ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1710

ตอนที่ ๑๗๑๐

สนทนาธรรม ที่ โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า

วันที่ ๑๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๓

ท่านอาจารย์ ขออนุโมทนาในกุศลจิตของทุกท่าน ที่เมื่อมีโอกาสจะได้สนทนาธรรมและมีศรัทธาที่จะได้เข้าใจธรรม ซึ่งปกติก็ได้ฟังกันอยู่แล้วเป็นประจำ แต่โอกาสที่จะได้สนทนากันก็เป็นครั้งคราว เพราะฉะนั้นที่ได้ฟังมาแล้วทั้งหมดเป็นเรื่องของสัจจะ เรื่องของความจริง เพราะว่าทุกขณะนี้เป็นความจริง ซึ่งใครรู้ความจริงในขณะนี้ว่าคืออะไร ด้วยเหตุนี้เพราะรู้ว่าไม่รู้จึงฟังเพื่อที่จะให้รู้ว่า แม้เราจะมีการศึกษาเรื่องต่างๆ วิชาการต่างๆ มีความรู้เรื่องอื่นมากมาย แต่ไม่รู้ความจริงของสิ่งที่มีจริงในขณะนี้แล้วข้ามไปตลอดเพราะไม่เข้าใจว่า ชีวิตก็คือความจริงแต่ละขณะซึ่งกำลังมีในขณะนี้

ดังนั้น การที่จะรู้ว่าขณะนี้เป็นสิ่งที่มีจริงที่ควรเข้าใจมากกว่าอย่างอื่น เพราะว่าอย่างอื่นถึงแม้ว่าเราจะมีความเข้าใจแล้วสามารถที่จะดำเนินชีวิตในทางโลก มีลาภ ยศ สรรเสริญ สุขต่างๆ แต่ก็ต้องจากไป เหตุใดจึงต้องมีขณะนี้ และขณะนี้มาจากไหน ถ้าไม่มีขณะแรกของการเกิดขึ้นที่เป็นธาตุรู้ เป็นสภาพรู้ ซึ่งเราใช้คำว่าธรรม พูดง่ายๆ ก็คือธรรมนั่นเองเกิดขึ้นเป็นขณะแรก แล้วทำให้ขณะนั้นดับไปก็จริง แต่เกิดดับสืบต่อจนถึงขณะนี้ เช่นนี้ก็ไม่รู้แล้วใช่หรือไม่ ขณะแรกของชีวิตคืออะไร สืบต่อมาจนกระทั่งถึงขณะนี้คืออะไร และต่อไปทุกขณะก็ไม่รู้ว่าคืออะไร แต่ก็ต้องจากไปด้วยความไม่รู้ว่าคืออะไร

ที่สำคัญที่สุดคือ เมื่อขณะนี้เป็นสิ่งที่มีจริงที่ผู้ที่ได้ทรงตรัสรู้แล้วทรงแสดงความจริงโดยละเอียด ที่จะทำให้แต่ละคนสามารถรู้ความจริงของชีวิตทุกขณะโดยละเอียดยิ่ง เพื่อที่จะได้รู้ว่าเกิดแล้วมีอะไรบ้าง ตั้งแต่เกิดจนกระทั่งจากโลกนี้ไปไม่พ้นจากการเห็นขณะนี้ ซึ่งมีจริงแล้วก็จะเห็นอีกต่อไปเรื่อยๆ จนกว่าจะจากโลกนี้ไป มีการได้ยิน มีการได้กลิ่น มีการลิ้มรสต่างๆ มีการรู้สิ่งที่กระทบสัมผัสในขณะนี้ และคิดนึก เพียงเท่านี้เอง เกิดมาเพื่อที่จะคิดถึงสิ่งที่ปรากฏทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ มีความติดข้อง มีความไม่รู้ แล้วก็จากโลกนี้ไปด้วยความไม่รู้และด้วยความติดข้อง ซึ่งเพิ่มขึ้นทุกขณะที่ไม่รู้ เพราะฉะนั้นการที่จะได้เข้าใจความจริงก็จะรู้ได้ว่า ถึงอย่างไรก็ต้องจากโลกนี้ไป แต่ว่าจะจากไปโดยไม่รู้เหมือนเดิม หรือว่าเริ่มที่จะเข้าใจถูกต้องในสิ่งที่มีจริง ขอเชิญท่านที่ได้ฟังธรรมแล้วร่วมสนทนา

ผู้ฟัง บริโภคคืออย่างไร มีความละเอียดอย่างไร

ท่านอาจารย์ ธรรมเป็นเรื่องที่ละเอียด แล้วถ้าได้เข้าใจคำที่ได้ยินมากขึ้นจะทำให้เข้าใจคำที่ทรงใช้ชัดเจนขึ้น เช่นคำว่า บริโภค เป็นภาษาบาลีหรือไม่ คุณคำปั่น

อ.คำปั่น คำว่า บริโภค เวลาที่แปลเป็นไทยแล้วหมายถึง การกิน การใช้สอย ซึ่งภาษาบาลีมาจากคำว่า ปริโภคะ นั่นเอง

ท่านอาจารย์ เพราะว่าโดยมากจะใช้ตัว ป ไม่ใช่ตัว บ ใช่หรือไม่ บริโภคในภาษาบาลีคือ ปริโภคะ ขณะนี้กำลังบริโภคหรือไม่ นี่คือความลึกซึ้ง ได้ยินคำว่าบริโภค กินหรือใช้สอย แต่ว่าขณะนี้กำลังบริโภคหรือไม่ นี่คือความละเอียดของพระธรรม ถ้าได้ยินแต่ละคำและพยายามที่จะเข้าใจความจริง จะทำให้รู้ว่าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรมตามความจริง แม้ว่าจะใช้คำที่คนทั่วไปอาจจะเข้าใจผิวเผินคือ เพียงหมายความถึงการรับประทานอาหารหรือการใช้สอยด้วย เพราะฉะนั้นจริงๆ แล้วทุกคนเกิดมา มีตาเห็น มีหูได้ยิน มีจมูกได้กลิ่น มีลิ้นลิ้มรส มีกายรู้สิ่งที่กระทบสัมผัส และมีใจคิดนึก ๖ ทาง บริโภคตอนไหน ลองคิดดู

ขณะนี้กำลังเห็น ได้ยินเสียง บางขณะได้กลิ่น ขณะที่ลิ้มรส ขณะที่รู้สิ่งที่กระทบสัมผัส ขณะที่คิดนึก บริโภคตอนไหน สิ่งที่ผ่านมาบริโภคหรือไม่ หรือผ่านไปเฉยๆ เช่น ขณะนี้ที่กำลังเห็น มีเห็น คงจะไม่รู้เลยว่า กำลังบริโภคสิ่งที่ปรากฏให้เห็นแล้ว เวลาที่เสียงเกิดขึ้นได้ยินเสียง ก็บริโภคเสียงในขณะนั้น แล้วแต่ว่าจิตที่บริโภคนั้นเป็นจิตประเภทใด บริโภคด้วยความติดข้อง ด้วยความสนุกสนาน ด้วยความเพลิดเพลิน หรือว่าด้วยความขุ่นเคือง จะกล่าวว่าไม่บริโภคไม่ได้ เพราะว่าเมื่อมีสิ่งหนึ่งสิ่งใดปรากฏทางตาเห็นแล้วจะต้องเกิดความรู้สึก โดยทั่วไปจะเป็นความติดข้องในสิ่งที่ปรากฏเพราะไม่รู้ความจริง ยากมากที่จะบริโภคด้วยกุศลจิต แต่มีการสะสมมาที่เมื่อเห็นแล้วเกิดกุศลจิตได้ แต่จะบริโภคสิ่งที่กำลังปรากฏด้วยปัญญา ความเห็นถูกความเข้าใจถูก ยิ่งยาก

จะเห็นได้ว่ามีตาเห็น มีหูได้ยิน มีจมูกได้กลิ่น มีลิ้นลิ้มรส มีกายรู้สิ่งที่กระทบสัมผัส สั้นมากเร็วมากผ่านไป แต่ใจก็คิดถึงสิ่งที่ปรากฏตลอดเวลา เวลาคิดจะไม่คิดถึงสิ่งอื่นเลย แต่จะคิดถึงสิ่งที่ปรากฏแล้วเป็นรูปร่างสัณฐานต่างๆ เป็นบุคคลต่างๆ เป็นเหตุการณ์ต่างๆ กำลังบริโภคสิ่งนั้นๆ ที่ปรากฏ แล้วก็ยังคิดนึกบริโภคต่อทางใจ ดังนั้นแม้แต่คำเดียวก็คือ ความเป็นจริงของชีวิตขณะนี้ที่แสดงให้เห็นว่า ไม่มีใครสามารถที่จะยับยั้งความเป็นไปของธรรมเกิดแล้วต้องเห็น ต้องเป็นไป ต้องได้ยิน ต้องได้กลิ่น ต้องลิ้มรส ต้องสุข ต้องทุกข์ นี่คือความเป็นไปของธรรม ไม่ใช่เรา

เพราะฉะนั้น เวลาที่ฟังธรรมและศึกษาธรรมไม่ลืมว่า เพื่อเข้าใจถูกต้องว่าทุกอย่างเป็นธรรม ไม่ใช่เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด หรือว่าไม่ได้เป็นคนหนึ่งคนใดเลย เพราะที่ว่าเป็นเราหรือเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด เมื่อสิ่งนั้นรวมกันแล้วยึดถือว่าเป็นวัตถุสิ่งหนึ่งสิ่งใด หรือเป็นคน เป็นสัตว์ต่างๆ แต่ถ้าแยกย่อยเป็นแต่ละขณะแต่ละทาง ซึ่งมีสภาพธรรมที่เกิดขึ้นเห็นจะเหมือนกันหมดแล้วก็จะรู้ได้ว่า เห็นเป็นเห็น

เห็นจะเป็นคน เห็นจะเป็นเทพ เห็นจะเป็นสัตว์ เห็นจะเป็นคนที่เกิดในนรก หรือเป็นเปรต หรือภพภูมิไหนก็แล้วแต่ที่เข้าใจว่าเป็นเช่นนั้น แต่ความจริงถ้าเข้าใจว่าเห็นเป็นเห็น จะถูกกว่าหรือไม่ แล้วเห็นก็เป็นธรรมด้วยเพราะกำลังเห็น เห็นเกิดแล้วเห็น เพราะฉะนั้นเห็นเป็นสิ่งที่มีจริง ใครทำให้สิ่งที่มีจริงเกิดขึ้น ไม่มีใครสามารถที่จะทำให้เกิดขึ้นได้เลย แต่มีปัจจัยที่เกิดแล้วเห็น เท่านี้ก็ไม่รู้แล้ว ดังนั้นจะเห็นได้ว่าตลอดชีวิตถ้าไม่ได้ฟังพระธรรม ไม่สามารถที่จะเข้าใจธรรมแล้วก็รู้ว่า ความจริงพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ธรรม ทรงแสดงธรรม และธรรมก็มีทุกขณะให้คนที่ได้มีศรัทธาที่สะสมมา เห็นประโยชน์ของการที่จะเข้าใจความจริงที่กำลังมีในขณะนี้ เพราะแม้เห็นขณะนี้ก็ไม่เที่ยง เห็นแล้วก็ต้องหมดไป ได้ยินขณะนี้ก็ไม่เที่ยง ถูกต้องหรือไม่ เสียงก็หมด ได้ยินก็หมด แต่ปัญญาไม่ถึงความสมบูรณ์ที่จะละความเป็นเรา เพราะขณะนั้นเห็นเป็นเห็น ได้ยินเป็นได้ยิน เสียงเป็นเสียง เสียงก็ดับ ได้ยินก็ดับ เพราะฉะนั้นจึงไม่มีเรา คิดก็ดับ ชอบก็ดับ ไม่ชอบก็ดับ ทุกอย่างเกิดขึ้นและเป็นไปโดยที่ไม่สามารถที่จะยับยั้งได้

ดังนั้นธรรมทั้งหลายจึงเป็นอนัตตา ไม่ใช่ของใคร ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใครด้วย สิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตามเกิดเพราะมีปัจจัยเกิดแล้วดับไป เพราะฉะนั้น ฟังเรื่องของสิ่งที่มีจริงในขณะนี้จนกระทั่งมีความเห็นถูก จนกว่าสามารถที่จะละคลายการยึดถือสภาพธรรมซึ่งเป็นจริง แม้แต่เสียงขณะนี้จากไม่มี เกิดขึ้นมีแล้วดับไป ได้ยินเสียงแล้วดับไป แต่ปัญญาไม่สามารถที่จะละความไม่รู้ และความยึดถือสภาพของเสียงและได้ยินได้เลย จนกว่าความเข้าใจจะมากขึ้น แม้แต่ว่าขณะนี้กำลังบริโภคก็เป็นเรื่องยาว เราคิดถึงแต่ว่าเราบริโภคอาหาร แต่ถ้ามีตา หู จมูก ลิ้น กาย จิตที่เกิดขึ้นในขณะที่อาศัยลิ้นเป็นปัจจัยสามารถจะเพียงลิ้มรสขณะนั้น หรือที่เราเข้าใจว่าเป็นการบริโภค ซึ่งความจริงแล้วบริโภคอยู่ทุกขณะที่มีสิ่งหนึ่งสิ่งใดปรากฏ ก็น่าคิด ทุกคนบริโภค พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบริโภคด้วยหรือไม่ ความจริงต้องเป็นความจริง

เวลาที่ได้ฟังธรรมแล้วไตร่ตรองจนกระทั่งเป็นความเข้าใจจริงๆ ว่า เป็นธรรม ไม่ใช่เราหรือใครบริโภค แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าก็เป็นธรรม ที่กำลังทรงบริโภคสิ่งที่มีในขณะนั้นด้วย ขณะใดที่บริโภคธรรมหมายความว่า ฟังแล้วเข้าใจถูกในสิ่งที่ได้ฟังก็บริโภคธรรม แต่ว่าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงไม่มีบุคคลใดเปรียบได้เลยต้องบริโภคสิ่งที่ไม่ใช่คนที่เป็นปุถุชน หรือว่าเป็นพระอริยบุคคลที่เป็นเพียงสาวกเท่านั้น เพราะฉะนั้น การบริโภคของพระองค์ต้องด้วยพระปัญญาที่มาก จนกระทั่งคนอื่นไม่สามารถที่จะประมาณได้

จะเห็นชีวิตตามความเป็นจริงได้ว่า แต่ละคนเกิดมาเห็นบ้าง ได้ยินบ้าง ได้กลิ่นบ้าง ลิ้มรสบ้าง รู้สิ่งที่กระทบสัมผัส และคิดนึก แต่บริโภคต่างกันไป บางคนที่บริโภคด้วยความไม่รู้มาก ด้วยความติดข้องมาก ก็สามารถที่จะกระทำทุจริตต่างๆ ได้มาก แต่ว่าผู้ที่เห็นประโยชน์ของการที่จะเข้าใจธรรมแล้วรู้โทษของอกุศล ก็เริ่มที่จะมีศรัทธาที่จะบริโภคด้วยกุศลซึ่งคือความดีนั่นเอง แต่ก็ยังไม่พอ เพราะว่าดีที่ไม่ประกอบด้วยปัญญาความเห็นที่ถูกต้องก็ยังมีความเป็นเรา ยังมีความเป็นตัวตน ยังไม่ถึงความสามารถที่จะรู้จักพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระรัตนตรัย ตราบใดที่ไม่ได้ศึกษาและไม่ได้ฟัง จนกระทั่งเริ่มที่จะเข้าใจว่าสิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงตรัสรู้ก็คือ สิ่งที่กำลังปรากฏกับทุกคนทุกๆ ขณะตั้งแต่เกิดจนตาย เพราะฉะนั้น การศึกษาธรรมจะทำให้เห็นพระปัญญาคุณ พระบริสุทธิคุณ และพระมหากรุณาคุณของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทุกครั้งที่เริ่มเข้าใจธรรม

ผู้ฟัง กรณีเป็นบุคคลธรรมดาทั่วๆ ไป ถ้าเราไปบริโภคอาหารของผู้มีจิตศรัทธา เช่นอาหารกลางวัน เป็นต้น เช่นนี้จะถือว่าเป็น เถยยบริโภคหรือไม่

ท่านอาจารย์ จะมีหลายๆ คำ เช่นคำว่า เถยย หมายความถึง ขโมย ใช่หรือไม่ คุณคำปั่น (อาหารนั้น) สำหรับใคร วันนี้หรือสถานที่ไหนก็ตามที่มีผู้จัดอาหารให้สำหรับผู้ที่ฟังธรรม แล้วคนที่ไม่ได้ฟังธรรมไปรับประทาน ขโมยหรือไม่ เพราะว่าสำหรับผู้ที่ฟังธรรม แต่ถ้าเป็นสถานที่ที่ไม่ได้เจาะจงจำกัดว่าให้ใคร ใครก็ไปบริโภคได้ เช่นนั้นไม่ใช่อาการของขโมย แต่ถ้าจัดไว้เพื่อผู้ฟังธรรม แล้วไม่ใช่ผู้ฟังธรรมไปรับประทาน จะเป็นขโมยหรือไม่

สำหรับพระภิกษุก็เป็นเรื่องที่ละเอียดมาก จากการที่สละเพศคฤหัสถ์สู่เพศบรรพชิต เพื่อที่จะศึกษาอบรมเจริญปัญญาในเพศบรรพชิต เพื่อที่จะได้รู้แจ้งอริยสัจจธรรม ชาวบ้านถวายอาหารเพื่อประโยชน์แก่การที่ท่านจะศึกษาและประพฤติปฏิบัติธรรม แต่ถ้าพระภิกษุใดไม่ศึกษาและไม่ประพฤติธรรม อาการที่ได้รับเหมือนอาการของโจร เพราะแสดงเพศว่าเป็นภิกษุแต่ไม่ได้ทำกิจของภิกษุ เพราะฉะนั้นก็ยิ่งกว่าขโมย ในบางแห่งจะใช้คำว่ามหาโจร ดังนั้นจึงมีการที่จะได้เข้าใจความละเอียดของแม้แต่คำที่ใช้ สำหรับคฤหัสถ์หรือว่าสำหรับบรรพชิต และสำหรับบรรพชิตที่ศึกษาธรรมประพฤติปฏิบัติธรรมแต่ยังไม่รู้แจ้งอริยสัจจธรรม เป็นหนี้ เหมือนกับได้รับสิ่งที่ผู้ให้มา แต่ยังไม่ได้ใช้หนี้ให้คุ้มกับอาหารบิณฑบาต หรือสิ่งที่คฤหัสถ์ถวาย โดยการที่ศึกษาจนกระทั่งสามารถที่จะรู้แจ้งอริยสัจจธรรมได้ เพราะฉะนั้นเป็นเรื่องละเอียดและเป็นเรื่องตรง

ผู้ฟัง มีผู้ฟังทางวิทยุกล่าวว่า เราศึกษาธรรมเพื่ออะไร ท่านถามแล้วท่านก็สอนไปว่า เพื่อเข้าใจถูก คำถามคือ อะไรคือเข้าใจถูก อะไรคือเข้าใจผิด

ท่านอาจารย์ ต้องมีสิ่งที่เข้าใจใช่หรือไม่ เพราะฉะนั้นขณะนี้กำลังเห็น เข้าใจหรือไม่

ผู้ฟัง เข้าใจเรื่องว่า เห็น

ท่านอาจารย์ เห็นเป็นธรรม ต่างกับสิ่งที่ปรากฏให้เห็นหรือไม่ คือการที่จะต้องเข้าใจถูกในสิ่งที่มีจริงๆ เพราะถ้าพูดถึงเห็นเพียงเห็นอย่างเดียว ไม่ได้พูดถึงสิ่งที่ปรากฏให้เห็น ไม่ได้พูดถึงคน ไม่ได้พูดถึงสัตว์ ไม่ได้พูดถึงเทพ ไม่ได้พูดถึงจักขุปสาทรูปด้วย ไม่ได้พูดถึงอะไรเลยทั้งสิ้น ถ้าพูดถึงเห็นก็เฉพาะเห็นที่จะต้องเข้าใจเห็นว่าเห็นคืออะไร ไม่ปะปนกับอย่างอื่นเลย ขณะนี้กำลังเห็น เห็นจริงๆ กำลังเห็นสิ่งที่กำลังปรากฏให้เห็นในขณะนี้ เพราะฉะนั้นเห็นไม่ใช่สิ่งที่ปรากฏให้เห็น แต่เห็นกำลังเห็นว่า ขณะนี้มีสิ่งที่ปรากฏให้เห็นเช่นนี้ ไม่เป็นอย่างอื่น เห็นเป็นธรรมอย่างหนึ่ง เห็นชื่ออะไร เวลานี้มีเห็นมากมาย เห็นเกิดที่ไหนก็เป็นเห็น ในห้องนี้ก็เห็นๆ ๆ มากมายเลย แล้วเห็นชื่ออะไร

ผู้ฟัง เห็นจริงๆ ก็เป็นชื่อและเป็นภาษาไทย ฟังแล้วรู้คำเดี๋ยวนั้นเลย แต่ไม่รู้สภาพหรือลักษณะที่เห็นจริงๆ ทั้งๆ ที่ปรากฏอยู่แล้วก็อยู่ตรงหน้านี้เสมอ

ท่านอาจารย์ จึงฟังพระธรรมเพื่อที่จะได้ถึงการรู้จักเห็นที่กำลังเห็นตามความเป็นจริงว่า เป็นธรรมซึ่งมีปัจจัยเกิดขึ้นเห็นแล้วดับ เราอาจจะคิดถึงว่าปลาต่างๆ เห็นในน้ำ หรือว่านกเห็น หรือเรานั่งเครื่องบินแล้วเราก็เห็น แต่ความจริงไม่ต้องคิดถึงอะไรเลยทั้งสิ้น ถ้าจะพูดถึงเห็นก็คือขณะนั้นกำลังเห็น เป็นธรรม มิฉะนั้นแล้วจะไม่มีวันรู้จักธรรมแม้จะเรียกชื่อถูกว่า เห็นขณะนี้มีจริง สิ่งที่มีจริงทั้งหมดต้องเป็นธรรมแน่นอน เพราะเหตุว่ามีลักษณะเฉพาะของธรรมนั้นๆ ไม่เป็นอย่างอื่นเลย ได้แต่พูดแล้วก็ได้แต่คิด แต่ขณะนี้เห็นกำลังเห็น แล้วก็เกิดและดับด้วย

ดังนั้นการที่จะเข้าใจเห็นคือ ขณะที่พูดถึงสิ่งหนึ่งสิ่งใดเช่นเห็น จะไม่คิดถึงอย่างอื่นเลยทั้งสิ้น นอกจากธาตุที่กำลังเห็นสิ่งที่กำลังปรากฏ นี่คือหนทางเดียวที่จะทำให้เข้าใจสภาพธรรม ซึ่งวันหนึ่งๆ มากจนรู้ไม่ได้เพราะว่าเกิดดับมากมาย แต่ถ้าเริ่มเข้าใจทีละอย่างจริงๆ ค่อยๆ ฟังแล้วค่อยๆ เข้าใจขึ้นก็จะค่อยๆ รู้ลักษณะที่เป็นธรรม แล้วเริ่มเข้าใจตัวธรรมจริงๆ ที่กำลังเห็นได้ว่า เป็นธรรม

เดี๋ยวนี้มีอะไร สิ่งที่มีเป็นธรรม จะไปหาอย่างอื่นนอกจากขณะนี้จะมีหรือไม่ ในขณะที่กำลังเห็นจะมีอย่างอื่นนอกจากเห็นหรือไม่ ขณะนี้มีอะไร สิ่งที่มีนั่นเองเป็นธรรม ไม่ต้องไปหาที่ไหนเลยทั้งสิ้นเพราะมีอยู่ตลอดเวลา และคำถามที่ว่าเหตุใดจึงต้องศึกษา หรือว่าเหตุใดจึงต้องเรียนธรรม เดี๋ยวนี้มีสิ่งที่มีจริงๆ เดี๋ยวนี้มีเห็น ขณะที่มีเห็น ไม่มีอย่างอื่นเลยทั้งสิ้น แล้วจะศึกษาอะไร ถ้าไม่ศึกษาให้เข้าใจเห็นที่กำลังมีในขณะนี้

ขณะที่ได้ยินไม่ใช่เห็น ไม่ใช่คิดนึก ขณะนั้นมีการได้ยิน ไม่มีอย่างอื่นเลยทั้งสิ้น เมื่อมีเฉพาะได้ยินอย่างเดียวเท่านั้น แล้วจะศึกษาอะไร ถ้าไม่ศึกษาให้เข้าใจได้ยินที่กำลังได้ยิน หรือแม้แต่เสียง ขณะที่เสียงปรากฏ ไม่มีอย่างอื่นเลยทั้งสิ้น ไม่มีโลก ไม่มีคน ไม่มีอะไรปะปนอยู่ในเสียงที่กำลังปรากฏ ในขณะที่เสียงปรากฏ มีแต่เสียงอย่างเดียวเท่านั้น แล้วจะศึกษาอะไร ถ้าไม่ศึกษาให้เข้าใจเสียง แม้แต่เสียงควรศึกษา ดูเหมือนเป็นของธรรมดามากเลยใช่หรือไม่ ทุกคนก็รู้จักเสียงแล้วยังจะต้องศึกษาอะไรอีก แต่ว่ามีใครรู้บ้างในขณะที่เสียงเกิดเดี๋ยวนี้ จากไม่มีแล้วมีเสียงเกิด เสียงมาจากไหน และเสียงเกิดแล้วก็ดับไป แต่ว่าถ้าไม่มีธาตุที่ได้ยิน แม้มีเสียง เสียงก็ปรากฏว่ามีไม่ได้เลย

ด้วยเหตุนี้ ทุกสิ่งทุกอย่างจึงมีอยู่เพียงชั่วขณะที่แสนสั้น และเป็นสิ่งที่เกิดแล้วดับไปไม่กลับมาอีกเลย ไม่กลับให้ไปย้อนศึกษาให้รู้สิ่งที่ดับไปแล้ว แต่สิ่งที่กำลังมีในขณะนี้เฉพาะอย่างที่เกิดปรากฏ เกิดดับสืบต่ออย่างรวดเร็ว จนกระทั่งขณะใดก็ตามที่ไม่รู้ความจริง สิ่งนั้นก็เกิดแล้ว ดับแล้ว โดยไม่รู้ แม้แต่เสียงที่มีจริงๆ ก็เป็นสังสารวัฏฏ์ ไม่ใช่ว่าไม่ใช่สังสารวัฏฏ์ สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่มีจริงทั้งหมดเป็นหนึ่งในสังสารวัฏฏ์ เสียงที่กำลังปรากฏก็เป็นหนึ่งในสังสารวัฏฏ์ จิตที่ได้ยินเสียงนั้นก็เป็นขณะหนึ่งในสังสารวัฏฏ์

เพราะฉะนั้น สังสารวัฏฏ์คือความจริงแต่ละขณะ ซึ่งถ้ารู้ความต่างกันของสภาพธรรมที่มีจริงก็จะรู้ลักษณะของสิ่งที่มีจริง เมื่อคุ้นเคยกับลักษณะนั้นก็จะเห็นลักษณะนั้นและเข้าใจขึ้นว่า สภาพธรรมอย่างหนึ่งไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลยทั้งสิ้น เสียงปรากฏแล้วหมดไป เสียงไม่รู้อะไรเลย กลิ่นมีจริงๆ ปรากฏเมื่อมีจิตหรือธาตุที่กำลังรู้กลิ่นนั้น กลิ่นนั้นจึงปรากฏได้ กลิ่นก็เป็นหนึ่งในสังสารวัฏฏ์ที่ปรากฏแล้วดับไป จิตที่รู้กลิ่น จะรู้อย่างอื่นไม่ได้เลย เป็นธรรมซึ่งมีเหตุปัจจัยเกิดขึ้น ทำให้รู้กลิ่นที่กำลังปรากฏแล้วดับไป นี่คือหนึ่งขณะในสังสารวัฏฏ์ซึ่งจะไม่เป็นสัตว์ ไม่เป็นบุคคล ไม่เป็นของใคร และไม่มีใครเป็นเจ้าของเลย

นี่คือความจริงในหนึ่งขณะ ซึ่งผู้ที่บำเพ็ญพระบารมีจนตรัสรู้ความจริงนี้คือ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งเห็นว่าผู้ที่ไม่รู้รู้เองไม่ได้เลย เกิดมาก็ทะเลาะวิวาทกัน สุขทุกข์รักชังไปตามเรื่อง แล้วก็จากโลกนี้ไปโดยไม่รู้อะไรเลยเหมือนอยู่ในความมืด เกิดมาสุขทุกข์ในความมืดและจากไปในความมืด เพราะว่าไม่ได้ตื่น ไม่ใช่ผู้รู้ ผู้ตื่น ที่จะรู้ความจริงว่าขณะนี้สิ่งที่สามารถจะศึกษาได้จริงๆ ก็คือ สิ่งที่กำลังปรากฏ

เพราะฉะนั้น เมื่อได้มีโอกาสได้ฟังพระธรรมไม่ใช่ว่าเชื่อ แต่ฟังและพิจารณาว่าเป็นความจริง การรู้ความจริงคือปัญญาในภาษาบาลี ซึ่งภาษาไทยคือเข้าใจ จากการที่เห็นทั้งวันและยังไม่ได้ฟังเรื่องเห็นก็ไม่เข้าใจ มีเสียงปรากฏแล้วหมดไปก็ไม่เข้าใจ เมื่อได้มีความเข้าใจขณะใด ขณะนั้นคือรู้ว่าเป็นธรรมแต่ละอย่าง ซึ่งไม่เที่ยงมีปัจจัยเกิดขึ้นแล้วดับไป ควรศึกษาหรือไม่ หรือว่าจะศึกษาอื่นที่ไม่ใช่สิ่งที่มีจริงที่กำลังปรากฏ เพราะว่าไม่สามารถจะศึกษาได้ถ้าสิ่งนั้นไม่ปรากฏ และขณะนี้ถ้าได้ยินมีจริงๆ กำลังปรากฏ อย่างอื่นไม่ปรากฏก็ควรศึกษาว่า ได้ยินเกิดแล้วดับไป และต่อไปจะได้รู้ความจริงที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงละเอียดยิ่ง ถึงเหตุปัจจัยที่จะทำให้สภาพธรรมแต่ละอย่างปรากฏได้ แม้ว่าขณะนี้ทุกคนถ้าจะพูดภาษาไทยก็ง่าย มีจิต แต่ไม่รู้ว่าจิตเป็นอย่างไร รู้แต่ว่ามี อยู่ที่ไหนก็ไม่รู้ แต่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงลักษณะของธรรมทุกอย่าง จิตแต่ละอย่าง แต่ละขณะ เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย อาศัยธรรมที่ต้องเป็นเช่นนั้นเกิดขึ้นเป็นไป คนอื่นไม่สามารถที่จะบังคับบัญชาได้เลย