ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1148

ตอนที่ ๑๑๔๘

สนทนาธรรม ที่ บ้านนายแพทย์ทวีป และคุณพรทิพย์ ถูกจิตร

วันที่ ๑๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๖๐

ท่านอาจารย์ ที่เรา ลุก เหิน เดิน นั่ง ได้ ก็เพราะเหตุว่า ที่รูปนี้มีธาตุลม ซึ่งเคลื่อนไหวได้ และก็มีธาตุน้ำ ซึ่งซึมซาบเกาะกุมธาตุทั้ง ๓ ไม่ให้แตกกระจาย หรือว่าต้องอยู่ร่วมกันทั้ง ๔ ธาตุ และยังมีสีสัน วรรณะ เป็นที่อาศัยเกิด แล้วต้องมีกลิ่น มีรส แล้วก็มีโอชา คือรูปที่ทำให้รูปอื่นเกิดได้ เมื่อกลืนกินเข้าไป เพราะฉะนั้น ดอกไม้นี้ก็มีโอชา กินเข้าไปก็ทำให้รูปเกิดได้ แข็งๆ อย่างนี้ก็มีโอชา มด ปลวก กินได้ ทุกอย่างเป็นสิ่งซึ่งทรงแสดงไว้ จากการที่บำเพ็ญพระบารมี กว่าจะได้ตรัสรู้

เพราะฉะนั้น คนที่ได้ฟังธรรม ปัญญาไม่ถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแน่นอน อุปมาเหมือนเราอยู่เป็นเศษดิน และพระองค์อยู่เหนือฟ้าขึ้นไปเท่าไหร่ เพราะฉะนั้น มีความเคารพด้วยการฟัง ด้วยการไตร่ตรอง พิจารณา ไม่คิดเอง เพราะว่าบางคนฟังธรรมแล้ว คิดเองหมดเลย แค่ฟังคำ สองคำ คิดเอง เอาขยะมาแทรกหมด เพราะความคิดของตัวเอง คิดได้อย่างไร ในเมื่อเป็นคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกคำ แล้วเราเอาความคิดของเราไปใส่ กว่าจะเอาขยะนั้นออก และฟังจริงๆ เข้าใจจริงๆ รู้ว่าแต่ละคำ คนอื่นไม่สามารถที่จะคิดเองได้เลย เพราะฉะนั้น ก็ต้องเป็นการที่ ฟังคือฟัง แต่ไม่ใช่พอฟังแล้วก็คิดต่อ แต่งเติม ด้วยความคิดของตัวเอง พอจะเข้าใจ คำว่า ธรรม

ผู้ฟัง เข้าใจ

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น ธรรมมีคำขยาย ปรมัตถธรรม ถ้าเป็นภาษาบาลี มาจากคำว่า ปรม (ปะระมะ) ภาษาไทยเราใช้คำว่า บรม คนไทยจะไม่ค่อยใช้ ป แต่ใช้ บ เพราะฉะนั้น ปรม เราก็พูดสั้นๆ ว่า บรม ปรม กับ อัตถ กับ ธรรม ธรรมไม่ใช่กล่าวลอยๆ แต่ธรรมทุกธรรมมีอัตถ คือความเป็นหรือลักษณะของสิ่งนั้น ซึ่งใครเปลี่ยนแปลงไม่ได้ เพราะฉะนั้น ๓ คำรวมกัน ก็เป็นปรมัตถธรรม ธรรมทุกอย่างเป็นปรมัตถธรรม เพราะเหตุว่า ใครเปลี่ยนลักษณะของธรรมนั้นให้เป็นอย่างอื่นไม่ได้เลย เพราะฉะนั้น พอได้ยินคำว่าธรรม และได้ยินคำปรมัตถธรรม ก็คือว่าความหมายเดียวกัน แต่เพิ่มความลึกซึ้งและให้เข้าใจขึ้น เพราะฉะนั้น บางคนที่เขาไม่เข้าใจ เขาบอกว่า เขาจะเรียน จะฟังธรรม แต่เขาไม่ศึกษาพระอภิธรรม ไม่ศึกษาปรมัตถธรรม เพราะเขาไม่รู้จักธรรม

เพราะฉะนั้น ธรรมซึ่งใครเปลี่ยนแปลงไม่ได้ เป็นปรมัตถธรรม ลึกซึ้งอย่างยิ่ง จึงใช้คำว่า อภิธรรม คำเดียวกันเลย ธรรมเป็นปรมัตถธรรม เป็นอภิธรรม ถ้าบอกว่าจะฟังธรรม จะเรียนธรรม แต่ไม่เรียนพระอภิธรรม ผิดไหม เพราะเขาไม่รู้ว่าธรรมลึกซึ้งอย่างยิ่ง อภิก็คือว่าธรรมลึกซึ้งนั่นเอง เพราะฉะนั้น ถ้าไม่ลึกซึ้งจะเรียนไหม ไม่ต้องเรียนก็ได้ ถ้าไม่ลึกซึ้ง เพราะฉะนั้น ทุกคำละเอียดมาก แล้วก็ถ้ามีความเข้าใจที่มั่นคง สามารถที่จะนำทาง ไปสู่ความเข้าใจที่ละเอียดลึกซึ้งขึ้นได้ แต่ถ้าฟังเผินๆ คิดว่าเข้าใจแล้ว คิดว่ารู้แล้ว แล้วไปฟังของคนอื่น ตำราอื่น ก็คือว่าไม่มีทางที่จะรู้ความจริงของธรรมได้ เพราะคิดว่าคำอื่นถูก จึงฟัง แต่ความจริงถ้าฟังแล้วก็รู้ว่า เทียบกันไม่ได้เลย กับสิ่งที่มีจริง ซึ่งทุกคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแสดงความลึกซึ้งอย่างยิ่ง อย่างเดี๋ยวนี้ มีเราไหม

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ แล้วมีอะไร

ผู้ฟัง มีธรรม

ท่านอาจารย์ มีธรรมอะไร

ผู้ฟัง อะไรที่เป็นจริง

ท่านอาจารย์ รูปธรรมและนามธรรม เพราะฉะนั้น เมื่อสักครู่นี้เราได้ยินคำว่า รูปธรรม ธรรมที่ไม่รู้อะไรเลย แต่ธาตุรู้สภาพรู้ทั้งหมดเป็นนามธรรม โกรธ เราก็รู้ว่าเราโกรธอะไร ชอบเราก็รู้ว่าชอบอะไร เพราะฉะนั้น ต้องเป็นธาตุรู้ เสียใจ ดีใจ ก็เป็นสภาพรู้ เจ็บก็รู้ รู้สึกเจ็บ เพราะฉะนั้น สภาพรู้ทั้งหมด จะดี จะชอบใจ ไม่ชอบใจ อะไรทั้งหมดเป็นนามธรรม ไม่ใช่เรา เพราะฉะนั้น เป็นธรรม เป็นธรรมอะไร เป็นรูปธรรมตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า และเป็นนามธรรม เป็นสภาพรู้ในขณะที่เห็น ขณะที่ได้ยิน

เพราะฉะนั้น เป็นธรรมที่เป็นนามธรรมและรูปธรรม หาเราไม่เจอ จึงจะค่อยๆ ละคลายความติดข้อง ความยึดถือว่าเป็นเรา ตั้งแต่เกิดจนตายเป็นเรา แต่ตายแล้วไหนเรา ก่อนเกิดเราอยู่ไหน เราก็ไม่รู้ใช่ไหม แต่ธรรมมี เพราะฉะนั้น ธรรมใครจะไปเปลี่ยนแปลงไม่ได้เลย นานแสนนานมาแล้ว จิตก็เป็นจิต เห็นก็เป็นเห็น เห็นไม่เปลี่ยน แต่สิ่งที่ถูกเห็นกับเห็นแต่ละหนึ่งขณะ ก็ไม่ใช่เห็นอันเก่า ใหม่ตลอด เพราะดับแล้วไม่กลับมาอีก

ผู้ฟัง เข้าใจแล้ว ปกติจะมีแต่คนพูดเรื่องธรรม แต่ว่าพอถามว่าธรรมคืออะไร ไม่มีใครเคยตอบเราได้เลย

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น โลกเป็นอะไร

ผู้ฟัง โลกเราเป็นธรรม

ท่านอาจารย์ เป็นธรรม แต่ทำไมใช้คำว่า โลก เห็นไหม ทุกคำต้องเข้าใจ โลกะหมายความว่า ธรรมที่เกิดแล้วดับ ทุกอย่างที่เราเรียกว่าเป็นโลก เกิดทั้งนั้นเลย ถ้าไม่เกิด ไม่มีโลก แต่สิ่งที่ไม่รู้ก็คือว่า ดับ สืบต่อกันอยู่ตลอดเวลา เพราะฉะนั้น โลกไหนก็คือต้องเกิด แล้วก็ดับ เกิดแล้วก็ดับ เกิดแล้วก็ดับ เพราะฉะนั้น สิ่งที่พ้นโลก มี แต่ขณะนี้ไม่ปรากฏเลย เพราะปรากฏกับปัญญาที่อบรมเจริญแล้ว จนสามารถรู้สิ่งนั้นได้ สิ่งนั้นคือ นิพพาน ธรรมที่ไม่มีกิเลส ที่ดับกิเลส ไม่มีการเกิด

เพราะฉะนั้น เวลานี้ก็มีแต่โลก ทุกอย่างปรากฏ เพราะเกิดทั้งนั้น เพราะฉะนั้น ปรมัตถธรรม ธรรมที่มีจริงๆ ซึ่งไม่ใช่ของใครเลยทั้งสิ้น ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใคร มี ๔ คือ จิต เจตสิก เป็นนามธรรม เป็นสภาพรู้ และก็ รูป ไม่ใช่สภาพรู้ เมื่อสักครู่นี้เรากล่าวถึงธาตุรู้ แต่เราไม่ได้พูดถึงความต่างกันว่า ธาตุรู้มี ๒ อย่าง ธาตุรู้ ที่เป็นใหญ่เป็นประธาน ในการเพียงรู้แจ้งสิ่งที่ปรากฏ เป็นจิต แต่สภาพธรรมอื่นทั้งวัน อาการลักษณะต่างๆ เช่น โกรธ เสียใจ ดีใจ สนุก หรือเพลิดเพลินต่างๆ เป็นเจตสิก เป็นนามธรรมอีกชนิดหนึ่ง ซึ่งอาศัยจิตเกิดขึ้น และจิตก็อาศัยเจตสิกเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น ต่างอาศัยกันและกัน เกิดขึ้นพร้อมกัน ดับพร้อมกัน รู้สิ่งเดียวกัน และในภพภูมิที่มีรูปร่างกาย จิตต้องเกิดที่รูป จะเกิดนอกรูปไม่ได้เลย ค่อยๆ ละเอียดขึ้น ค่อยๆ เข้าใจขึ้น อีกมาก ๔๕ พรรษา กี่คำ ถ้ายิ่งเข้าใจ ไม่มีอะไรที่มีค่าที่สุดในชีวิต เพราะชีวิตก็มีแต่สิ่งที่หมดไป หมดไป จนถึงจากไปไม่เหลือเลย แต่ความรู้ความเข้าใจจะติดตามสะสมไป ทำให้พอเราฟังธรรม แล้วเราก็เข้าใจขึ้น จึงมีผู้ที่สามารถพอฟังก็รู้ได้เลย เป็นพระโสดาบันก็ได้

ผู้ฟัง ถ้าเกิดเราเข้าใจจริงๆ เราก็ควรจะปฏิบัติได้ ถูกไหม

ท่านอาจารย์ เดี๋ยวก่อน ถ้าเข้าใจจริงๆ เป็นเราหรือเปล่า

ผู้ฟัง ไม่ใช่

ท่านอาจารย์ แล้วเราควรจะปฏิบัติ เป็นเราหรือเปล่า

ผู้ฟัง เราควรจะปฏิบัติ เป็นเราหรือเปล่า

ท่านอาจารย์ เข้าใจจริงๆ เป็นเราหรือเปล่า

ผู้ฟัง ไม่ใช่

ท่านอาจารย์ เข้าใจมีจริงไหม

ผู้ฟัง มี

ท่านอาจารย์ เป็นธรรมหรือเปล่า

ผู้ฟัง เป็น

ท่านอาจารย์ เป็นธรรมประเภทไหน

ผู้ฟัง นามธรรม

ท่านอาจารย์ เป็นจิตหรือเจตสิก เป็นเจตสิก

ผู้ฟัง เจตสิกแปลว่าอะไร

ท่านอาจารย์ ทุกอย่างหมดเลย ความเข้าใจ ความไม่เข้าใจ อะไรๆ ที่พ้นจากตา หู จมูก ลิ้น กาย เห็น ได้ยิน เหล่านี้ เป็นเจตสิกหมด เจตสิกกับจิต เกิดพร้อมกัน ดับพร้อมกัน แต่จิตเป็นใหญ่เป็นประธาน ในการรู้แจ้งสิ่งที่ปรากฏ ที่เป็นอารมณ์เท่านั้น นอกจากนั้นเป็นเจตสิกหมดเลย จำก็เป็นเจตสิก รู้สึกก็เป็นเจตสิก โกรธก็เป็นเจตสิก นอกจากชีวิตประจำวัน ที่เราสามารถจะรู้ได้ คือขณะที่เห็นมีสิ่งที่ปรากฏให้เห็น จิตรู้แจ้งในสิ่งนั้น เขียว หรือแดง หรือดำ หรือขาว สั้นหรือยาว พวกนั้นเป็นจิต รู้แจ้ง และประกอบด้วยเจตสิกที่จำ ทันทีที่จิตเห็น เจตสิกจำ เพราะฉะนั้น จำไม่ใช่จิต แต่เป็นเจตสิก เพราะฉะนั้น ง่ายมาก คือว่าถ้าจะแยกคร่าวๆ ที่จะสามารถรู้ได้ คือถ้าขณะนั้น ไม่ใช่เห็น ไม่ใช่ได้ยิน ไม่ใช่กลิ่น ไม่ใช่ลิ้มรส ไม่ใช่รู้สิ่งที่กระทบสัมผัส คิดนึก จิตเป็นใหญ่เป็นประธาน แต่ความรู้สึกขณะที่คิดเป็นเจตสิก ความจำในขณะที่คิดเป็นเจตสิก เพราะฉะนั้น จิตกับเจตสิก ไม่ได้แยกจากกันเลย อาศัยกันและกันเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น จิตจะเกิดโดยไม่มีเจตสิกได้ไหม

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ เจตสิกจะเกิด โดยไม่มีจิตได้ไหม

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ ต้องอาศัยกันและกันเกิดขึ้น ธรรมที่อาศัยกันและกันเกิดขึ้น มีอีกคำหนึ่งใช้คำว่า สังขารธรรม หมายความว่า เพราะมีการปรุงแต่ง โดยสภาพธรรมนั้นๆ สังขาร ที่เราเคยได้ยินคำ สังขาร กับ ธรรม รวมกันก็เป็น สังขารธรรม ภาษาบาลีต้องออกเสียงตัวสุดท้ายด้วย คนไทยก็ตัดหมด อย่างทุกขะ คนไทยก็บอกว่าทุกข์ สุขะ คนไทยก็บอกว่าสุข เพราะฉะนั้น ภาษาบาลีจะต้องออกเสียงตัวท้ายด้วย เวลานี้มีแต่ธรรมใช่ไหม

ผู้ฟัง มีแต่ธรรม

ท่านอาจารย์ ถ้าเริ่มเข้าใจ ก็คือว่าไม่มีอะไร แต่หลงจำ หลงยึดถือมั่นคงว่าเป็นเรา เพราะฉะนั้น กว่าปัญญาจะมั่นคง ที่เข้าใจว่าไม่ใช่เรา จะต้องมั่นคงถึงที่จะทำให้ความจำที่เคยจำว่าเป็นเรา ในแสนโกฏกัป ในสังสารวัฏ สามารถที่จะดับไม่เกิดอีกเลย เพราะกำลังของปัญญา เตชะ ธรรมเตชะ ที่สามารถที่จะทำให้ความเห็นผิดนั้นหมดไปได้ แต่ถ้าไม่มีอาวุธ ไม่มีธรรม ไม่มีเดช ไม่มีอะไรที่จะเผาความไม่รู้ ความไม่รู้ก็ยังมีอยู่ต่อไป เหนื่อยไหม

ผู้ฟัง เหนื่อยทำความเข้าใจ เพราะว่าศัพท์จะยากนิดหนึ่ง

ท่านอาจารย์ เมื่อสักครู่พูดว่าทำความเข้าใจ

ผุ้ฟัง จิตกับเจตสิก

ท่านอาจารย์ เจตสิกนั่นแหละทำ

ผู้ฟัง เพราะต้องมาคู่กัน

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น ไม่มีเรา ไม่ใช่ทำความเข้าใจ แต่เดี๋ยวนี้ใครจะรู้ จิตเจตสิก เกิดดับตลอดเวลา ทั้งเห็น ทั้งได้ยิน ทั้งคิด ทั้งจำ ไม่เปิดเผยเลย มีแต่สิ่งที่ถูกจิตรู้เท่านั้น ที่ปรากฏว่าเป็นคนนั่งอยู่ตรงนี้ ใส่เสื้อสีต่างๆ บนสิ่งนั้น สิ่งนี้ บนเก้าอี้ บนโต๊ะ อะไรก็ว่าไป แต่ความจริงจิต เจตสิก ทั้งหมด

ผู้ฟัง เพราะว่าไม่มีเรา

ท่านอาจารย์ ไม่มีแน่นอน

ผู้ฟัง สองอย่างนี้คู่กันเลยทำให้เรา ...

ท่านอาจารย์ ยึดถือสิ่งนี้ว่าเป็นเรา เพราะฉะนั้น ความยึดถือ เรายึดมั่นว่าเป็นเราหรือของเราในทุกอย่างที่เราไม่รู้ อย่างรูป ตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า ไม่รู้อะไร กระทบสัมผัสก็แค่แข็ง แข็งก็เป็นแข็ง แต่ขณะที่รู้แข็ง รู้แข็ง เป็นจิตและเจตสิก แต่ว่าแข็งไม่รู้อะไร เพราะฉะนั้น ก็เป็นนามธรรมกับรูปธรรม เท่านั้น ทุกขณะ ตั้งแต่เกิดจนตาย ตอนเกิดก็เป็นจิต เจตสิก รูป ตอนตาย จิต เจตสิก ขณะสุดท้าย เกิดแล้ว สิ้นสุดความเป็นบุคคลนี้ จะเป็นคนนี้อีกต่อไปไม่ได้ เราจึงใช้คำว่า ถึงแก่กรรม ที่สิ้นสุดความเป็นคนนี้ วันหนึ่งต้องถึงแน่ เป็นคนนี้อีกต่อไปไม่ได้ แล้วกลับมาเป็นคนนี้อีกก็ไม่ได้ เพราะฉะนั้น ไม่มีการกลับมาเลย ถ้ามีความเข้าใจ ประโยชน์ของการที่เกิดมาแล้วมีโอกาสได้ฟังธรรม ได้ไตร่ตรองได้เข้าใจ ก็คือรู้ว่าเป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุดในชีวิต สมบัติเอาไปไม่ได้เลย ร่างกายทั้งหมด ก็เอาไปไม่ได้ ทรัพย์สมบัติเอาไปไม่ได้เลยสักอย่าง แต่ดีชั่วสะสมอยู่ในจิต ความเห็นที่ถูกต้อง กับความเห็นผิดและความไม่รู้ ทุกอย่างจิตสะสมหมดเลย ทำให้แต่ละคนที่เกิดมา มีอุปนิสัยต่างๆ กัน แม้แต่สุนัขยังต่างกันเลย แมวก็ต่างกัน เพราะจิตสะสมสืบต่อ ไม่ว่าจะเกิดเป็นอะไร ภพชาติไหน การสะสมนั้นก็มีอยู่ในจิต

ผู้ฟัง จิตสะสมหมายความว่าอย่างไร

ท่านอาจารย์ หมายความว่า เราค่อยๆ เรียนเรื่องจิตว่า เราได้ยินคำว่าปรมัตถธรรมมี ๔ จิตเป็นใหญ่ เป็นประธาน ในการรู้แจ้งสิ่งที่ปรากฏ แต่จำพวกนี้ เป็นเจตสิกหมด เพราะฉะนั้น มีจิต มีเจตสิก และมีรูป เพราะฉะนั้น เราตั้งต้นที่จะเริ่มรู้ว่าจิตคืออะไร จิตเป็นสภาพรู้ เป็นธาตุรู้ แล้วก็สะสม สันตานะ หมายความว่า ความดี ความชั่ว ที่เกิดแล้ว ดับไปแล้วก็จริง แต่โดยฐานะที่เกิด ความเป็นสิ่งนั้นก็สะสมอยู่ในจิต อย่างความโกรธ เมื่อวานนี้เราเคยโกรธใคร คิดถึง โกรธอีกได้ไหม

ผู้ฟัง โกรธอีกได้

ท่านอาจารย์ โกรธอีกได้ สะสมมาจากเมื่อวานนี้ ถ้าหมดเมื่อวานนี้ ไม่สะสมวันนี้ไม่โกรธแล้ว เพราะฉะนั้น ดีสักนิดหนึ่ง ชั่วสักหน่อยหนึ่ง ก็สะสมอยู่ในจิต ไม่สูญหายไปเลย แต่ว่าเราเกิดตาย เกิดตาย มานานเท่าไหร่แล้วในสังสารวัฏ นับประมาณไม่ได้เลย ใช่ไหม เพราะฉะนั้น ใครจะรู้ว่าแต่ละหนึ่งคน สะสมอะไรมาในจิตของแต่ละหนึ่ง ด้วยเหตุนี้ คนแต่ละหนึ่งหลากหลายมากเลย แม้แต่รูปร่างกายไม่ซ้ำกันเลย เพราะเหตุที่จะให้เกิดรูปต่างกัน โดยกรรมเป็นปัจจัย สุนัขมีทั้งน่ารัก มีทั้งไม่น่ารัก ขนาดนั้นคิดดู คน ทุกสิ่งทุกอย่าง แต่ละหนึ่งละเอียดมาก แต่ต้องมีเหตุที่จะให้เกิดขึ้น

เพราะฉะนั้น จิตเป็นสภาพที่สั่งสม หรือสะสมสันตานะ สันตานะ คือสืบต่อมาไม่ขาดสาย ความดีความชั่วแต่ละหนึ่ง ถ้าเราฟังเข้าใจ พรุ่งนี้ฟังอีก เราเข้าใจมากกว่านี้อีก ถ้าวันนี้เราทำดีใช่ไหม ความดีที่เราทำ ก็อาจจะเป็นปัจจัยให้เราทำดี ถ้าเราทำไม่ดี ก็ไปเรื่อยๆ แล้วแต่ว่ามีปัจจัยที่จะให้เกิดอะไรขึ้น แต่ว่าแต่ละหนึ่งคนสะสมมาหลากหลายมากเลย ไม่ปรากฏเลย จนกว่ามีปัจจัยอะไรเกิดขึ้น เมื่อนั้นแหละรู้ได้เลย สะสมมาที่จะเกิดขึ้นเป็นอย่างนั้น คนที่จะทำขนมเก่ง ทำครั้งแรกเก่งไหม

ผู้ฟัง ไม่

ท่านอาจารย์ แต่ทำต่อไปๆ ก็เก่ง ไม่ว่าอะไรทั้งนั้น เพราะฉะนั้น การสะสมก็เหมือนกัน เพราะฉะนั้น เดี๋ยวนี้มีจิตไหม

ผู้ฟัง มีจิต แล้วก็มีเจตสิกคู่กัน

ท่านอาจารย์ แล้วก็ขณะนี้ที่กำลังจำ เป็นอะไร มีไหม

ผู้ฟัง เจตสิก

ท่านอาจารย์ เจตสิกที่จำ ภาษาบาลีใช้คำว่า สัญญาเจตสิก คนไทยเอามาใช้ต้องทำสัญญากัน จะได้ไม่ลืมใช่ไหม แต่เจตสิกนี้เกิดกับจิตทุกขณะเลย จำสิ่งที่จิตรู้ พอเห็นอีกก็จำได้ๆ รู้ว่า เป็นอะไร เป็นใคร เพราะฉะนั้น เจตสิกแต่ละหนึ่ง ทำหน้าที่ของตนๆ มีลักษณะของตนๆ จะเป็นอื่นไม่ได้เลย อย่างสภาพที่จำ เกิดแล้วจำอย่างเดียว แล้วก็ดับ อีกอันหนึ่งก็คือความรู้สึก ความรู้สึกเป็นสุขก็มี ทางกายสบายดี วันนี้อากาศไม่ร้อน ความรู้สึกเป็นทุกข์ทางกาย ก็โรคภัย ไข้เจ็บ ปวด เมื่อย คัน ความรู้สึกทางกาย มีสุขและทุกข์ ทางใจ แม้กายก็ไม่ทุกข์ แต่ใจทุกข์ได้ เพราะฉะนั้น ก็ต่างกันแล้วใช่ไหม

เพราะฉะนั้น ความรู้สึกทั้งหมด ประมวลแล้วก็เป็น ๕ อย่างคือ สุขกายหนึ่ง ทุกข์กายหนึ่ง สุขใจหนึ่ง ทุกข์ใจหนึ่ง และสภาพธรรมความรู้สึกที่ไม่สุข ไม่ทุกข์ มีไหม มี เพราะฉะนั้น ภาษาบาลีก็ใช้คำว่า อทุกขมสุขเวทนา ไม่สุขไม่ทุกข์ ถ้าเราเข้าใจภาษาไทย พอได้ยินภาษาบาลีพอจะรู้เค้า ใช่ไหม ได้ยินคำว่า อทุกขมสุข เราก็รู้แล้ว ต้องหมายความถึง ความรู้สึกที่ไม่สุขไม่ทุกข์ ทั้งวันไม่ใช่เรา เป็นจิต เจตสิก เป็นรูป แล้วตำราไหน วิชาไหน คนไหน จะสามารถทำให้เราเข้าใจอย่างนี้ได้ มีไหม ไม่มี นอกจากพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทุกคำมีในคำสอนของพระองค์ ที่ประมวลไว้เป็นพระไตรปิฎก ทุกคำถามมีคำตอบ มีเราไหม

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ มีเขาไหม

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ มีของเราไหม

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ มีของเขาไหม

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ นี่คือประโยชน์ที่สูงที่สุด ถ้าเราเข้าใจมั่นคง ไม่ว่าจะสุข จะทุกข์ ยามใด แต่ปัญญาสามารถที่จะทำให้พ้นจากทุกข์ เพราะรู้ความจริง ว่าแท้ที่จริงถ้าไม่มีความติดข้องเสียอย่าง ไม่มีทางที่จะเป็นทุกข์เลย และความติดข้องจะไม่มี ก็ต่อเมื่อมีความเข้าใจถูกเท่านั้น ถ้ายังคงไม่รู้ ก็ยังคงติดข้องต่อไป ยังเป็นเราต่อไป ยังเป็นของเรา ยังเป็นเขา แต่ถ้าคิดถึงความจริง แม้ประโยคสั้นๆ วันนี้ที่จะสะสมมั่นคง ลึกอยู่ในจิต เหมือนกับกิเลสซึ่งลึกอยู่ในจิต ก็คือว่าไม่มี มีเมื่อเกิดแล้วหมด แล้วไม่กลับมาอีก แล้วจะเหลืออะไร ถ้าอย่างนี้แล้วจะติดข้องในอะไร และความจริงก็เป็นอย่างนั้นด้วย แต่ถ้าไม่ประจักษ์การเกิดขึ้นและดับไป ไม่มีทางที่จะรู้ว่าไม่มี เพราะดับขณะนั้นคือไม่มี และไม่เหลือ

เพราะฉะนั้น เวลาฟังแล้วจะมี ๒ อย่าง ฟังด้วยความเข้าใจว่าเอาเราออก ไม่มีใครทำได้ กับเอาเราออก เอาเราออก เลยทันที พอได้ยินคำว่า เอาเราออก คนที่ฟังรู้ว่า เอาไม่ได้เลย ไม่มีทางเลย เพราะฉะนั้น เอาเราออก ไม่ได้หมายความว่า ให้มีตัวตนไปเอาเราออกเดี๋ยวนั้นทันทีฉับเลย เพราะฉะนั้น จึงมีการฟังเข้าใจขั้นฟัง เพราะฉะนั้น ต้องรู้ว่าจากขั้นฟัง ยังไม่ถึงขั้นที่จะถึงเฉพาะแต่ละหนึ่ง เพราะเอาเราออก ไม่ใช่เอาเราออกไปทันทีได้ แต่ต้องทีละหนึ่ง โดยอะไรด้วย โดยความไม่ใช่เรา แล้วสิ่งนั้นคืออะไร ทุกอย่างต้องละเอียดมาก เพราะฉะนั้น ฟังเผินๆ เขาถึงได้เอาเราออกกันหมดเลย เร็วมาก แต่ความจริงไม่ใช่เลย ฟังเพื่อเข้าใจ ว่าเอาเราออก ได้ยินคำอย่างนี้ ไม่ใช่ให้ทำ ให้ออกเดี๋ยวนั้นที่กำลังฟัง ไม่ใช่ เช่น ได้ยินก็ไม่ใช่เอาเราออกไปเลย แต่ต้องหมายความว่า เอาเราออก ไม่ใช่เราเอาเราออก แต่ต้องเป็นปัญญาระดับไหนด้วย ขั้นฟังไม่มีทางที่จะเอาเราออกได้เลย เพราะฉะนั้น ความเข้าใจต้องค่อยๆ เพิ่มขึ้น เพราะฉะนั้น คนนั้นเองจะเป็นผู้ที่รู้ว่า ค่อยๆ เข้าใจสิ่งที่กำลังปรากฏ ถึงหรือยัง เห็นไหมว่า ถึงเฉพาะสิ่งที่กำลังปรากฏ

อ.อรรณพ อย่างในขณะที่มีความยินดีพอใจในสิ่งใด เช่น รับประทานหอยทอดอร่อยดีไหม ก็ต้องบอกว่าดี ซึ่งตอนนั้นก็มีความเป็นเรา ด้วยความติดข้อง

ท่านอาจารย์ อย่างไรๆ ก็ดีกว่าไม่อร่อย

อ.อรรณพ เพราะฉะนั้น ขณะที่พอใจ ติดข้อง ในความอร่อยของอาหาร ขณะนั้นก็ดี ก็ต้องบอกว่าดี

ท่านอาจารย์ ไม่ใช่ความพอใจดี เห็นไหม ไม่ใช่ความพอใจดี แต่สิ่งที่ปรากฏต่างหากที่ดี เพราะฉะนั้น สิ่งที่ปรากฏมี ๒ อย่าง น่าพอใจอย่างหนึ่ง ไม่น่าพอใจอีกอย่างหนึ่ง เพราะฉะนั้น ทุกคนไม่ได้ต้องการสิ่งที่ไม่น่าพอใจเลย แสวงหาทุกวัน ตั้งแต่เช้าล้วนแสวงหาสิ่งที่พอใจทั้งนั้น เพราะเข้าใจว่าสิ่งนั้นดี แต่ความจริงสิ่งที่น่าพอใจ ก็ต้องดีกว่าสิ่งที่ไม่น่าพอใจ แล้วอะไรไม่ดี ความพอใจและความติดข้องต่างหากที่ไม่ดี

อ.อรรณพ ทีนี้ปัญญาขณะไหน ถึงจะชัดจริงๆ ว่าไม่มีเรา ดี จริงๆ

ท่านอาจารย์ ถ้าคิดว่าสิ่งนั้นยังมีอยู่ ก็ยังพอใจอยู่ สิ่งที่กำลังปรากฏนี้แหละ เกิดด้วย ดับด้วย

อ.อรรณพ เพราะฉะนั้น ถ้าปัญญาไม่ถึงขณะนั้น ก็คงจะไม่มีความชัดเจนของความเข้าใจว่า ไม่มีเราถึงจะดี เพราะว่าพ้นจากความติดในสิ่งที่เพียงเกิดแล้วดับ

ท่านอาจารย์ สิ่งที่กำลังปรากฏ เกิดแล้วก็ดับ ใครรู้ ไม่รู้ขณะที่เกิด ไม่รู้ขณะที่ดับ เห็นแต่ว่ามีอยู่

สะสมอยู่ในจิต ไม่สูญหาย