ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1200

ตอนที่ ๑๒๐๐

สนทนาธรรม ที่ บ้านธัมมะ ลำพูน

วันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นการฟังธรรม ไม่ใช่เราจะไปรู้ เป็นตัวเรา แต่เป็นปัญญาที่เข้าใจ จนกว่าจะถึงขณะซึ่งรู้จริงๆ ว่า ทุกคำที่ได้ฟัง ที่ว่าธรรมมีจริง อาศัยเหตุปัจจัยเกิดขึ้น แล้วดับไป แล้วไม่กลับมาอีก คำนี้จะประจักษ์แจ้ง จากการที่ฟัง "ปริยัติ" หมายความว่า ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ฟังแล้วรู้เลย ไม่ใช่คำของคนอื่น

คำคนอื่นมีแต่ส่งเสริมให้เป็นตัวตน ที่อยากได้ ไม่ได้ละอะไรเลย เพราะไม่รู้อะไรเลย ให้ขวนขวาย ให้ทำสมาธิ ให้เกิดปัญญา ให้ไปสำนักปฏิบัติ ให้มีวิธีการต่างๆ ทุกคำ คนที่กล่าวลืม ไม่คิดเลย ไม่ใช่คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้กำลังพูด ก็ไม่รู้ตัว ว่าขณะนั้นไม่ได้พูดคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

เพราะฉะนั้นคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า สำหรับผู้ที่สะสมปัจจัย ที่จะมีความเข้าใจ ความละเอียดลึกซึ้ง มีการเห็นคุณค่าของแต่ละคำว่า เป็นคำตรง ซึ่งใครจะเปลี่ยนแปลงไม่ได้ จะให้ปัญญาค่อยๆ ละคลายความเห็นผิด ที่ยึดถือเห็นเดี๋ยวนี้ว่าเป็นเรา โดยไม่ได้ฟัง ไม่ได้ไตร่ตรอง ไม่ได้สะสม ไม่ได้ใคร่ครวญ เป็นไปไม่ได้เลย เพราะเหตุว่า ต้องรู้ว่า แม้ปัญญาก็ไม่ใช่เรา

เพราะฉะนั้นทุกคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า สอดคล้อง ตรงตามความเป็นจริง ตรัสรู้ถึงที่สุด โดยประการทั้งปวง เพราะฉะนั้นการฟังพระธรรม เราจะรู้ได้ว่า ถ้าเป็นคำผิด จะไม่สอดคล้องกับคำที่ได้ตรัสไว้ดีแล้ว แม้แต่คำเดียว เพราะฉะนั้นก็เป็นผู้ที่ละเอียดอย่างยิ่ง ฟังเพื่อละความไม่รู้ ตั้งแต่เช้ามาไม่รู้เท่าไร เทียบกับทั้งวัน ทุกวัน แล้วก็จะต่อไปอีก

เพราะฉะนั้นความที่จะเข้าใจได้ ก็มาจากการฟัง ไตร่ตรอง ทีละเล็ก ทีละน้อย จึงเป็นการสะสมความเข้าใจ ซึ่งไม่ใช่เรา และรู้ว่ากิเลสทั้งหลาย ความไม่รู้ทั้งหลาย ทั้งหมด โดยประการทั้งปวง ไม่ว่ากิเลสใดๆ ตื้นลึกหนาบางอย่างไรก็ตามแต่ จะหมดสิ้นไปได้ ก็ด้วยปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอย่างอื่น ไม่ใช่ด้วยเรา จะพยายามไปทำให้เกิดปัญญา

ปัญญาความเข้าใจถูกขณะนั้นเอง น้อยสักเท่าไหร่ ก็เข้าใจตรงตามความเป็นจริง แต่ว่าต้องเริ่มจาก ทีละเล็ก ทีละน้อย และก็ลองคิดดูว่า ปัญญาที่เริ่มจาก ทีละเล็ก ทีละน้อย เทียบกับสังสารวัฏที่ผ่านมา แล้วเมื่อไรปัญญาจะค่อยๆ เพิ่มขึ้น ท่ามกลางอกุศล ซึ่งมีอยู่ตลอดเวลา โดยไม่รู้ ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ทรงแสดง ก็จะประมาท คิดว่ารู้มาก รู้แล้ว แต่ความจริง ไม่ใช่เลย เมื่อเทียบกับความไม่รู้ซึ่ง มากขึ้นๆ ด้วย

เพราะฉะนั้นจึงเป็นผู้ที่เห็นประโยชน์อย่างยิ่ง ของความเข้าใจธรรม เพราะฉะนั้นฟังธรรมเพื่อเข้าใจ และเข้าใจขณะนั้นก็ไม่ใช่เรา เข้าใจกำลังทำหน้าที่ค่อยๆ ละความไม่รู้ เพราะไม่เข้าใจ จนกว่าสามารถที่จะถึงเวลาที่ รู้ว่าธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง และเราได้ฟัง ค่อยๆ อบรมมา เป็นความจริงเดี๋ยวนี้ เดี๋ยวนี้คิดดูสิ ถ้าไม่รู้อย่างนี้ ก็คือว่า ไม่ได้เข้าใจว่า ขณะนี้เป็นธรรม แม้แต่คำเดียว เดี๋ยวนี้เป็นธรรม

อ.คำปั่น เดี๋ยวนี้ หรือว่า ขณะนี้ เป็นธรรม คำนี้ที่กล่าวย้ำอยู่บ่อยๆ เป็นเครื่องเตือนอย่างไร เพราะว่าบางท่านอาจจะใหม่กับคำว่า "ธรรม"

ท่านอาจารย์ สำหรับคนที่ฟังแล้ว ได้ยินคำว่า "เดี๋ยวนี้เป็นธรรม" เดี๋ยวนี้เป็นธรรมก็ยังไม่ได้ปรากฏ ฟังแล้วลืมอีก ใช่ไหม ทันทีเลยที่ฟัง ก็ไม่ใช่ธรรม เพราะฉะนั้นต้องรู้ว่า แม้แต่สิ่งที่มีจริง ปรากฏจริงๆ มีจริงๆ ก็ยังไม่รู้ความจริง เพราะฉะนั้นก็ต้องรู้ว่าธรรมไม่ได้อยู่ที่อื่นเลย ไม่ต้องไปแสวงหา เกิดมาก็เป็นธรรมจนตาย ไม่ต้องแสวงหาเลย จะอยู่ที่ไหนก็ตามแต่ จะเห็นอะไร จะคิดอะไร จะรับประทานอะไรทุกอย่างหมดเป็นธรรม คือสิ่งที่มีจริง เพราะฉะนั้นถ้าถามคนที่ฟังธรรม ให้เป็นความเข้าใจของเขาเอง ว่าเขาเข้าใจคำนี้ มั่นคงลึกซึ้งแค่ไหนว่า เดี๋ยวนี้มีอะไร ไม่ใช่ไปตอบให้เขาใช่ไหม ไม่ใช่ไปแนะนำเขา แต่จากที่ฟังแล้วว่า ทุกอย่างที่มีจริงเป็นธรรม ทุกขณะเป็นธรรม

เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้อะไรเป็นธรรม นั่นคือคำถาม ให้เขาไตร่ตรอง ให้เขาคิด ความเป็นมิตรที่ดี ไม่ใช่แสดงว่าเรารู้ เราเข้าใจ แต่รู้ว่าคนฟังเข้าใจแค่ไหน ทั้งๆ ที่พูดไปมากเลย ในที่สุดเราก็มีคำถามให้เขาคิด เพื่อที่จะไตร่ตรองว่าเขาเข้าใจแค่ไหน เพราะฉะนั้นที่ฟังแล้ว ถ้าเป็นคนใหม่จริงๆ ก็จะบอกเขาว่าเดี๋ยวนี้จริงไหม จริง สิ่งที่มีจริงขณะนี้มีไหม อะไรเป็นสิ่งที่มีจริงเดี๋ยวนี้ นั่นคือความคิดของเขา ที่จะค่อยๆ มั่นคงขึ้น จากการที่เขาเข้าใจว่า ธรรมไม่ใช่ที่อื่น แล้วจะรู้ ก็รู้ธรรมซึ่งปรากฏนี้

อ.คำปั่น คำที่ท่านอาจารย์ได้กล่าวเมื่อสักครู่ ว่าเดี๋ยวนี้เป็นธรรม เดี๋ยวนี้อะไรจริง ถ้าถามก็จะตอบว่า เห็นมีจริง ได้ยินมีจริง

ท่านอาจารย์ ถ้าไม่มีเห็น ไม่มีได้ยิน ไม่มีอะไรเลย จะมีเขาไหม เพราะฉะนั้นเห็นต้องเกิดใช่ไหม ให้เขาค่อยๆ ไตร่ตรอง ใครจะรู้ ว่าเดี๋ยวนี้เห็นกำลังเกิด ถ้าไม่เกิดก็ไม่มีเห็น และเห็นก็ดับด้วย คือค่อยๆ ให้รู้ความจริงโดยที่ว่า ไม่ประมาท ที่จะเข้าใจว่า สิ่งที่ได้ฟัง ยังไม่ประจักษ์แจ้ง ทั้งๆ ที่กำลังมี เพราะฉะนั้นการฟังไม่ใช่เป็นการพยายาม ที่จะไปรู้ว่า ขณะนี้สภาพธรรมเกิดดับ แต่ฟังแล้วก็รู้ว่า ขณะนี้แม้มีสิ่งที่ปรากฏ เพียงแต่จะรู้ว่าเกิดดับจริงๆ ยังต้องไตร่ตรองว่า ยังไม่ใช่ปัญญาระดับนั้น แต่ให้เขามั่นคงว่าสามารถที่จะรู้ความจริงนี้ได้ไหม เพราะเกิดจริงๆ ก่อนมีดอกไม้ ไม่มีดอกไม้ และก็มีขึ้นมา

เพราะฉะนั้นขณะเกิดต้องมี ปรากฏให้รู้ได้ ถ้าไม่รู้อย่างนี้ ไม่มีการที่จะละการยึดถือธรรมว่าเป็นเรา ไม่ว่าโดยวิธีใดๆ ทั้งสิ้น ก็คือเรานั้นที่ทำ แล้วก็หลงคิดว่าขณะนั้นเรารู้ แต่ความจริงไม่ใช่เรา เพราะไม่มีความเข้าใจตั้งแต่ต้น แล้วจะเอาปัญญาแต่ไหนมารู้ว่า ขณะนี้สภาพธรรมที่ปรากฏแต่ละหนึ่ง ไม่ปนกันเลย ทีละอย่างด้วย เช่น สิ่งที่กำลังปรากฏขณะนี้ มีจริงๆ แล้วต้องเกิดด้วย แล้วใครจะคิดถึง กำลังเกิดดับขณะนี้ได้

ทั้งหมดต้องเริ่มจากความจริงใจของผู้ที่ฟัง เริ่มรู้ว่าจริงไหม ถ้ารู้ว่าจริงนั้นคือ เขากำลังรู้ว่าสิ่งใดจริง สิ่งที่จริงนั้นเป็นธรรมคือไม่ใช่เรา แต่เป็นแต่ละหนึ่งธรรม ที่ค่อยๆ เข้าใจขึ้น แล้วก็ ละเอียดขึ้นๆ ถ้าไม่ฟัง ไม่เข้าใจละเอียดขึ้น ไม่มีทาง ฟังแค่นี้แล้ว จะละการยึดถือว่าเป็นเรา หรือเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดไม่ได้

ผู้ฟัง ผม ชัยยง พึ่งรัศมี จากจังหวัดเชียงใหม่ อยากให้ท่านอาจารย์ ช่วยอธิบายว่า เป็นผู้เจริญสติปัฏฐานเป็นปกติ บ่อยๆ เนืองๆ

ท่านอาจารย์ สติคืออะไร และเจริญคืออะไร และสติปัฏฐานคืออะไร นี่คือไม่ประมาท โดยมากพอพูดถึงธรรม ทุกคนสติมาเลย ยังไม่พูดอะไรทั้งสิ้น พูดถึงสติก่อน และพูดถึงคำว่าเจริญสติด้วย ใช่ไหม แต่ความละเอียดลึกซึ้ง คือไม่รู้เลยว่า สติคืออะไร และเจริญสติ หรือสติเจริญ ได้อย่างไร เพราะฉะนั้นไม่เข้าใจ แต่ข้ามการที่จะมีความเข้าใจว่า สติคืออะไร

เพราะฉะนั้นการกระโดดไป เขาพากระโดดไป ไปไหน ไปจัดการเข้าใจ ด้วยขณะที่ได้ฟังและไตร่ตรอง ที่จะรู้ว่า แม้แต่คำที่ได้ยินนี้ ก่อนที่จะได้ฟังธรรม เกิดมา พูดคำที่ไม่รู้จัก ตลอดชีวิตจนตาย ถ้าไม่ได้ฟังธรรม เพราะเหตุว่าคนอื่นเขาก็พูดได้ ข้ามถนนต้องมีสติ ใช่ไหม ล้างถ้วยล้างจานก็ต้องมีสติ ไม่อย่างนั้นจะแตก หรืออะไรอย่างนี้ ใช้คำเหมือนกับรู้แล้ว เข้าใจแล้ว แต่ว่าทุกคำต้องเข้าใจว่า หมายความถึงอะไร คืออะไร เป็นธรรมหรือไม่ เป็นเราหรือไม่

เพราะฉะนั้นถ้ามีใครบอก ให้ทำสติ เจริญสติ ถามคนนั้นได้ไหม สติคืออะไร เราไม่รู้ ไม่เข้าใจ ไม่ได้บอก หรือว่าเคยฟังมาแล้ว เคยรู้แล้ว ถ้าเคยฟังแล้ว รู้แล้ว ไม่ถาม เพราะว่าความรู้ความเข้าใจต้องตามลำดับ ถ้าตามลำดับจริงๆ ความเข้าใจของเรามั่นคง เพราะเราเข้าใจแต่ละคำเพิ่มขึ้น ละเอียดขึ้น แต่ถ้าเราถาม หมายความว่าเราไม่ได้เข้าใจตั้งแต่ต้น แล้วก็หวังที่จะให้เขาบอก ใช่ไหม เขาบอกแล้วเราจะรู้หรือ เขาบอกอย่างไรเรารู้หรือ นอกจากเขาจะทำให้เรา ได้ค่อยๆ เกิดความเข้าใจที่มั่นคง เป็นปัญญาของตนเอง ไม่ใช่ปัญญาของคนอื่น

ด้วยเหตุนี้ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแสดงธรรม ธรรมนี่กี่คำ คิดดู ทุกคำ ๔๕ พรรษากี่คำ เป็นธรรมทั้งหมด ที่ทรงแสดงความจริง ให้คนที่ฟัง ไตร่ตรอง พิจารณา จนเข้าใจตามลำดับ ตั้งแต่ขั้นฟัง "ปริยัติ" หมายความว่า ฟังพระพุทธพจน์ แล้วเราก็ได้กล่าวถึงแล้วว่า ทุกคำ ทำให้เข้าใจ ทำให้รู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อเข้าใจ แต่ละคำ เป็นคำของพระองค์

เพราะฉะนั้นเราจะรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อเราเข้าใจคำนั้นต่างหาก ไม่ใช่บอกว่าเจ้าชายสิทธัตถะประสูติแล้ว ตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงอริยสัจธรรม และเราจะรู้จักเจ้าชายสิทธัตถะ ไม่ใช่เลย จะรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อเข้าใจคำของพระองค์ เข้าใจ แล้วนี่คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ฟังอีก เข้าใจอีก นี่คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะถ้าไม่ใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า จะกล่าวหรือจะแสดง จะตรัสคำนี้ไม่ได้เลย

เพราะแม้แต่คำว่าธรรม สิ่งที่มีจริง พระองค์ตรัสรู้อะไร ถ้าไม่ตรัสรู้ เห็น ได้ยิน ทุกอย่างที่มี โดยละเอียดอย่างยิ่ง โดยประกาศทั้งปวง ถึงที่สุด ซึ่งไม่มีใครเปรียบได้ แล้วเราจะเอาคำของพระองค์ ที่ตรัสว่า "สติ" มาเข้าใจง่ายๆ พอได้ยินก็เข้าใจเลย เราจะรู้จักก็สัมมาสัมพุทธเจ้าไหม พระองค์ไม่ได้ตรัสให้ใครเจริญสติปัฏฐาน ที่อ้างกันว่าให้ทำความเพียร ให้เจริญสติ แต่พระองค์ทรงแสดงธรรม ๔๕ พรรษา ให้รู้ว่า ไม่ใช่เรา แล้วเป็นอะไร เพราะฉะนั้นขณะที่ฟัง มีสติไหม ไม่รู้จักสติ จะตอบได้ไหม ถ้าฟังรู้ว่าสติคืออะไร ตอบได้ไหม เห็นไหม เพราะฉะนั้นไม่ใช่ไปขอยืมคำของใคร หรือไปเอาคำของใคร มาตอบ มาคิด แต่คำที่ได้ฟัง เป็นคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จะรู้จักพระองค์ต่อเมื่อเข้าใจคำนั้น

เพราะฉะนั้นคนที่ฟัง สามารถที่จะเป็นผู้ที่รู้ว่า ไม่เคยรู้มาก่อนในสังสารวัฏ ไม่ใช่เฉพาะในชาตินี้ ทุกชาติที่ผ่านมา นับไม่ถ้วน ตั้งแต่สมัยพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นพระโพธิสัตว์ บำเพ็ญพระบารมี ยังไม่ได้ตรัสรู้ แล้วเราเคยได้ฟังคำต่างๆ เหล่านี้ไหม จากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์ก่อนๆ ยังไงบารมีก็ไม่เท่าของพระองค์ เพราะพระองค์ตรัสรู้ และทรงแสดงธรรมซึ่งเราฟัง แล้วเข้าใจหรือไม่ หรือว่าเข้าใจแค่ไหน เพราะฉะนั้นก็ต้องเป็นผู้ที่รู้จักก็พระสัมมาสัมพุทธเจ้า โดยการเข้าใจคำของพระองค์

ถ้าครูอาจารย์บอกเรา ใช่ไหม แล้วเราบอกว่า ครูคนนี้พูดอย่างนี้ ครูคนนั้นพูดอย่างนั้น ก็ไม่ใช่ความเข้าใจของเรา แต่ถ้าคำนี้หมายความว่าอย่างนี้ คืออย่างนี้ และครูคนนี้จะรู้ได้อย่างไร รู้เองก็ไม่ได้ ไม่ว่าครูไหน เขาต้องได้ยินได้ฟังมา เพราะฉะนั้นพระพุทธพจน์ ไม่ใช่ เถรพจน์ แต่เป็นคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระพุทธพจน์

อ.วิชัย ถ้าเราเริ่มเข้าใจ ว่าธรรมแต่ละประเภท ก็มีลักษณะของธรรมนั้นๆ อย่างเช่นที่คุณชัยยงกล่าวถึง การที่เป็นผู้มีปกติเจริญสติ หมายความว่าบุคคลนั้น ต้องเข้าใจสติ ถ้าไม่เข้าใจ แล้วจะเจริญอะไร นั้นต้องเป็นเรื่องของปัญญา ที่เกิดขึ้นเข้าใจว่า สติคืออย่างไร ต่างกับหลงลืมสติอย่างไร และสติระลึกอะไร ก็ต้องเป็นสิ่งที่รู้ทั้งหมด แม้ในขั้นการฟัง

เพราะฉะนั้นการฟังธรรมเข้าใจว่า สติเป็นอย่างไร ต่างกับที่เคยเข้าใจมาแล้วอย่างแน่นอน ใช่ไหม ที่เรากล่าวถึง เดินไม่ประมาท เพื่อไม่ให้ถูกรถชน ก็กล่าวว่าบุคคลนั้นมีสติ นั่นไม่ใช่ แต่สติหมายถึง ธรรมดีงาม ที่ระลึกเป็นไปในกุศล แต่ที่พระองค์แสดงในการที่จะอบรมปัญญา ที่จะรู้ความจริง หมายความว่าขณะนั้น เริ่มต้นจากความรู้ความเข้าใจว่า อะไรเป็นสิ่งที่มีจริง ขณะที่ฟังความจริง เห็นมีจริง ได้ยินมีจริง เริ่มเข้าใจไหมว่า จากที่เคยเป็นเรา แต่ความเป็นจริงคืออะไร จนมั่นคง เห็น มีจริงไหม

ผู้ฟัง มีจริง

อ.วิชัย ได้ยินมีจริงไหม

ผู้ฟัง จริง

อ.วิชัย เป็นเราหรือไม่

ผุ้ฟัง เป็นธรรม

อ.วิชัย เป็นธรรม เพราะฉะนั้นความมั่นคงจากการที่เริ่มเข้าใจ ขณะนั้นมีสติไหม

ผู้ฟัง ขณะที่เริ่มเข้าใจมีสติไหม มี

อ.วิชัย ดังนั้นต้องพิจารณาว่า กล่าวถึงสติระดับไหน ถ้ากล่าวถึงสติที่เป็นเจตสิกฝ่ายดีงาม เมื่อกุศลจิตเกิด สติเจตสิกก็เกิดทำกิจ ระลึกเป็นไปในกุศล แม้ขณะที่ฟังพระธรรม เข้าใจธรรม ขณะนั้นก็ต้องมีสติ ที่ระลึกเป็นไปในการที่จะฟัง แล้วก็เข้าใจ ประกอบด้วยปัญญาในขั้นการฟัง แต่ไม่ใช่สติที่ระลึกในลักษณะธรรม ต้องเป็นคนละระดับกัน ดังนั้นถ้ามีความรู้ความเข้าใจ ในธรรมเริ่มมั่นคงขึ้น จะมีปัจจัยของสติที่จะระลึกในสภาพธรรมได้ไหม ถ้ามีปัจจัยเข้าใจธรรมจนมั่นคง

ท่านอาจารย์ ฟังแล้วลึกซึ้งพอหรือยัง

ผู้ฟัง ยังไม่พอ

ท่านอาจารย์ ถูกต้อง เพราะเหตุว่าเพียงจำก็ได้ อย่างเราบอกเด็ก ว่าธรรมคือสิ่งที่มีจริง เด็กก็รู้เรื่อง ใช่ไหม บอกเขาว่าเดี๋ยวนี้เห็นจริง เห็นเป็นธรรมหรือไม่ เขาตอบได้ ถูกไหม ธรรม คือ สิ่งที่มีจริง แล้วเราก็บอกเขาด้วย เห็นก็มีจริง ได้ยินก็มีจริง เพราะฉะนั้นเห็นเป็นธรรมหรือไม่ ได้ยินเป็นธรรมหรือไม่ เขาตอบได้ แต่เขาเข้าใจหรือไม่ เห็นไหม ความลึกซึ้งของธรรม ไม่ใช่ว่าเพียงเราได้ฟัง มีเหตุผลถูกต้อง

แต่ความเข้าใจของเราระดับไหน เพราะธรรมต้องไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใด ที่เที่ยง แล้วไม่ใช่เรา ไม่ใช่เขา ไม่ใช่โต๊ะ ไม่ใช่เก้าอี้ แต่เป็นสิ่งที่มีจริง ที่มีลักษณะแต่ละหนึ่ง เกิดขึ้นเป็นอย่างนั้น ใครเปลี่ยนแปลงไม่ได้ ลักษณะนั้นเกิดขึ้น ต้องตามปัจจัย ที่ทำให้เป็นอย่างนั้น เกิดเป็นอย่างนั้น แล้วจะดำรงอยู่ต่อไปก็ไม่ได้ แค่เกิดขึ้นเป็น แล้วก็หมด

นี่คือความหมายที่ลึกลงไปอีก ที่เราจะรู้ว่า เราเข้าใจธรรมหรือยัง ระดับไหน เพราะเพียงคำตอบ ไม่ใช่การที่จะแสดงให้เห็นว่า คนนั้นเข้าใจ แต่จำได้ แต่รู้ ใช่ไหม แต่ไม่ได้เข้าใจธรรม เพราะฉะนั้นกว่าจะรู้จริงๆ ว่า เข้าใจคำนี้ โดยการฟังเข้าใจ หรือเข้าใจคำนี้ ไม่ใช่เพียงคำ แต่เป็นสิ่งที่เป็นตัวธรรมจริงๆ ตัวธรรมจริงๆ ก็คือว่า ไม่ใช่ใครเลยทั้งสิ้น และก็ไม่เป็นของใครด้วย เพราะฉะนั้นธรรมทั้งหลาย ทั้งหมด ทั้งปวง ไม่เว้นเลย เป็นอนัตตา ไม่ใช่เป็นอัตตา คือไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใด อย่างที่เคยเข้าใจ

พอเกิดมาก็เป็นเรา มีพ่อ มีแม่ มีบ้าน มีครู มีโรงเรียน มีทุกสิ่งทุกอย่าง ยังไม่ได้เข้าใจว่า เป็นธรรม จนกว่าได้ฟังแล้ว ไม่ประมาทเลย แม้แต่ที่เป็นเรา ทั้งหมดไม่ใช่เรา แค่คำนี้คำเดียว ความเข้าใจของเราละเอียดลึกซึ้ง พร้อมที่จะรู้ว่า หนทางที่จะรู้ว่าไม่ใช่เรา ต้องรู้ความจริงของแต่ละหนึ่ง ซึ่งมี ซึ่งหลากหลายมาก เพราะฉะนั้นเรายังไม่รู้เลย ว่าที่เป็นเรา ตรงไหนเป็นเรา ทุกอย่างเป็นเราหมด ใช่ไหม ตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า ผมทุกเส้น ก็เป็นของเรา เป็นเราและของเรา แต่ความจริงไม่ใช่เรา มีความหมายว่าอย่างไร ลึกซึ้งอย่างไร เพราะฉะนั้นความเข้าใจธรรมต้อง ลึกลงไปๆ จนแม้แต่พูดว่า ทุกอย่างเป็นธรรม ขั้นฟัง ขั้นเริ่มเข้าใจ

แล้วก็ลืม กำลังฟังอย่างนี้ก็ลืม ไม่ใช่ว่าใครจะไปมั่นคง จนกระทั่งถึงความเป็นธรรม ในขณะที่ฟัง ยังไม่ถึงความเป็นธรรม เพราะตัวธรรม ไม่ได้ปรากฏกับปัญญาที่ถึงระดับ ที่จะรู้จักตัวธรรม อย่างเห็นใครบ้างไม่รู้ ธรรมใครบ้างไม่รู้ รวมกันว่าเห็นเป็นธรรม ใครบ้างไม่รู้ แต่รู้จริงๆ หรือ เพราะฉะนั้นผู้มีปัญญา จึงสามารถที่จะเข้าใจถูกต้องได้ ว่าแม้แต่คำนั้นที่ได้ฟัง และมีจริงๆ ด้วย ก็ยังไม่ถึงตัวธรรมแท้ๆ ยังไม่ได้รู้จักตัวจริง สภาพจริงๆ ว่าเห็น ที่เราว่ากำลังเห็นมี มีจริงๆ เห็นเป็นอย่างไร

เพราะฉะนั้นความลึกซึ้งของธรรมมาก แม้ว่าจะรู้ว่าเห็นเป็นอย่างไร โดยขั้นปริยัติ โดยขั้นที่กำลังเริ่มเข้าใจ ตามที่ได้เข้าใจ ว่าเห็นนั้นมี และเห็นกำลังเห็นสิ่งที่ปรากฏ ใช้คำว่าเห็นสิ่งที่กำลังปรากฏคือเดี๋ยวนี้ ใช่ไหม เห็นต้องไม่ใช่สิ่งที่ถูกเห็น และเห็นคือรู้ว่า ขณะนี้มีอะไรปรากฏ ในขณะที่กำลังเห็น ในขณะที่กำลังได้ยิน ไม่ใช่สิ่งที่ปรากฏทางตา และในขณะที่กำลังได้ยิน อะไรปรากฏ เสียงปรากฏ เพราะฉะนั้นเสียงก็ไม่ใช่เรา และสภาพที่กำลังได้ยินเสียง ก็ไม่ใช่เรา เพราะฉะนั้นกว่าจะเข้าใจ ถึงสภาพที่บอกว่าไม่ใช่เรา แล้วเป็นอะไร จะต้องรู้ด้วยใช่ไหม เสียงเป็นธรรม ได้ยินเป็นธรรม แล้วเสียงเป็นอะไร ได้ยินอะไร จึงต่างกันเป็นเสียง และเป็นได้ยิน

นี่คือตัวจริงของธรรม เพราะฉะนั้นความละเอียดลึกซึ้ง ต้องไม่ใช่เพียงขั้นฟัง แต่ขั้นไตร่ตรอง แล้วเข้าใจ ยังอีกไกลไหม กว่าจะถึงสติ และจะง่ายๆ สติ เจริญสติ ทำสติ ที่โน่น มาที่นี่ กี่วัน ๕ วันอะไรอย่างนี้ นั่นคือไม่รู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่รู้จักคนอื่นที่พูดคำนี้ แล้วก็ทำตามเขาด้วย แต่ว่าปัญญาความเข้าใจถูกต้องไม่มี เพราะเหตุว่ายังไม่ได้รู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จากคำที่ได้ฟัง แม้แต่เห็น คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าคืออะไร ไม่ใช่ไม่ให้รู้ แต่ว่าทรงตรัสรู้เห็นอย่างนั้น จึงได้กล่าวความจริงของเห็น

เพราะฉะนั้นสิ่งที่มีจริง ทุกอย่าง ทุกชาติ เป็นสิ่งที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงประจักษ์แจ้ง เพราะฉะนั้นสิ่งที่มี แค่เราฟัง แล้วเราจะไปทำสติ จะไปเจริญสติ ถูกต้องหรือ ในเมื่อเป็นเรา ยังไม่ได้มีความเข้าใจในคำของพระองค์ จนกระทั่งรู้จักพระองค์ ว่านี่คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นเห็นเรา เห็นคือรู้จักตัวธรรมจริงๆ ถึงรู้ว่า มีผู้ที่ทรงตรัสรู้ ค้นพบความจริง ของสิ่งซึ่งเพียงพูดทุกคนรู้ว่าจริง

แต่ตัวจริงนั้นยังไม่ได้ค้นพบ ยังไม่รู้ประจักษ์แจ้งว่า นั่นคืออย่างไร ธาตุรู้คืออย่างไร ธาตุรู้ที่เห็น ธาตุรู้ที่ได้ยิน อาศัยปัจจัยต่างกันเกิดขึ้น บังคับบัญชาไม่ได้ ชั่วขณะ แล้วจะไปทำสติได้อย่างไร แล้วจะไปเจริญสติได้อย่างไร ในเมื่ออย่างนี้ ยังไม่เข้าใจในความลึกซึ้ง ของคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็เป็นอัตตา โดยไม่รู้ตัว โดยเขาบอก โดยคนอื่นบอก เพียงอาศัยคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่ไม่ไตร่ตรอง จนกระทั่งถึงความลึกซึ้ง ก็ชักชวนกันให้คนอื่น พลอยผิดตามไปด้วย