ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1638

ตอนที่ ๑๖๓๘

สนทนาธรรม ที่ มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนคร

วันที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๒

ท่านอาจารย์ แล้วก็เวลาที่จุติจิตขณะสุดท้ายเกิดขึ้น และดับไปชาตินี้ก็จะลืมไปหมดเมื่อเกิดเป็นแล้วแต่ว่ากรรมจะทำให้เกิดเป็นอะไรอาจจะเกิดเป็นนกก็ได้เป็นเทวดาก็ได้ซึ่งบางคนก็สงสัยเพราะมองไม่เห็นแต่ว่าตามความเป็นจริงต้องค่อยๆ หาเหตุผลว่านักดาราศาสตร์กับเราใครมีความรู้มากกว่ากัน ถ้าเราไม่ได้เรียนเรื่องดาราศาสตร์เลยเรื่องโลกเรื่องจักรวาลต่างๆ นักดาราศาสตร์ต้องรู้กว่าใช่ไหม แล้วใครล่ะที่จะรู้กว่านักดาราศาสตร์นักวิทยาศาสตร์นักศาสตร์ทั้งหลายในโลกทั้งหมดทั้งจักรวาลไม่มีใครจะมีความรู้เท่าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแสดงเหตุ และผลเมื่อจิตตอนเกิดดับแล้วก็มีจิตเกิดดับๆ ต่อมาจนถึงขณะนี้ลักษณะของจิตต้องเป็นอย่างนั้นจนกว่าจะถึงจุติจิตของพระอรหันต์เท่านั้นซึ่งไม่เป็นปัจจัยที่เมื่อดับแล้วใช้คำว่าปรินิพพานหมายความว่าดับโดยรอบไม่มีการเกิดขึ้นของจิตในโลกไหนใดๆ ทั้งสิ้น เพราะฉะนั้นเมื่อยังไม่ใช่พระอรหันต์พระโสดาบันดับกิเลสบางส่วนก็ยังต้องเกิดอีกจนถึงความเป็นพระอนาคามีบุคคลซึ่งยังไม่ใช่พระอรหันต์ก็ยังต้องเกิดอีก บุคคลเดียวซึ่งไม่เกิดก็คือผู้ที่เป็นพระอรหันต์เท่านั้นการเกิดเราเลือกไม่ได้ใครอยากจะเกิดมาเป็นคนในชาตินี้บ้าง จะมีพ่อแม่อย่างนี้จะมีญาติพี่น้องอย่างนี้จะมีเพื่อนอย่างนี้ก็เลือกไม่ได้เลย แต่ทุกขณะถ้าศึกษาโดยละเอียดจะทราบว่าขณะไหนเป็นผลของกรรม และขณะไหนเป็นกรรมที่จะทำให้ผลเกิดขึ้นต่อไปข้างหน้า

ผู้ฟัง จริงไหมครับที่เวลาตายโดยอุบัติเหตุคือตายไม่รู้ตัวตายทันทีแล้วยังไม่หมดอายุขัยวิญญาณจะล่องลอยอยู่ตรงนั้นซึ่งเป็นคำถามที่วัยรุ่นถามกันมาก

ท่านอาจารย์ ถ้าใช้คำว่าล่องลอยก็ลืมว่าจิตนั่นเองที่เราคิดว่าล่องลอยแต่ความจริงเกิดแล้วแน่นอนไม่เกิดจะไม่เป็นอย่างนั้น คนที่จากโลกนี้ไปเกิดเป็นเทวดาคงจะไม่มาบอกเราว่าที่โน่นสบายมากมีความสุขไม่ต้องหาหุงหาอาหารไม่ต้องศึกษาเล่าเรียนไม่ต้องทำงานไม่ต้องกวาดบ้านถูบ้าน และถ้าไปเกิดอีกภูมิหนึ่งซึ่งไม่ใช่ผลของกุศลเกิดเป็นเปรตอาจจะได้ยินเรื่องเปรตบ่อยๆ ในพระไตรปิฏกก็มีท่านพระมหาโมคัลลานะก็เห็นซึ่งทำให้เป็นผู้ที่พิสูจน์คำสอนของพระพุทธเจ้าว่าสิ่งที่พระองค์แสดงนั้นมีจริง แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะเห็นแล้วแต่เหตุปัจจัยทั้งนั้น เวลาที่เกิดเป็นเปรตที่มีรูปร่างให้คนเห็นก็คือเกิดแล้วไม่ว่าจะใช้คำว่าล่องลอยหรืออะไรก็ตามแต่คือเกิดแล้วทั้งนั้นหลังจากจุติจิตดับจิตต่อไปเกิดสืบต่อใช้คำว่าปฏิสนธิจิตมีขณะเดียวคือขณะที่เกิดสืบต่อจากจุติจิตของชาติก่อน แต่ละคนที่เกิดแล้วเพราะปฏิสนธิจิตเกิดขึ้นเป็นขณะแรกของชาตินี้ซึ่งเกิดสืบต่อจากชาติก่อนล่องลอยจะใช้กับจิตไม่ได้ค่ะแต่หมายความว่าเวลาที่เห็นความหลากหลายของแต่ละภพที่เกิดก็อาจจะใช้เหมือนกับว่าบุคคลนั้นอยู่ในภูมิซึ่งเหมือนกับลอยมาให้เห็น แต่ความจริงก็คือยังไงๆ ก็ต้องเกิดเพราะว่าต้องมีปฏิสนธิจิตซึ่งสืบต่อจากจุติจิต

ผู้ฟัง ขออนุญาตถามอาจารย์ต่อในเรื่องเกี่ยวกับเรื่องกรรมนักศึกษาถามว่าการฆ่าทำร้ายชีวิตสัตว์หรือชีวิตผู้อื่นเป็นบาปแต่เราเป็นเหตุทำให้สิ่งมีชีวิตชนิดอื่นๆ ถูกฆ่าเพื่อนำมาเป็นอาหารเพื่อความอยู่รอดของเราเป็นบาปไหมแล้วถ้าเป็นบาปเราต้องกินเจดีกว่าไหม พูดง่ายๆ คือเวลาเราบริโภคเนื้อสัตว์ก็เหมือนกับเราสนับสนุนทางอ้อมให้เขาฆ่าสัตว์เพื่อนำมาเป็นอาหารของเรานะครับ

ท่านอาจารย์ เรื่องของจิตหลากหลายมาก และเป็นเรื่องที่ละเอียดด้วย ถ้าจะขอถามนักศึกษาว่าพระอรหันตสัมมาสัมพระเจ้าเสวยเนื้อสัตว์หรือเปล่า จะตอบว่าไงคะ ก็ถูกต้องแสดงให้เห็นว่าขณะฆ่าไม่ใช่ขณะที่กำลังเสวยหรือใครก็ตามที่รับประทานอาหารจิตเกิดดับสืบต่อเร็วมาก และก็หลากหลายจริงๆ สำคัญที่เจตนาเป็นเจตสิกชนิดหนึ่งซึ่งเกิดกับจิตทุกขณะ เจตนาที่เป็นกุศลก็มีเจตนาที่เป็นอกุศลก็มีละเอียดยิ่งกว่านั้นเมื่อเจตนาเป็นเจตสิตที่ต้องเกิดกับจิตทุกขณะไม่เว้นเลยเจตนาที่เป็นผลคือเป็นวิบากก็มีหรือว่าเจตนาที่เป็นกิริยาของพระอรหันต์ก็มีนี่คือความหลากหลายของสภาพธรรมเป็นไปตามเจตสิกที่เกิดร่วมกัน ในขณะที่โกรธมีความโกรธหลายระดับขุ่นใจนิดๆ ยังไม่ได้ฆ่าใครแต่ขณะนั้นกุศลหรืออกุศลต้องเป็นผู้ตรงโกรธไม่ใช่ของใครไม่ว่าจะมีฐานะอย่างไรเป็นมหาเศรษฐีหรือว่าจะเป็นอะไรก็ตามแต่ยาจกเข็นใจโกรธเป็นโกรธ เพราะฉะนั้นธรรมก็คือสิ่งที่ไม่ใช่ของใครเลยจริงๆ และใครก็ไม่สามารถที่จะเปลี่ยนสภาพธรรมนั้นได้เลยเรียนศึกษาเพื่อให้รู้ว่าธรรมมีจริงแต่ว่าเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยแล้วก็ดับไปหมดไปตลอดเวลาไม่กลับมาอีกเลยทุกคนวันนี้ตั้งแต่เช้ามาก็มีแต่ขณะจิตซึ่งไปๆ ๆ และขณะนี้ดับขณะต่อไปก็ไปอีกต่อไป ก็จะต้องเป็นผู้ตรงกุศลเป็นกุศลเกิดแล้วเป็นกุศลใครไปเตรียมให้เป็นกุศลก็ไม่ได้จะเปลี่ยนกุศลที่เกิดแล้วให้เป็นอกุศลก็ไม่ได้ แต่ความตรงคือขณะใดที่มีโลภะสภาพติดข้องเกิดขึ้นขณะใดที่มีโทสะสภาพที่ขุ่นเคืองเพราะความไม่รู้ทั้งหมดขณะนั้นเป็นอกุศล จะไปเปลี่ยนกุศลให้เป็นอกุศลไม่ได้เวลาที่กุศลจิตเกิดขณะที่เป็นไปในทานการให้เพื่อประโยชน์แก่บุคคลอื่นเป็นไปในการวิรัชกายวาจาที่ไม่เบียดเบียนคนอื่น และกายวาจาขณะใดที่เป็นไปเพื่อการช่วยเหลือคนอื่นขณะนั้นก็เป็นกุศล

การที่จะทราบลักษณะของสภาพธรรมที่เป็นกุศล และอกุศลไม่ใช่เอาเราไปวัดหรือไปคิดตามใจชอบแต่ต้องรู้ตามความเป็นจริงว่าจิตขณะนั้นเป็นอย่างไร ก็ทราบได้ว่าวันหนึ่งๆ ถ้าเป็นผู้ตรงจิตเป็นกุศลมากหรืออกุศลมาก ขณะเห็นแล้วก็คิดๆ ดีหรือคิดไม่ดีคิดอยากได้ตั้งแต่เช้าหรือเปล่าตื่นมาจะทำอะไรบ้างตามฉันทะความพอใจจะรับประทานอะไรจะแต่งตัวยังไงจะเปิดวิทยุจะดูโทรทัศน์รายการไหนขณะนั้นเป็นเพราะความติดข้องต้องการไม่ใช่เป็นไปในทานในศีลหรือว่าในการอบรมความสงบของจิตหรือในการที่จะรู้ลักษณะของสภาพธรรม ผู้ตรงก็คืออกุศลไม่ใช่เรากุศลก็ไม่ใช่เราเกิดขึ้นตามเหตุตามปัจจัยขณะที่รู้อย่างนี้เป็นปัญญา อกุศลมีตั้งแต่ยังไม่ถึงการฆ่าเพียงแต่ความต้องการอยากได้นิดๆ หน่อยๆ หรือความขุ่นใจนิดๆ หน่อยๆ ก็เป็นอกุศลแต่เมื่อมีกำลังแล้วสามารถที่จะเบียดเบียน และประทุษร้ายคนอื่นไม่จำกัดเลยว่าเป็นมนุษย์หรือเป็นสัตว์ พระธรรมไม่ใช่ยกเว้นสัตว์ฆ่าได้มนุษย์ฆ่าไม่ได้ไม่ใช่อย่างนั้นเลยเพราะจิตที่ฆ่าขณะนั้นมีวธกเจตนาเจตนาฆ่าต้องการที่จะทำลายชีวิตให้หมดสิ้นไปก็จะเห็นกำลังของอกุศลที่มีกำลังมากจนถึงกับไม่ใช่แค่ตีแต่ประทุษร้ายให้ถึงกับสิ้นชีวิตได้ ก็ขึ้นอยู่กับว่าจะพิจารณาว่าจะมีอกุศลให้ถึงระดับนั้นไหมในเมื่ออกุศลเป็นอกุศลทุกคนที่จะห้ามไม่ให้มีอกุศลเป็นไปไม่ได้เลย วันหนึ่งก็ต้องตกไปในทางที่ชอบบ้างไม่ชอบบ้างแต่ไม่ถึงกับเบียดเบียนประทุษร้ายคนอื่นก็เป็นเรื่องของแต่ละบุคคลที่สะสมความเห็นถูกความเข้าใจถูกว่าสิ่งใดดีควรกระทำ และสิ่งใดไม่ดีควรเว้น

ถ้าเราจะพูดถึงเรื่องพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเสวยเนื้อหรือไม่เป็นพระอรหันตสัมมาพุทธเจ้าจะมีอกุศลเจตนาไหมจะเบียดเบียนทำร้ายใครไหม ไม่มีทรงพระมหากรุณาไม่มีทั้งอกุศลจิต และกุศลจิต เพราะเหตุว่าถ้ากุศลยังเป็นกุศลอยู่หมายความว่าเป็นปัจจัยที่จะให้มีการเกิดอีกไม่จบสังสารวัฎ ผู้ที่เป็นพระอรหันต์มีแต่คือโสภณธรรมคือเจตสิกฝ่ายดีเกิดกับจิตอกุศลไม่มีเลยดับสนิทไม่มีแม้แต่พืชเชื้อที่จะทำให้เกิดขึ้นได้เลยแต่กุศลก็ไม่มีเพราะเหตุว่าดับกิเลสหมดจึงมีแต่แม้สิ่งนั้นเป็นสิ่งที่ดีก็เป็นกิริยาจิตไม่ทำให้เกิดวิบากต่อไป ด้วยเหตุนี้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสวยเนื้อด้วยกิริยาจิตแต่เราก็ต้องเป็นผู้ตรงอีกขณะรับประทานอาหารชอบปลาไหมชอบเนื้อไหมหรือว่าชอบผักหรือบางคนก็อาจจะรับประทานผักเพื่อสุขภาพไม่ใช่เพราะเห็นแก่ชีวิตของสัตว์เลยแต่ว่าเพราะว่าร่างกายจะได้แข็งแรง แต่ละคนจะไม่เหมือนกันแต่ให้ทราบขณะจิตขณะใดก็ตามถึงแม้ไม่ใช่กำลังรับประทานอาหารแต่มีเจตนาที่จะเบียดเบียนประทุษร้ายคนอื่นขณะนั้นก็เป็นอกุศลไม่ใช่จะมาเจาะจงเฉพาะตอนรับประทานอาหารเพราะว่าขณะที่รับประทานอาหารไม่ใช่ขณะที่กำลังประทุษร้ายเบียดเบียนใคร

ผู้ฟัง อยากจะเรียนถามท่านอาจารย์สุจินต์ว่าถ้าเกิดคนเราจะได้พักจริงๆ ถ้าไม่ฝันเลยหรือถ้าฝันดีเป็นการได้พักไหมคะช่วยธิบายตรงนี้ค่ะขอบพระคุณค่ะอาจารย์

ท่านอาจารย์ ทั้งหมดถ้าจะเข้าใจจริงๆ แม้แต่ฝันคืออะไร ไม่ใช่เราแต่เป็นจิตๆ ที่คิดนึกในสิ่งที่ขณะนั้นไม่มีสิ่งใดปรากฏ เช่นขณะนี้เห็นเราก็รู้ว่าเป็นสิ่งใดไม่ใช่ฝันใช่ไหมกำลังเห็นแล้วรู้ว่าเป็นโต๊ะเป็นเก้าอี้เป็นถ้วยแก้วเป็นคนขณะนี้บอกว่าไม่ใช่ฝันเพราะมีสิ่งที่ปรากฏทางตาแต่จำสิ่งที่ปรากฏในห้องนี้ได้จนกระทั่งฝันถึงก็ได้ เพราะฉะนั้นความฝันต้องมาจากความจำสิ่งใดก็ตามที่จำๆ ไว้ขณะนั้นก็มีการปรุงแต่งนึกคิดเป็นเรื่องราวที่ฝันซึ่งไม่ใช่ปกติธรรมดาเพราะว่าไม่มีสิ่งหนึ่งสิ่งใดปรากฏนี่เป็นการแยกให้รู้ว่าฝันต่างกับไม่ฝันอย่างไร แต่จริงๆ ก็คือเห็นไม่ใช่ฝันมีสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้ยินก็ไม่ใช่ฝันเพราะมีเสียงปรากฏได้กลิ่นก็ไม่ใช่ฝันเพราะว่ากลิ่นปรากฏกำลังรับประทานอาหารไม่ได้ฝันรสกำลังปรากฏถามกันได้หวานเปรี้ยวเค็มหรือว่าสิ่งที่กำลังกระทบกายขณะนี้ก็ไม่ใช่ฝันเพราะว่าแข็งหรืออ่อนร้อนไหมเย็นไหมตึงไหมไหวไหมพวกนี้ก็เป็นสิ่งที่มีรูปที่กระทบประสาทจริงๆ จึงไม่ใช่ฝัน แต่ว่าหลังจากที่มีการเห็นแล้วยับยั้งไม่ได้ที่จะให้คิดขณะนี้เกือบจะไม่รู้ตัวเลยว่าเห็นชั่วขณะที่สั้นแสนสั้นๆ มากดับแล้ว และคิดเรื่องสิ่งที่ปรากฏให้เห็นมากมายกลับไปอาจจะคิดต่อก็ได้ถึงทุกสิ่งทุกอย่างที่เคยเห็นมาแล้วในขณะนั้นก็ยังมีสิ่งที่ปรากฏทั้งที่ๆ กำลังคิดถึงเรื่องอื่นเช่นขณะนี้นั่งอยู่ในห้องนี้มีสิ่งที่ปรากฏแต่ใจคิดเสียงข้างนอกห้องได้คิดถึงเรื่องอื่นใดก็แสดงให้เห็นว่าความคิดยับยั้งไม่ได้เลยคิดถึงสิ่งที่กำลังปรากฏก็ได้คิดถึงสิ่งที่ไม่ปรากฏคืออยู่นอกห้องก็ได้นี่คือความคิด เพราะฉะนั้นเวลาฝันก็คือขณะที่ไม่มีสิ่งหนึ่งสิ่งใดปรากฏทางตาหูจมูกลิ้นกายเป็นเรื่องของความจำ และความคิดนึกล้วนๆ ซึ่งขณะนี้ต่อไปจะคิดอะไรใครบอกได้บอกไม่ได้ถ้ายังไม่เกิดขึ้นใช่ไหม เวลาฝันจะรู้ไหมว่าคืนนี้จะฝันเรื่องอะไรก็เหมือนกับจะคิดเรื่องอะไรขณะที่ฝันก็คือเป็นเพียงในขณะที่สะสมความจำหรือสิ่งต่างๆ ทั้งตาหูจมูกลิ้นกาย และก็เรื่องราวคิดนึกเป็นสัตว์เป็นบุคคลเป็นเรื่องต่างๆ จนกระทั่งแม้ขณะที่หลับก็ยังคิดนึกแต่ว่าเมื่อไม่มีสิ่งใดปรากฏคั่นอย่างทางตาหูจมูกลิ้นกายก็เข้าใจว่าขณะนั้นเป็นฝัน แต่ถ้ากำลังฝันได้ยินเสียงเกิดขึ้นเมื่อไหร่เสียงจริงๆ ขณะนั้นก็คือตื่นแล้วก็หลับต่อไปอีกอย่างรวดเร็วอีกนานก็เลยไม่รู้ว่าที่ได้ยินในฝันหรือเปล่าเพราะว่าเป็นเพียงสั้นๆ ก็เป็นการสลับกันการทำหน้าที่ของจิตทางตาทางหูทางจมูกทางลิ้นทางกายทางใจแต่ให้ทราบว่าขณะที่ฝันไม่เห็นไม่ได้ยินจึงเป็นเรื่องของจิตที่คิดนึกทั้งหมดค่ะ

ผู้ฟัง สุดท้ายนี้อยากจะขออนุญาตท่านอาจารย์สุจินต์ว่าทำยังไงครับที่เป็นการปฏิบัติธรรมแบบง่ายๆ ที่เอาไปใช้ในชีวิตประจำวันแล้วเป็นเรื่องของตัวเราแบบสม่ำเสมอเป็นนิสัยของเราเลยทำไงครับอาจารย์

ท่านอาจารย์ คงต้องอาศัยการศึกษาให้เป็นปัญญาของตัวเองเพราะว่าอยู่ดีๆ คงไม่มีใครคิดเรื่องนี้ว่าวันนี้จะเป็นคนดียังไงบ้าง แต่พอฟังแล้วเห็นว่าวันนี้มีอกุศลมากก็เริ่มเห็นภัยแล้วใช่ไหมต่อไปเราจะมีอกุศลยิ่งมากขึ้นทุกวันบางคนอาจจะบอกว่าวันพรุ่งนี้ดีกว่าวันนี้แต่ว่าถ้าไม่มีปัญญาวันพรุ่งนี้อกุศลก็ต้องมากกว่าวันนี้อีกถูกต้องไหมเพราะว่าอกุศลเพิ่มขึ้นทุกวัน ต้องเป็นผู้ที่ตรง และรู้ว่าผู้ที่มีคุณสูงสุดในชีวิตก็คือพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบำเพ็ญพระบารมีเพื่อที่จะได้รู้ความจริง และทรงแสดงพระธรรมซึ่งในยุคนี้สมัยนี้มีโอกาสที่จะได้ยินได้ฟังซึ่งต่อไปพระศาสนาหรือคำสอน และจะอันตรธานไม่เหลือเลยแล้วใครล่ะจะสอนเรื่องความดีความชั่วโดยละเอียดขณะไหนเป็นกุศลจิตขณะไหนเป็นอกุศลจิตให้เราได้มีความระลึกได้ว่าขณะไหนเป็นกุศล และขณะไหนเป็นอกุศล ถ้ามีปัญญาก็จะทำให้กุศลทั้งหลายเจริญขึ้นแต่ว่าถ้าไม่มีปัญญาแม้อยากจะเป็นกุศลแต่ก็เป็นกุศลไม่ได้เพราะเป็นอนัตตา สำคัญก็คือว่าการฟังธรรมถ้าฟังโดยรู้ว่าเรายังไม่รู้อะไรที่เป็นตัวธรรมจริงๆ กำลังฟังเรื่องราวของธรรมทั้งหมด พระไตรปิฎกซึ่งเป็นปริยติไม่ใช่ปฏิปัตติไม่ใช่ปฏิเวธเพราะว่าคำสอนสมบูรณ์ทั้งในเบื้องต้นคือสอนเรื่องราวของสิ่งที่มีจริงทั้งหมดเพื่อจะได้มีความเข้าใจสภาพธรรมตามที่ได้ทรงแสดงไว้ซึ่งมีจริงในขณะนี้เมื่อไหร่ขณะนั้นเป็นปฏิปัตติ และถ้าสามารถที่จะรู้แจ้งถึงความเป็นอนัตตาสภาพธรรมที่เกิดดับเมื่อนั่นก็คือปฏิเวธ ซึ่งผู้ที่ได้ฟังธรรมในครั้งก่อนมีความเข้าใจเป็นพระโสดาบันก็มากเป็นพระอริยะบุคคลถึงความเป็นพระอรหันต์ก็มีด้วยมากด้วย เราเป็นผู้ที่มีบุญที่ได้กระทำไว้แต่ปางก่อนไม่ใช่เหตุบังเอิญที่จะได้ยินได้ฟังพระธรรมแต่ศรัทธาจิตเลื่อมใสในคำสอนที่จริงและมีเหตุผลแล้วแต่การสะสมว่าสะสมมามากเท่าไหร่ถ้าสะสมมามากก็จะเห็นว่าสิ่งที่มีประโยชน์ที่สุดคือปัญญาไม่ว่าจะมีเงินทองทรัพย์สินสักเท่าไหร่ก็ไม่สามารถที่จะทำให้ดับกิเลสได้ใครก็ทำอะไรกับกิเลสไม่ได้เลยนอกจากปัญญา เวลาที่เราเห็นคนเรารู้ได้ว่าคนนั้นเป็นคนดี และคนนั้นเป็นคนไม่ดี และคนนั้นมีความเข้าใจธรรมคนนี้ไม่มีความเข้าใจธรรมก็เป็นคนตรง เมื่อมีโอกาสได้ฟังสิ่งซึ่งน่าสนใจเพราะว่าเป็นสิ่งที่มีจริงตลอดชีวิตตั้งแต่เกิดจนตายก็ควรที่จะมีปัญญาไม่ใช่เพียงแต่การศึกษาธรรมมีความรู้ในเรื่องวิชาการอาชีพทางโลกแต่ก็ควรจะรู้สภาพความเป็นจริงของธรรมซึ่งมีอยู่ทุกขณะถ้าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ทรงแสดงคนอื่นก็ไม่สามารถที่จะคิด และเข้าใจเองได้

สนทนาธรรมที่สมาคมมหาโพธิ์พุทธคยาประเทศอินเดีย

วันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๕๕๒

ผู้ฟัง กราบเรียนถามพระอาจารย์ว่าเมื่อคืนนี้จะมา ณ ทีนี้หนูก็มีความตื่นเต้นนอนไม่ค่อยหลับหนูก็พยายามจะระลึกก็ระลึกไม่ได้เพราะว่าไม่ได้เหตุไม่ได้ปัจจัยแล้วสติก็เกิดไม่ได้หนูก็รู้ว่าเป็นอนัตตาบังคับบัญชาไม่ได้

ท่านอาจารย์ ธรรมแต่ละคำที่เราได้ยินอย่าประมาทคิดว่าเราสามารถที่จะเข้าใจได้ทันทีแม้แต่คำว่าสติภาษาไทยก็มีความหมายอย่างหนึ่ง เวลาที่เราพูดภาษาไทยแล้วบอกว่าคนนี้ไม่มีสติเดินไม่มีสติข้ามถนนไม่มีสตินั่นก็เป็นภาษาไทยแต่ยังไม่ใช่ตัวสติจริงๆ ซึ่งเป็นสภาพธรรมที่เป็นฝ่ายดี สำหรับวันนี้ที่หวังว่าทุกท่านจะได้ความเข้าใจก็คือว่าเมื่อได้ยินคำว่าธรรม และเราก็ได้ยินคำว่าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรมก็หมายความว่าสิ่งที่ทรงแสดงเป็นเรื่องของธรรมทั้งหมด ก่อนอื่นเข้าใจคำว่าธรรมเพราะพระรัตนตรัยมี ๓ พระพุทธรัตนะ พระธรรมรัตนะ และพระสังฆรัตนะ สิ่งที่ประเสริฐที่เป็นรัตนะจริงๆ ก็คือสิ่งที่ไม่ได้นำความทุกข์ความเดือดร้อนมาให้ใครเลยเป็นสิ่งที่นำความปลาบปลื้มมาให้ สิ่งที่นำความปลาบปลื้มมาให้สูงสุดกว่ารัตนะอื่นใดก็คือพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงตรัสรู้ความจริงสัจจะคือความจริง การที่เราจะฟังธรรมอย่าเพิ่งรีบร้อนไปถึงไหนเลยแต่ว่าขณะนี้เองเราก็จะต้องเริ่มมีความมั่นคงที่จะเข้าใจว่าธรรมคืออะไร เพราะเราได้ยินคำนี้บ่อยมากแล้วเราก็ได้ยินพระธรรมเทศนาซึ่งหมายความถึงคำสอนของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าซึ่งได้ทรงตรัสรู้ที่ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์หลังจากที่ได้ทรงตรัสรู้แล้วก็ได้ทรงแสดงพระธรรมถึง ๔๕ พรรษาเป็นเรื่องของสิ่งที่มีจริง คำเดียววันนี้คือคำว่าธรรมหมายความถึงสิ่งที่มีจริงๆ ในขณะนี้เป็นสิ่งซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงตรัสรู้เพราะว่าขณะนี้สิ่งที่มีจริงกำลังปรากฏแต่ถ้าพระองค์ไม่ทรงตรัสรู้ก็ไม่มีใครสามารถที่จะรู้ความจริงของสิ่งที่กำลังมีจริงๆ ในขณะนี้ได้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระธรรม ๔๕ พรรษาเพื่อให้คนฟังสามารถที่จะเข้าใจสิ่งที่พระองค์ได้ทรงบำเพ็ญพระบารมี และได้ทรงตรัสรู้ความจริงของสิ่งที่มีจริงๆ ในขณะนี้ก็หมายความว่าสิ่งที่มีจริงในขณะนี้อยากที่จะรู้ความจริงได้ ไม่มีใครสามารถที่จะคิดเองได้เลยทรงแสดงว่าธรรมคือสิ่งที่มีจริงขณะนี้เป็นอนัตตา อะ นัต ตา แต่ไม่ใช่อัตตา อัตตาหมายความว่าเคยเป็นเราหรือว่าเป็นของเราแต่ถ้าผู้ที่รู้ความจริง และก็สามารถที่จะเข้าใจสิ่งที่มีจริงทุกขณะทุกอย่างละเอียดยิ่งทุกประการที่จะเห็นตามความเป็นจริงว่าไม่มีสักอย่างเดียวที่เป็นของเราจริงๆ ขณะนี้เห็นมีจริงๆ แน่ทุกคนกำลังเห็นเวลาที่พูดถึงสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่มีจริงๆ ก็หมายความว่าสิ่งนั้นมีจริงในขณะนี้ด้วยเช่น เห็นในพระไตรปิฎกมีคำว่าจักขุวิญญาณ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เพราะถ้าไม่มีตาไม่เห็นอะไรเลยไม่มีหูก็ไม่ได้ยินเสียงไม่มีจมูกก็ไม่มีกลิ่นปรากฏ เวลาที่รับประทานอาหารถ้าไม่มีสิ่งที่สามารถจะลิ้มรสรสก็ไม่ปรากฏสิ่งใดๆ จะปรากฏไม่ได้เลยถ้าไม่มีความจริงในขณะนี้ซึ่งกำลังเป็นความจริงคือเป็นธรรมเพราะฉะนั้นธรรมขณะนี้เป็นเราหรือว่าเป็นสิ่งที่มีจริง เห็นมีจริงก่อนนี้เคยเข้าใจว่าเราเห็นที่กำลังเห็นเดี๋ยวนี้เป็นเราแต่ว่าเห็นเกิดตลอดเวลา และเป็นของเราจริงๆ หรือเปล่าหรือว่าในขณะที่ได้ยินไม่ใช่เห็นในขณะที่คิดนึกไม่ใช่เห็น สิ่งที่มีจริงทั้งหมดในชีวิตประจำวันแตกย่อยละเอียดยิบไม่มีอะไรที่เป็นของเราเลยสักอย่างเดียว เห็นขณะนี้เกิดเห็นแล้วหมดได้ยินเกิดจากไม่มีแล้วมีแล้วก็หามีไม่ แสดงความไม่เที่ยงความไม่ยั่งยืนของสภาพธรรมซึ่งเกิดแล้วดับไปอย่างรวดเร็วมาก สั้นๆ ก็คือว่าธรรมเป็นสิ่งที่มีจริงธรรมมีจริงเมื่อเกิดขึ้นๆ แล้วก็หมดไปอย่างรวดเร็ว ธรรมทั้งหมดไม่ใช่เรา และไม่ใช่ของเราด้วยเพราะเหตุว่าเป็นสิ่งที่ไม่ยั่งยืนก็จะเข้าใจความหมายของคำ ๓ คำ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา สิ่งที่มีเป็น อนิจจังทุกขัง อนัตตา สิ่งที่ไม่มีเป็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา หรือเปล่า การศึกษาธรรมหรือการฟังธรรมต้องคิดไตร่ตรองแม้แต่เริ่มต้นสิ่งที่มีขณะนี้อนิจจังไม่มีแล้วมี แล้วหาไม่มีหมายความว่า เกิดแล้วก็ดับไปไม่ว่าจะเป็น เห็นเกิดเห็นแล้วก็หมดไป เป็นได้ยินได้ยินขึ้นหมดไป เป็นคิดนึกๆ เกิดแล้วก็หมดไป ก็เป็นสภาพธรรมอื่นๆ ตั้งแต่เกิดจนตาย ล้วนเป็นสภาพธรรมแต่ละอย่างซึ่งเกิดขึ้นแล้วดับไป ขณะนี้เห็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ได้ยินก็ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เพราะเกิดขึ้นแล้วก็หมดไป ไม่เที่ยงจึงไม่ใช่ของเรา