล้วทุกขณะ และมรณะที่ ๓ คือสมุจเฉทมรณะ ตายแล้วไม่เกิดอีกเลย ไม่มีเหตุปัจจัยที่จะให้เกิดเพราะหมดกิเลส จิตขณะสุดท้ายพระอรหันต์ทั้งหลาย เช่นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระอรหันต์อื่นๆ เช่น ท่านพระสารีบุตร ท่านพระโมคคัลลานะ เหล่านั้น เมื่อจิตขณะสุดท้ายของท่านเกิดแล้วดับไปเป็นสมุจเฉทมรณะ ไม่มีการเกิดอีกเลย

อ.คำปั่น ขออนุญาตเพิ่มเติมเรื่องความตาย ความตายเป็นธรรมหรือไม่ ความตายก็เป็นธรรม เพราะเหตุว่าเป็นจิตขณะสุดท้ายของภพนี้ชาตินี้ นั่นคือตายแน่นอนเมื่อถึงวันนั้น การตายในแต่ละภพแต่ละชาตินั้นเป็นผลของกรรม เพราะฉะนั้น เราไม่สามารถที่จะรู้ได้ว่าจะเกิดขึ้นเมื่อไร เป็นสิ่งที่ไม่มีใครรู้ได้ แต่ว่าในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่นี้ก็เป็นโอกาสที่ดี ที่จะได้สะสมซึ่งความดีประการต่างๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในขณะนี้คือได้ฟังธรรม ได้ฟังสิ่งที่มีจริง ขณะที่ฟังธรรม ขณะที่ฟังสิ่งที่มีจริงแล้วเข้าใจ ขณะนั้นเป็นช่วงเวลาที่มีค่าจริงๆ เพราะเป็นกุศลจิตที่เกิดขึ้น ซึ่งเป็นโอกาสที่หายากสำหรับการได้ฟังธรรม ได้ฟังสิ่งที่มีจริง

เราไม่รู้ว่าความตายจะมาถึงเมื่อไร เป็นสิ่งที่ไม่สามารถที่จะรู้ได้ซึ่งท่านแสดงไว้ว่า ไม่รู้ว่าชีวิตจะเป็นอยู่อีกนานเท่าไร ไม่รู้ว่าจะตายที่ไหน ไม่รู้ว่าจะตายเมื่อไร จะตายด้วยโรคอะไร และตายแล้วจะไปไหน ไม่มีใครรู้ได้เลย เพราะฉะนั้น ช่วงเวลาที่ยังมีชีวิตอยู่นั้นควรที่จะได้สะสมสิ่งที่ดีไว้เป็นที่พึ่งต่อไป เพราะอย่างไรก็ตามสำหรับผู้ที่ยังมีกิเลสอยู่ตายแล้วก็ต้องเกิด แต่สิ่งที่จะเป็นที่พึ่งสำหรับชีวิตของทุกคนจริงๆ ก็ต้องเป็นธรรมฝ่ายดีเท่านั้นคือ กุศลธรรมจะเป็นที่พึ่งของชีวิตแต่ละชีวิตได้จริงๆ

ท่านอาจารย์ ทุกคนต้องตาย รู้ว่าต้องตายแน่ๆ พร้อมที่จะตายหรือยัง ยังไม่พร้อม เพราะเหตุว่ายังมีความติดข้อง ยังมีความต้องการ ยังห่วงสารพัดอย่าง ยังไม่พร้อมที่จะจากไปโดยไม่กลับมาเป็นคนนี้อีกเลย มีท่านผู้ฟังธรรมท่านหนึ่งป่วยเป็นมะเร็ง ท่านรู้ว่าจะอยู่อีกไม่นาน เวลาไปเยี่ยมท่านที่โรงพยาบาล ท่านรู้ตัวว่าใกล้ที่จะจากโลกนี้ไปแล้ว คำพูดของท่านก่อนที่จะจากกันในวันนั้น ท่านกล่าวว่าขออยู่อีกหน่อยหนึ่งไม่ต้องนานเลย ขออยู่อีกหน่อยหนึ่งเพื่อที่จะได้เข้าใจธรรมขึ้น ดังนั้นแต่ละคนเมื่อถึงวาระใกล้ที่จะจากโลกนี้ อะไรสำคัญที่สุด ทรัพย์สมบัติเงินทองก็นำไปไม่ได้ เกียรติยศ ชื่อเสียง ลาภยศ ก็หมด สิ้นสุดความเป็นบุคคลนี้โดยสิ้นเชิงไม่กลับมา แม้แต่จำว่าชาติก่อนเราเป็นใครก็ไม่สามารถที่จะระลึกได้

เพราะฉะนั้นระหว่างที่ยังมีชีวิตอยู่ สิ่งที่สำคัญที่สุดไม่ใช่ทรัพย์สมบัติเงินทอง เกียรติยศ ชื่อเสียง หรือแม้แต่ความดีก็ยังไม่เท่ากับการที่จะเข้าใจธรรมคือสิ่งที่มีจริง เมื่อได้เข้าใจแล้วก็จะเห็นคุณประโยชน์จริงๆ

พร้อมที่จะตายหรือยัง