ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1198

ตอนที่ ๑๑๙๘

สนทนาธรรม ที่ โรงเรียนวัดราชศรัทธาธรรม

วันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑

---

อ.วิชัย การที่จะรู้ว่าเป็นธรรม ไม่ใช่เรา ไม่ใช่เพียงฟังเผินๆ หรือว่าผ่านๆ แต่ต้องเป็นการพิจารณาไตร่ตรอง เพราะขณะที่คิดพิจารณาไตร่ตรองและเป็นความเข้าใจ ก็เป็นธรรมเหมือนกัน เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แสดงทุกอย่างว่าเป็นธรรม ดังนั้นการที่จะละความยึดถือธรรม ว่าเป็น อัตตา หรือว่าสิ่งหนึ่งสิ่งใด หรือว่าเป็นตัวเรา ถ้าไม่มีความเข้าใจในสิ่งนั้นเลย แล้วจะละความยึดถือ ความเป็นตัวเราได้ไหม ไม่มีทาง เพราะเราได้ยินคำว่า อนัตตา ได้ยินคำว่า ไม่ใช่เรา แต่ทำไมยังเป็นเรา ที่เดือดร้อนใจเราที่ทุกข์ใจ เพราะไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า ที่เคยยึดถือว่าเป็นเรา

ความจริงคืออะไร ดังนั้นธรรมมีมาก ทั้ง รูป ที่เราสนทนากันตั้งแต่ว่า ที่จับผม ที่คิดว่าเป็นผมเรา ความจริงคืออะไร ลองจับดูก็ได้ ต้องมีลักษณะสากบ้าง แข็งบ้าง อ่อนบ้าง นั่นคือตัวธรรมแท้ๆ ตรงนั้น แต่ทำไมยึดว่าเป็นผมเรา เพราะไม่รู้ตามความเป็นจริงของสิ่งนั้น

ผู้ฟัง เพราะฉะนั้นถ้าเราจับที่ผม ก็รู้แต่ว่ามันเป็นผม แต่ว่าไม่ใช่ผมของเราอย่างนี้

ท่านอาจารย์ เราจำไว้แสนนาน

ผู้ฟัง ใช้คำว่าเราไม่ได้ ขอโทษ

ท่านอาจารย์ มิได้ หมายความว่า เราจำไว้นานมากว่า สิ่งนี้คือผม แต่ว่าสิ่งนี้ ปรากฏว่าเป็นผมได้อย่างไร ถ้าไม่มีอะไรปรากฏจะจำไหม

ผู้ฟัง ไม่

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นขณะที่กำลังปรากฏ แล้วจำ ไม่ใช่ขณะที่เราเรียกว่าผม ต้องมีสิ่งหนึ่งที่ปรากฏ แล้วปรากฏทางไหน ทางตา หรือทางหู หรือทางจมูก หรือทางลิ้น หรือทางกาย หรือทางใจ ทางรู้มี ๖ ทาง ทางตาไม่ได้กระทบสัมผัส ทางตาเห็น เพราะฉะนั้นเมื่อครู่นี้ จับ กำลังจับ อะไรปรากฏ ถ้าไม่เรียกว่าผม มีลักษณะอะไรที่ปรากฏ มีจริงๆ ด้วย ไม่ใช่ไม่มี ถ้าไม่มีก็จับไม่ได้ ใช่ไหม แต่นี่กระทบได้ จับได้ เพราะฉะนั้นสิ่งที่ถูกกระทบและจับ มีลักษณะเป็นอย่างไร

ผู้ฟัง ก็เป็นเส้นๆ

ท่านอาจารย์ เป็นเส้นๆ เฉพาะจับเส้นเดียว มีอะไรปรากฏ

ผู้ฟัง ก็เส้นเล็กๆ บางๆ

ท่านอาจารย์ เส้นเล็กๆ บางๆ ที่ว่าเล็กเป็นอย่างไร ที่ว่าบางเป็นอย่างไร

ผู้ฟัง สัมผัสแล้วมันนิดเดียว

ท่านอาจารย์ นิดเดียว ถ้าอย่างนั้นสัมผัสแขน อะไรปรากฏ หาจนเจอจะได้พบธรรม

ผู้ฟัง ก็คือมือกับแขนได้สัมผัสกัน

ท่านอาจารย์ เราเคยเข้าใจว่าเป็นมือ ใช่ไหม แต่ว่าความจริง อะไรที่เราเข้าใจว่าเป็นมือ ต้องมีลักษณะที่ปรากฏ ทางตา หรือหู หรือจมูก หรือลิ้น หรือกาย หรือใจ กำลังกระทบนี้กายใช่ไหม แล้วก็อะไรปรากฏ เวลากระทบที่กาย

ผู้ฟัง ความรู้สึก

ท่านอาจารย์ และอะไรอีก

ผู้ฟัง จิตเราทราบว่าเราสัมผัส

ท่านอาจารย์ นั่นคิด ไปคิดถึงจิต แต่ตรงนั้นที่กระทบ มีอะไรปรากฏ

ผู้ฟัง ก็คือสิ่งสองสิ่งกระทบกันอยู่

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเห็นไหม ธรรมนี่ไม่ใช่รู้ได้ง่ายเลย ทั้งๆ ที่ธรรมดาที่สุด ทีนี้ไม่กระทบเฉพาะแขน กระทบตั้งแต่ศีรษะ เรื่อยมาจนถึงคาง อะไรปรากฏ หลับตาก็ได้ ลืมตาก็ได้ มีสิ่งที่มีจริงๆ แน่ แต่สิ่งนั้นคืออะไร ที่กระทบสัมผัส ที่ปรากฏ เห็นไหมธรรมไม่ง่าย แต่ต้องเป็นความเข้าใจของตนเอง ที่สำคัญที่สุด ไม่เช่นนั้นแล้วก็ไม่มีประโยชน์ ใช่ไหม ถ้าเป็นคำของวิทยากร หรือใครที่เข้าใจแล้ว แต่ว่าสำหรับคนที่เริ่มจะรู้จักธรรม นี่คุณค่ามหาศาล เพราะว่าถ้าเข้าใจความจริงแล้ว ต่อไปจะเข้าใจขึ้นอีกมาก เป็นประโยชน์อย่างยิ่ง แต่ต้องเป็นคนที่ตรง ลองกระทบสัมผัสที่หน้า ตรงนั้นมีอะไร

ผู้ฟัง มีความนุ่มของผิวหนัง

ท่านอาจารย์ มีความนุ่ม นุ่มจริงๆ ใช่ไหม ไม่เรียกนุ่มได้ไหม

ผู้ฟัง ก็ได้

ท่านอาจารย์ แน่นอน จริงต้องจริง สิ่งนั้นมีลักษณะอย่างนั้น ไม่เรียกอย่างนั้นก็ได้ ไม่เรียกชื่อเลย เรียกภาษาจีนก็ได้ ภาษาอังกฤษก็ได้ ภาษาพม่าก็ได้ ไม่เรียกเลยก็ได้ สิ่งนั้นไม่เปลี่ยนแปลง เพราะฉะนั้นอ่อนหรือแข็งมีจริงๆ เป็นธรรม เพราะฉะนั้นทุกอย่างที่มีจริง ตอบได้เลยทันทีว่า เป็นธรรม เป็นเราหรือไม่ ไม่ใช่เรา

เริ่มเข้าใจความหมายของอนัตตาว่า เพียงอ่อน เพียงแข็ง โต็ะก็แข็ง ดอกไม้ก็อ่อน แล้วจะเป็นดอกไม้ได้อย่างไร อ่อนก็เป็นอ่อนตลอดเวลา เป็นหมอน เป็นอะไรที่เราคิด แต่ก็คือ อ่อน เปลี่ยนลักษณะอ่อนไม่ได้ นั่นคือธรรม สิ่งที่มีจริง ซึ่งใครเปลี่ยนลักษณะไม่ได้เลย เคยได้ยินคำว่า ธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม ไหม ธาตุดินไม่ใช่ดินที่ปลูก สิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตาม ที่อ่อนหรือแข็ง เป็นธาตุชนิดหนึ่ง ภาษาบาลีจะใช้คำว่า "ปฐวีธาตุ"

เพราะฉะนั้นที่ตัวต้องมีธาตุอ่อนหรือแข็ง เพราะฉะนั้นธาตุอ่อนแข็ง เป็นของใครไม่ได้ เป็นใครก็ไม่ได้ เป็นแค่อ่อนแข็ง ก็เป็นธรรมอย่างหนึ่ง เพราะฉะนั้นทั้งหมดที่เคยเป็นเรา ก็เป็นธรรม แต่ละหนึ่งๆ เริ่มเห็นว่าไม่ใช่เรา ที่ถามว่า อนัตตา หมายความว่าอะไร ใช่ไหม รู้จักธรรมแล้ว แต่มีอีกคำหนึ่ง นามธรรมกับรูปธรรม ธรรมก็ค่อยๆ แยกออกไป ให้เราเข้าใจความจริงยิ่งขึ้นว่า จะเป็นเราไม่ได้เลย ธรรมต้องเป็นธรรม เพราะฉะนั้นทุกอย่างเป็นธรรม แต่มีคำว่า "รูปธรรม" หมายความถึงอะไร และมีคำว่า "นามธรรม" ก็ต้องเป็นธรรม ไม่มีอะไรพ้นจากธรรมเลย แต่รูปกับนามต้องต่างกัน ใช่ไหม

ผู้ฟัง รูปก็คือสิ่งที่เรามองเห็น และสัมผัสได้ นามธรรมก็คือไม่มี อย่างเช่น ลมไหว เราไม่สามารถสัมผัสกับตัวอากาศได้ นี่ก็คือเป็นนามธรรม รูปธรรมก็อาจจะเป็นสรีระ หรือเป็นสิ่งของต่างๆ ที่เรามองเห็นอะไรอย่างนี้

ท่านอาจารย์ แล้วนามธรรมมีไหม

ผู้ฟัง นามธรรมมี แต่สัมผัสไม่ได้

ท่านอาจารย์ อะไรบ้างที่มี แต่สัมผัสไม่ได้

ผู้ฟัง อย่างเช่น อากาศ

ท่านอาจารย์ อากาศไม่ใช่นามธรรม นี่คือว่าต่อแต่นี้ไป เราจะคิดเองไม่ได้เลย ต้องเคารพในความจริง ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว สิ่งที่มีจริง ต่างกันเป็นสองประเภท สิ่งที่มีจริงแต่ไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลย แข็งอย่างนี้ เรากำลังกระทบแข็ง แข็งก็ไม่รู้ ใช่ไหม เอาแจกันวางบนโต๊ะ โต็ะก็ไม่รู้ แจกันก็ไม่รู้ สภาพธรรมที่มีจริง แต่ไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลย เป็นรูปธรรม ไม่ใช่เรา เห็นไหม เป็นรูปธรรมก็คือรูปธรรม เพราะฉะนั้นที่ตัว ตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า อ่อนหรือแข็งเป็นรูปธรรม ไม่ใช่ความรู้สึก แต่ความรู้สึกก็มี บางครั้งก็รู้สึกว่าสบาย บางครั้งก็รู้สึกร้อน ใช่ไหม ร้อนจะสบายได้อย่างไร เพราะฉะนั้นร้อนเป็นรูปร้อน ไม่ใช่รูปแข็ง

เพราะฉะนั้นธาตุดิน แข็ง ธาตุไฟ เย็นหรือร้อน ธาตุดินจะเป็นธาตุไฟไม่ได้ แต่ละหนึ่ง ธาตุลม ตึงหรือไหว เพราะฉะนั้น ลม ไม่ใช่ว่า สิ่งที่เราไม่เห็น และเป็นนามธรรม แต่มีสิ่งเดียว ที่เห็น ก็คือที่กำลังปรากฏ ในขณะที่ลืมตา และเห็น นอกจากนั้นสิ่งใดๆ ทั้งหมดที่มีจริง ไม่สามารถจะเห็นได้เลย เพราะฉะนั้นเริ่มเข้าใจความละเอียดขึ้น นี่คือธรรมซึ่งจริง เห็นคนได้ไหม และจริงๆ แล้วเห็นอะไร

ผู้ฟัง ก็เห็นรูปธรรม

ท่านอาจารย์ รูปไหน มีตั้งหลายรูป รูปไหนเห็นได้

ผู้ฟัง ทั้งๆ สรีระ

ท่านอาจารย์ หมายความว่าต้องมี รูปนั้นต้องกระทบตา ถ้าไม่กระทบตาไม่เห็น ใช่ไหม แต่สิ่งที่กระทบตา ถ้ามีเพียงเล็กน้อยนิดเดียว จะเป็นคน จะเป็นแจกัน จะเป็นโต๊ะ ได้ไหม แค่หนึ่งที่ละเอียดที่สุด ที่กระทบตานี้จะเป็นคนได้ไหม จะเป็นนก จะเป็นเก้าอี้ได้ไหม ไม่ได้เลย เป็นแต่เพียงสิ่งที่สามารถกระทบตา แต่พอกระทบ หมายความต้องเกิดใช่ไหม ถ้าไม่เกิดจะมีไหม เห็นไหม

ความเป็นผู้ที่มีเหตุผล ค่อยๆ เข้าใจ นั่นคือปัญญา ไม่ใช่เรา แต่ถ้าจะไปนั่งทำอะไร วิปัสสนาที่ไหน แต่ไม่เข้าใจอย่างนี้ ก็คือว่า ไม่ใช่ปัญญา เพราะฉะนั้นต้องรู้ว่า แม้แต่คำว่า "ปัญญา" คืออะไร ปัญญาคือความเห็นถูกความเข้าใจถูก ตามความเป็นจริง ของสิ่งนั้นๆ ถ้าเราเข้าใจผิด ไม่ใช่ปัญญา

เพราะฉะนั้นเห็นคนไม่ได้แน่นอน เห็นโต๊ะก็ไม่ได้ เห็นอะไรก็ไม่ได้ เห็นแต่เพียงสิ่งที่กระทบตา และจริงๆ แล้ว สิ่งที่กระทบตานี้ อยู่ที่ไหน ก็อยู่ที่ธาตุแข็ง ดิน น้ำ ไฟ ลมที่ไหน มีสิ่งที่สามารถกระทบตาที่นั่น แต่แข็งกระทบตาไม่ได้ ไฟที่ร้อน ก็กระทบตาไม่ได้ จะกระทบกายและรู้สึกร้อนได้ จะกระทบกายรู้สึกแข็งได้ แต่ไม่สามารถกระทบตาได้

ด้วยเหตุนี้ธรรมเป็นสิ่งที่ละเอียดอย่างยิ่ง ถ้าไม่มีการตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็เข้าใจผิดว่ามี เราเกิด เราตาย เราเห็น เราได้ยิน เราชอบ ไม่ชอบ ทุกสิ่งทุกอย่าง เป็นเราไปหมด แต่นั่นคือ ความไม่รู้จักธรรม เดี๋ยวนี้มีเราหรือไม่ ไม่มีแล้ว มีแต่ธรรม เริ่มคลายความติดข้อง เพราะความเป็นเรานั้นนำความทุกข์มาให้ เพราะฉะนั้นถ้าจะหาดูว่า ความทุกข์เกิดแต่ไหน ถ้าไม่มีเราจะมีทุกข์หรือ แต่เพราะไปยึดถือว่าเป็นเรา และเป็นของเรา พอไม่เป็นอย่างที่เราต้องการ ก็ไม่พอใจ เพราะฉะนั้นแม้แต่คำว่า "อนัตตา" ก็เริ่มเข้าใจแล้วใช่ไหม ธรรมทั้งหมดเป็นอนัตตา

ผู้ฟัง ขอเรียนให้ทราบก่อน ว่าธรรมที่พระท่านแสดงให้เราทราบ ก็คือ หนึ่งเป็นธรรมภาษาบาลี สองถ้าเป็นธรรมภาษาพูด ก็จะไม่มีใครมาลึกซึ้งแบบนี้ มาแยกว่าธรรมคือความจริงอะไรอย่างนี้ ก็จะบรรยายของท่านไปตามเรื่อง ของบทบาท ซึ่งกลายเป็นว่าเราทั้งหมด เกือบจะในที่นี้ไม่ทราบคำว่าธรรมที่ท่านทั้ง ๓ ได้ให้เรา ณ บัดนี้เลย ก็เลยกลายเป็นว่า ยังไม่มีใครเป็นผู้ฟังธรรมที่แท้จริง

ท่านอาจารย์ ก็ถูกต้อง จนกว่าจะเข้าใจว่า ธรรมคืออะไร พอทราบได้ว่าธรรมคืออะไร อยากฟังต่อหรือไม่ เห็นไหม หรือว่าเบื่อแล้ว

ผู้ฟัง อยากฟัง

ท่านอาจารย์ ยาก อยากฟังไหม

ผู้ฟัง ยาก แต่อยากฟัง

ท่านอาจารย์ นั่นคือความถูกต้อง ถ้าง่ายจะเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหรือ เพราะว่าสิ่งที่มี ไม่มีใครสามารถที่จะเปิดเผยถึงความจริง ไม่มีเรา แค่นี้ อีกนานเท่าไร กว่าจะแน่ใจอย่างมั่นคงว่า ไม่มีเรา แต่มีธรรม ซึ่งธรรมก็ไม่ใช่ของเรา และไม่ใช่เราด้วย นี่คือการตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งทำให้ดับความเห็นผิด ที่ยึดถือสิ่งที่มีว่าเป็นเรา จะเป็นเราได้อย่างไร ก่อนเกิดยังไม่เกิดเลย ก่อนได้ยิน ไม่มีได้ยินแน่ๆ

เพราะฉะนั้นคำของพระองค์ทุกคำ เป็นคำจริง ซึ่งสามารถประจักษ์ได้จริงๆ เพราะฉะนั้น ได้ยิน เกิด แต่ได้ยินต้องอาศัยปัจจัย ที่จะทำให้เกิดด้วย สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เกิด ไม่มีใครไปบันดาล หรือว่าเกิดเพราะเราอยากให้เกิด แต่ไม่ว่าอะไรเกิดก็ตาม จะเจ็บป่วย จะหกล้ม จะดีใจ จะเสียใจ ทั้งหมดทุกอย่างที่มีจริง ต้องมีปัจจัยที่ทำให้เกิด

เพราะฉะนั้นพระสัมมาส้มพุทธเจ้าทรงแสดงธรรม ตามลำดับให้รู้ก่อน ว่าธรรมคืออะไร ไม่ใช่เรา แต่มีจริงๆ แล้วก็เมื่อเกิดแล้วดับ เชื่อไหม พิจารณาดู ถ้าไม่ดับ ก็อยู่อย่างนั้นอย่างเดียว ไม่ต้องมีอย่างอื่น ใช่ไหม แต่นี่เปลี่ยนไปตลอดเวลา ทุกขณะ แม้แต่นั่งอย่างนี้ เดี๋ยวคิดแล้ว ใช่ไหม เดี๋ยวไม่ชอบแล้ว เดี๋ยวจำแล้ว เดี๋ยวลืมแล้ว ทุกอย่างหมดที่มีจริงในชีวิต เริ่มมีความเข้าใจที่มั่นคง ว่าเป็นสิ่งที่มีจริง เพราะเกิดแล้ว แสดงให้เห็นความจริงว่า สิ่งนี้มีแน่นอน แต่สิ่งที่เกิด ไม่มีใครไปบังคับบัญชาให้เกิดได้เลย ไม่อยากโกรธ แต่โกรธ เห็นไหม แสดงชัดเจน

เพราะฉะนั้นทุกคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แสดงความเป็นธรรม ซึ่งเป็นอนัตตา แต่ว่ากว่าจะรู้จริงๆ แต่ละหนึ่งๆ จนกระทั่ง สามารถที่จะหมดความทุกข์ ที่ไปยึดถือ สิ่งที่เพียงแค่เกิดและดับไป ไม่กลับมาอีกในสังสารวัฏ ยังหลงคิดว่ายังมีอยู่ ใช่ไหม เพราะฉะนั้นความมืดคือ อวิชชา นี้นานมาก เพราะฉะนั้นการฟังธรรม เพื่อเข้าใจ เข้าใจไม่ใช่เรา เป็นปัญญา เพราะฉะนั้นขณะนี้ ปัญญากำลังเริ่มเข้าใจความจริง ของสิ่งที่มี จนกว่าฟังอีก ด้วยความเคารพอย่างยิ่ง คือแต่ละคำ ไม่ใช่ให้เราไปคิดเอง แต่ว่าไตร่ตรอง จนกระทั่งมั่นคงว่า ความจริงเป็นอย่างนี้

เพราะฉะนั้นได้ยินคำว่า "อภิธรรม" ใช่ไหม คืออะไร ทุกคำต้องเข้าใจ อภิธรรม เป็นธรรมหรือไม่ เห็นไหม พอสอบทานจะรู้ว่า ความมั่นคงของความเข้าใจ ระดับไหน อภิธรรมเป็นธรรมหรือไม่ เห็นไหม ต้องคิด ยากไหม แค่คำถามธรรมดา แต่ถ้าไตร่ตรองแล้ว เพิ่มความรู้ความเข้าใจขึ้น เป็นของตนเอง นี่คือมรดกที่ได้รับจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ถ้าใครไม่เข้าใจธรรม คนนั้นไม่มีทางที่จะได้รับมรดก คือ ปัญญา ที่สามารถที่จะเริ่มรู้ว่า ในบรรดาสิ่งที่มีทั้งหมด ไม่มีอะไรประเสริฐ หรือมีค่าเท่ากับปัญญา คือ ความเห็นที่ถูกต้อง หรืออย่างอื่นจะดีกว่า

ผู้ฟัง อภิธรรม

ท่านอาจารย์ เป็นธรรมหรือไม่ คำถาม

ผู้ฟัง คำว่า "อภิ" นี่มันยิ่งกว่าธรรม

ท่านอาจารย์ ละเอียดลึกซึ้งยิ่ง เพราะฉะนั้นอภิธรรมเป็นธรรมหรือไม่

ผู้ฟัง เป็น

ท่านอาจารย์ ถูกต้อง ไม่เปลี่ยน ทุกอย่างเป็นธรรม ต่อไปนี้ไม่มีข้อสงสัยใดๆ เลยทั้งสิ้น นับแต่นี้ไป สิ่งที่มีจริงทั้งหมดเป็นธรรม แต่ว่าธรรมลึกซึ้งไหม เห็นกำลังเกิดดับ มีแต่เห็น ตอนเกิดก็ไม่รู้ ตอนดับก็ไม่รู้ มีแต่เห็น แต่ถ้าเห็นไม่เกิด ก็ไม่มีเห็น แล้วถ้าเห็นไม่ดับไป อย่างอื่นก็มีไม่ได้

ด้วยเหตุนี้ความลึกซึ้งอย่างยิ่ง ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงบำเพ็ญพระบารมีตรัสรู้คือ รู้สิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้ทั้งหมด ทรงแสดงความจริง เพื่อให้คลายการที่ยึดถือว่า เป็น อัตตา หรือเป็นเรา หรือเป็นเขา หรือเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด หรือเป็นเรา หรือของเรา เพราะฉะนั้นตอนนี้ไม่มีเรา ใช่ไหม แล้วมีอะไร ไม่ยาก ทีละเล็กทีละน้อย รู้จักธรรม ทุกอย่างเป็นธรรม สิ่งที่มีจริงทั้งหมดเป็นธรรม แต่ละหนึ่งๆ ชั่วขณะที่เกิดและดับไป ไม่กลับมาอีกในสังสารวัฏ จริงไหม ได้ยินเมื่อครู่นี้ไม่มีอีกแล้ว ได้ยินใหม่ๆ แต่ได้ยินเก่า จะไม่มีอีกเลย ในสังสารวัฏ

เพราะฉะนั้นสิ่งที่มีจริงทั้งหมด เปลี่ยนลักษณะนั้นไม่ได้เลย ลึกซึ้งไหม คำว่า "อภิ" คือ ลึกซึ้ง เพราะฉะนั้นอภิธรรมคืออะไร เป็นธรรมหรือไม่ เป็นธรรมที่ลึกซึ้งอย่างยิ่งเท่านั้นเอง เพราะฉะนั้นพอได้ยินคำว่าธรรม เข้าใจแล้ว จะมีคำประกอบหรือขยายให้เข้าใจยิ่งขึ้น ว่าธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ ละเอียดอย่างยิ่ง ลึกซึ้งอย่างยิ่ง

มีอีกคำหนึ่ง "ปรมัตถธรรม" มาจากคำว่า "ปรม" คือบรม ที่เราใช้ เพราะเหตุว่า ไม่มีใครสามารถเปลี่ยนลักษณะนั้นได้เลย ใครจะเปลี่ยนแข็งให้เป็นกลิ่นได้ไหม ไม่ได้ เพราะฉะนั้นธรรมแต่ละหนึ่ง เป็นปรมัตถธรรม และเป็นอภิธรรม และเป็นอะไรอีกหลายอย่าง

ผู้ฟัง ทีนี้ชาวพุทธทั่วๆ ไปจะทราบก็คือ พระพุทธเจ้าตรัสรู้อริยสัจ ๔ ไม่ทราบว่าธรรมของท่าน ความจริงของท่านนั้นลึกซึ้งมาก ซึ่งก็คงต้องอาศัยเวลาเรียนรู้ ไม่ทราบว่าทั้งชีวิตจะเข้าใจได้หมดหรือไม่ด้วย

ท่านอาจารย์ ธรรมทั้งหมดต้องสอดคล้องกัน เพราะเหตุว่าเป็นความจริงถึงที่สุด เวลาไปวัด งานศพ ฟังสวดพระอภิธรรม เดี๋ยวนี้กำลังฟังอภิธรรมหรือไม่ ถูกต้อง ใช่ไหม เพราะธรรมที่ไม่ใช่อภิธรรม ไม่มี เพราะธรรมแต่ละหนึ่ง ลึกซึ้งมาก เพราะฉะนั้นอภิธรรมที่ได้ยินได้ฟัง เป็นภาษามคธี ซึ่งใช้คำว่า บาลี "ปาละ" ดำรงพระศาสนา เพราะเหตุว่าเป็นภาษาที่มีรูปแบบที่สมบูรณ์มาก เปลี่ยนไม่ได้ เพราะฉะนั้นเราก็พูดว่า ฟังอภิธรรม แต่ว่าเป็นภาษาบาลี ไม่รู้เรื่อง แต่ว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสกับคนที่พูดภาษานั้นเขารู้เรื่อง

เพราะฉะนั้นเวลาที่เราจะกล่าวถึงธรรม เราก็กล่าวในภาษาที่เราเข้าใจ แต่ทั้งหมดก็คือว่าตรงกัน ใช่ไหม ธรรมก็คือสิ่งที่มีจริง และเป็นธรรมที่ละเอียดมาก เพราะฉะนั้นไม่ต้องไปวัด ไปฟังงานสวดศพ เดี๋ยวนี้ก็กำลังฟัง หรือกำลังเข้าใจ อภิธรรม เพราะธรรมทั้งหมดเป็นปรมัตถธรรม แล้วก็เป็นอภิธรรม เพราะลึกซึ้งอย่างยิ่ง

เพราะฉะนั้นถามว่า ทบทวน เดี๋ยวนี้มีอภิธรรมไหม เดี๋ยวนี้ก็มีใช่ไหม ไม่ต้องไปหาธรรมที่ไหนเลยทั้งสิ้น เพียงฟังแล้วเข้าใจ ก็จะรู้ว่านั่นเป็นธรรม เพราะว่าเป็นธรรมซึ่งไม่ใช่เราด้วย ต้องเข้าใจว่าธรรมจะเป็นใครไม่ได้ เพียงแค่มีปัจจัยเกิดขึ้น แล้วก็ดับไป แล้วก็ไม่กลับมาอีก ค่อยๆ เข้าใจมั่นคงขึ้น ทีละเล็กทีละน้อย แล้วก็จะเข้าใจขึ้นอีก เมื่อครู่นี้ได้กล่าวถึงอริยสัจธรรม ๔ ใช่ไหม ที่ท่องกันได้ ทุกขะ สมุทัย นิโรธ มรรค สั้นๆ แล้วทุกข์คืออะไร เห็นไหม ทั้งหมดต้องตั้งต้นที่คำว่า คืออะไร

ผู้ฟัง ทุกข์ ก็คือ ความทุกข์

ท่านอาจารย์ เป็นธรรมหรือไม่

ผู้ฟัง ก็เป็นธรรม

ท่านอาจารย์ ทำไมเป็นทุกข์

ผู้ฟัง ขอประทานโทษเพราะว่า ยกอริยสัจ ๔ ของพระพุทธเจ้า พระพุทธองค์ เอามาสอนเด็ก แต่ก็สอนแบบง่ายๆ มากเลย บอกเขาว่าอริยสัจ ๔ ก็คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ถ้าเราพูดกับเด็กเล็กๆ เขาจะเข้าใจยาก ก็จะบอกเขาว่า ทุกข์ ก็คือ ความทุกข์ มันทุกข์เพราะอะไร วันนี้เธอปวดหัว ปวดหัวเพราะอะไร เมื่อวานเธอไปเล่นน้ำฝน ตรงนี้คือสมุทัย นิโรธก็คือดับทุกข์ กินยา มรรค ก็คือ ไปหาหมอ หรือไปซื้อยามากินก่อน ก็แค่นี้ ให้เขาเข้าใจแค่นี้ ไม่ทราบว่าถูกต้องไหม

ท่านอาจารย์ เป็นคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหรือไม่ เห็นไหม คิดเอง พูดเอง แล้วก็อธิบายเอง จำกันไปเอง แต่ ทุกข์ คืออะไร

ผู้ฟัง ทุกข์ ก็คือ ความทุกข์ทั้งปวง ความไม่สบายกาย ไม่สบายใจ ก็เป็นความทุกข์

ท่านอาจารย์ ก็แปลว่าเราลืมคำที่เราได้ฟัง อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เมื่อครู่พูดเองใช่ไหม ไตรลักษณ์ เพราะฉะนั้นไตร ๓ ลักษณะทั้ง ๓ ใช่ไหม สิ่งที่เป็นทุกข์ อนิจจัง เพราะเกิดขึ้น และดับไป เราชอบสิ่งที่ยั่งยืน ใช่ไหม เราไม่อยากให้อะไรสูญหายไปเลยสักอย่าง แต่ว่าสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ตามที่เกิดแล้ว สิ่งนั้นต้องดับไป ใครห้ามได้ไหม

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ เกิดแล้วไม่ให้ตายได้ไหม

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นทุกอย่างทั้งหมด อนิจจัง ไม่เที่ยง ความไม่เที่ยง นั้นเป็นทุกข์อย่างยิ่ง เพราะเหตุว่าทุกข์อื่น รักษาได้ ไปหาหมอได้ แก้ได้ ใช่ไหม แต่ใครจะเปลี่ยนทุกข์ซึ่งเกิดดับ ไม่ให้ดับ ไม่เป็นทุกข์ เพราะทุกข์ที่นี้ หมายความถึง สิ่งที่ไม่เที่ยงเกิดขึ้นและดับไป เพราะฉะนั้นสิ่งที่มี เกิดขึ้น ไม่เที่ยง อนิจจัง สิ่งนั้น ความไม่เที่ยงนั้น เป็นทุกข์อย่างยิ่ง แล้วก็เป็นอนัตตาด้วย เพราะฉะนั้นเวลาพูดถึงไตรลักษณะ ก็หมายความถึง ลักษณะของธรรมทุกอย่างที่มีจริง ที่เกิดขึ้น ต้องดับจึงเป็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เป็นทุกขอริยสัจจะ เพราะฉะนั้น เมื่อความจริงเป็นอย่างนี้ ประจักษ์แจ้งได้ไหม การเกิดดับ

ผู้ฟัง ได้

ท่านอาจารย์ เป็นอริยสัจจะ เป็นความจริง ของผู้ที่สามารถรู้ความจริงนี้ได้ แต่เราขณะนี้ฟัง สภาพนี้เกิดหรือยัง ดับหรือยัง

ผู้ฟัง เกิดแล้วดับแล้ว

ท่านอาจารย์ รู้ไหม รู้ตรงไหน ตอนไหน

ผู้ฟัง ตอนที่ได้ยิน

ท่านอาจารย์ อะไรดับ

ผู้ฟัง เสียงและได้ยินดับไป

ท่านอาจารย์ และอะไรดับอีก ถ้าไม่รู้อะไรดับ สิ่งนั้นก็เป็นสุข เพราะไม่เห็นการเกิดดับ ต่อเมื่อไรทุกอย่างที่เกิดดับ ไม่มีอะไรสักอย่างซึ่งเกิดแล้วไม่ดับ เมื่อนั้น เป็นสภาพที่ไม่น่ายินดี เพราะฉะนั้นคำว่าทุกขะ ที่นี้หมายความถึง การเกิดดับนั้น ไม่ใช่สิ่งที่น่ายินดีน่าพอใจ

---