ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1197

ตอนที่ ๑๑๙๗

สนทนาธรรม ที่ โรงเรียนวัดราชศรัทธาธรรม

วันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑

ท่านอาจารย์ กำลังหลับอยู่หรือไม่ เพราะฉะนั้นจะตื่นได้ ก็ต่อเมื่อได้ฟังแต่ละคำ และเข้าใจขึ้น

ผู้ฟัง การฟัง กับการได้ยิน ต่างกันอย่างไร

ท่านอาจารย์ ได้ยินเสียงฟ้าร้อง ฟ้าร้อง เป็นคำต่างๆ หรือไม่ แค่เป็นเสียงใช่ไหม แต่ถ้าเป็นเสียงที่เกิดจากจิต ที่ต้องการจะให้เสียงนั้นมีความหมาย ในภาษาต่างๆ แต่ละคำ ก็ส่องไปถึงความหมายของคำนั้น เช่น เราพูดว่า "ไป" คงไม่มีใครนั่ง ถ้าบอกว่าไป ถ้าพูดคำว่า "ยิ้ม" ก็คงไม่มีใครร้องไห้ แต่ว่าเข้าใจได้ว่า คำนั้น เสียงนั้นหมายความถึงอะไร เพราะฉะนั้นคำว่า "ธรรม" เป็นเสียง ซึ่งนำไปสู่ความเข้าใจว่าหมายความถึงอะไร

ธรรมมีจริงหรือไม่ แค่นี้ ต้องคิด จริง ทุกคนรับรอง มีจริงแล้วอยู่ไหน และคืออะไร เดี๋ยวนี้มีไหม เห็นไหม มีคำถามตั้งหลายคำถาม สำหรับให้คิด สิ่งที่มีจริงต้องมีจริงใช่ไหม เดี๋ยวนี้มีไหม เห็นไหม ให้คิด สิ่งที่มีจริงต้องมีแน่นอน มีจริงแน่นอน ยอมรับ เดี๋ยวนี้มีไหม ต้องมี เพราะมีจริง แล้วอะไรที่มีจริงเดี๋ยวนี้

นี่คือบทนำการสนทนา ที่จะให้ไตร่ตรอง และคิด ไม่อย่างนั้นพอได้ยินได้ฟัง เป็นคำบอกเล่า จะไม่เข้าใจ เท่ากับได้คิดเอง มีท่านผู้ใดจะตอบสักท่านไหม สิ่งที่มีจริงเดี๋ยวนี้มีไหม แค่นี้ก่อน มีไหมเดี๋ยวนี้ มี แน่ใจว่ามี ตอบว่ามี อะไรมีจริงเดี๋ยวนี้

ผู้ฟัง ท่านถามว่า เดี๋ยวนี้มีจริงไหม ใจไปคิดว่า มนุษย์เราทุกคน ไม่มีเรา ไม่มีเขา ไม่มีตัวตน ทุกอย่างเป็นสิ่งสมมติ มันขัดกับความเข้าใจหรือไม่

ท่านอาจารย์ โดยมาก เราจะคิดเอง แต่ถ้าเราคิดคำที่ถาม แล้วตอบ อันนั้นจะชัดเจน เดี๋ยวนี้มีสิ่งที่มีจริงๆ ไหม

ผู้ฟัง ที่คิดว่ามีจริง เพราะว่ามีผู้ถาม แล้วก็มีผู้ตอบ

อ.วิชัย ถ้าเราคิดถึงว่า มีผู้ถาม กับผู้ตอบ อย่างเช่น ถ้าเป็นเราถาม ใช่ไหม และอะไรที่เป็นเราถาม ดังนั้นต้องมีธรรมแน่นอน แต่ว่าไม่เคยเข้าใจเลย ว่าเป็นธรรม แต่ยึดว่าเป็นเรา อย่างที่ท่านที่กล่าวมาสักครู่นี้ กล่าวว่า ไม่มีคน ไม่มีสัตว์ แต่ว่าต้องมีธรรม แต่ว่าการที่จะรู้ว่า ไม่ใช่เราได้ ไม่ใช่แต่เพียงกล่าวว่า ไม่ใช่เรา แต่ต้องเป็น "ปัญญา" ที่รู้ตามความเป็นจริง

เพราะฉะนั้นปัญญาที่จะเกิดขึ้น เข้าใจความเป็นจริง พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแสดงความเป็นจริงของสิ่งนั้น อย่างเช่น มีเห็นไหม มีใช่ไหม แต่คิดว่าเป็นเราเห็น ถ้าเป็นปัญญาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แสดงความเป็นจริง ว่า "เห็น" เป็นธรรมอย่างหนึ่ง เป็นธาตุที่เกิดขึ้น "รู้" สิ่งที่ปรากฏทางตา เช่น ถ้าไฟดับหมดเลย ในความมืด จะเห็นไหม ไม่เห็น มีแต่ความมืด ใช่ไหม นั่นแสดงว่าทั้งหมดนี้ การเห็นเกิดขึ้น เพราะมีเหตุปัจจัย

ดังนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แสดงความจริงของ แต่ละหนึ่งๆ ที่ประชุมรวมกัน ที่คิดว่าเป็นเรา แต่ความจริงก็คือเป็น ธรรมแต่ละหนึ่ง ที่เกิดขึ้นประชุมรวมกัน แต่ถ้าแยกย่อยออกมา ว่า "เห็น" เป็นเราไหม "ได้ยิน" เป็นเราไหม "คิด" เป็นเราไหม ดังนั้นการพูดถึง เห็นบ้าง ได้ยินบ้าง คิดบ้าง ความเข้าใจในสิ่งนี้ ยังไม่มี เพราะว่ายังเป็นเราเห็น ใช่ไหม ยังเป็นเราได้ยิน ใช่ไหม ยังเป็นเราคิด ใช่ไหม ดังนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงแสดงความเป็นจริง ว่าเห็นก็เป็นธาตุหนึ่ง เป็นจิต เห็นไหม ได้ยินก็เป็นธาตุหนึ่ง เป็นจิตได้ยิน คิดก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ก็เป็นจิตที่คิด

ตรงนี้คือเพียงกล่าวพอให้เริ่มที่จะรู้ว่า หนทางของการที่จะเข้าใจธรรม ต้องมีการได้ฟังพระธรรม ว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่พระองค์ตรัสรู้ ความจริงของทุกอย่างเลย ตรงนี้เพียงแค่ในเบื้องต้น ที่จะรู้ว่า ความเป็นจริงของสิ่งต่างๆ เป็นอย่างไร

ท่านอาจารย์ ไม่ทราบจะมีคำถามอะไรไหม ฟังแค่นี้ หรือว่าค่อยๆ เข้าใจขึ้นว่าที่ว่าเป็นเรา ลองแยกออกไปซิ ตรงไหนเป็นเรา เวลานอนหลับสนิท ไม่ฝัน มีอะไรปรากฏ คือให้คิดทั้งนั้น จะคิดอย่างไรก็ได้ แต่ก็ตรงตามความคิดของแต่ละคน ที่จะตอบ นอนหลับสนิท ไม่ฝัน มีอะไรปรากฏ ตามความเป็นจริง ถ้าตอบผิดเป็นธรรมดา เพราะเหตุว่ายังไม่ได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราก็ผิดมาแล้วทั้งนั้น ไม่รู้มาแล้วทั้งนั้น จะแสดงให้เห็นว่า แม้แต่คำธรรมดาอย่างนี้ ยังไม่สามารถที่จะเข้าถึงความเป็นธรรม คือสิ่งที่มีจริง

ทุกคนได้ยินคำว่า "ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา" เคยได้ยินไหม แล้วคิดอย่างไร เห็นไหม ได้ยินแล้ว แล้วคิดอย่างไร ยังไม่รู้ว่าธรรมคืออะไร แล้วเพียงแต่จำว่า ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา หมายความว่าอย่างไร แสดงว่าความเข้าใจของเราไม่พอ ที่จะคิดเอง แต่ถ้าค่อยๆ ฟัง พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้สิ่งที่มีจริง แน่นอน ถ้าสิ่งนั้นไม่มี จะตรัสรู้อะไร

แต่สิ่งที่พระองค์ทรงตรัสรู้ ต้องเป็นสิ่งที่ลึกซึ้ง โดยที่คนอื่นไม่เห็นความลึกซึ้งเลย และก็ไม่รู้ด้วย เพราะฉะนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ ทุกอย่างที่มีจริง ค่อยๆ เห็นพระปัญญาคุณก่อน พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ทุกอย่างที่มีจริง เพราะฉะนั้นพอได้ฟังอย่างนี้ ลองบอกหน่อยว่าทุกอย่างคืออะไร เห็นไหม นี่เป็นการที่เราฟังธรรมไป คิดไป ไตร่ตรองไป

เพราะเหตุว่าถ้าไม่ตั้งต้นอย่างนี้ ไม่มีทางที่จะเป็นปัญญาของเราเอง ได้แต่ฟังเขาบอก และก็เชื่อ แล้วก็ลืม อย่างธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา ก็ได้ยินได้ฟัง แต่ก็ไม่รู้ว่าอะไร เพียงแค่จำได้ว่า ธรรมมี แต่ว่าธรรมที่มีทั้งหมดไม่ใช่เรา อนัตตา มาจากคำว่า "อัตตา" สิ่งหนึ่งสิ่งใด แต่เมื่อมีคำว่า "นะ" คือไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใด ภาษาบาลีจะใช้คำว่า "อนัตตา" ซึ่งทุกคนเข้าใจคำนี้ อนัตตาต้องไม่ใช่เรา ใช่ไหม

ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา เริ่มเห็นความจริงว่า ทุกสิ่งที่มี ไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใด และไม่ใช่เราด้วย แต่เป็นธรรม เริ่มค่อยๆ เข้าใจความหมายของธรรมว่า เป็นสิ่งที่มีจริง แต่สิ่งนั้นไม่ใช่ของใคร แต่มี เพราะเหตุว่าเป็น อนัตตา ไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยง ที่เราว่าเป็นคน จริงๆ แล้ว กระทบสัมผัสตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า ตรงไหนเป็นคน ลองคิดดู มีอะไรปรากฏขณะที่กระทบสัมผัส ตรงไหนก็ได้ แขนก็ได้ ศีรษะก็ได้ เท้าก็ได้ มีอะไรปรากฏ พิสูจน์ได้ใช่ไหม

คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พิสูจน์ได้ทุกขณะ เดี๋ยวนี้ก็มี ถ้าเข้าใจว่า มีเรา มีเขา มีคน มีโต๊ะ มีเก้าอี้ ลองกระทบสัมผัสดู ตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า ที่ว่าเป็นตัวเรา อะไรปรากฏ ถ้าหาตรงนี้ไม่ได้ ก็เข้าใจธรรมไม่ได้ ต้องเป็นผู้ที่ตรง และจริงใจ ที่จะเริ่มเข้าใจธรรม ซึ่งแต่ก่อนนี้ เพียงพูดตาม แต่ยังไม่ใช่ความเข้าใจแท้จริง จนกว่าจะรู้ว่าธรรมคืออะไร เพราะฉะนั้นธรรมมีแน่นอน เดี๋ยวนี้ก็มี ตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า ลองกระทบสัมผัสดูว่า สิ่งที่มีคืออะไร

ผู้ฟัง ถ้าเราเอามือไปจับผม เราก็รู้สึกว่า เราสัมผัสกับ ความสาก ความนุ่ม ของผม

ท่านอาจารย์ ยังมี "ผม" ใช่ไหม แต่ว่าถ้าเอาผมออกไป มีอะไร ไม่พูดถึงผม อะไรปรากฏ ที่เคยเป็นผมความจริงเป็นอะไร เห็นไหม

ผู้ฟัง เป็นธรรม เป็นธรรมชาติ

ท่านอาจารย์ คืออะไร ลักษณะเป็นอย่างไร เห็นไหม ธรรมดาชีวิต แต่ไม่มีใครรู้ ไม่ได้เปิดเผยเลย อยู่ในความมืด จนกว่าจะได้ฟังคำ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้สิ่งที่มีที่ตัว เข้าใจว่าเป็นตัวเรา ลองหาดู เพียงแค่กระทบสัมผัส ตรงไหนก็ได้ ตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า อะไรปรากฏ มีอะไรจริงๆ ทุกคำวัน กระทบสัมผัสทุกวัน ไม่รู้ ใช่ไหม ตอนนี้จะรู้แล้ว ว่าอะไรปรากฏ อะไรมีจริงๆ ตัวแท้ๆ เข้าใจว่าเป็นเรา แต่ไม่รู้มีอะไรตรงนั้น ได้อย่างไร เห็นไหม เพราะไปยึดถือทั้งหมด ที่มีว่า เป็นเรา โดยไม่รู้ความจริงว่า เมื่อไม่มีเรา แล้วมีอะไร ธรรมทั้งหลายเป็น อนัตตา แต่ละคำต้องมั่นคง สอดคล้อง ธรรมทั้งหลายแปลว่าไม่มีอะไรเว้นเลย

ธรรมต้องเป็นสิ่งที่มีจริง ถ้าไม่มี พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะตรัสรู้อะไร เพราะฉะนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงตรัสรู้สิ่งที่มีจริง และสิ่งที่มีจริง หลายอย่างมากเลย ใช่ไหม เสียงก็มี กลิ่นก็มี รสก็มี คิดก็มี จำก็มี เพราะฉะนั้นสิ่งที่มีจริงทั้งหมด เป็นธรรมแต่ละหนึ่ง เพราะฉะนั้นธรรมคือสิ่งที่มีจริงๆ มีลักษณะปรากฏให้รู้ว่ามีด้วย และก็เป็นแต่ละหนึ่งด้วย เพราะฉะนั้นธรรมทั้งหลาย ไม่ใช่ของใคร เป็นสิ่งที่มีเท่านั้น

นี่คือการเริ่มต้นของปัญญา เพราะมีพระพุทธรัตนะ พระธรรมรัตนะ พระสังฆรัตนะ ถ้าเรารู้จักพระพุทธเจ้า เป็นผู้ที่ทรงตรัสรู้ แสดงธรรมให้เราได้ยินได้ฟัง ก็คือทรงแสดงความจริง ความจริงมีจริงๆ เป็นธรรม อะไรที่มีจริง ทั้งหมดเป็นธรรม ซึ่งภาษาไทยหมายความว่าสิ่งที่มีจริง ธรรมไม่ใช้คำภาษาไทย เป็นคำภาษาบาลี เป็นภาษามคธี พระองค์ตรัสกับคนในเมืองนั้น ที่ใช้ภาษานั้น เขาเข้าใจ พูดถึงสิ่งที่มีจริง เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้อะไรมีจริง

ผู้ฟัง ถ้าเราจะใช้คำธรรมคือ ธรรมชาติ อย่างนี้

ท่านอาจารย์ เอาคำว่าธรรมชาติมาแต่ไหน

ผู้ฟัง ทุกสิ่งทุกอย่างที่เราเจอ เป็นธรรมชาติทั้งนั้น ทุกสิ่งทุกอย่างคือธรรม จะได้ไหม

ท่านอาจารย์ แล้วทำไมมีธรรมชาติด้วย

ผู้ฟัง เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นเอง โดยเราไม่ได้ปรุงแต่ง

ท่านอาจารย์ แต่สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เกิดขึ้น ต้องอาศัยสิ่งที่ทำให้เกิดขึ้น ปรุงแต่ง เกิดเองไม่ได้เลยสักอย่างเดียว เพราะฉะนั้นวันนี้ คิดว่าแม้เวลาจะไม่มาก แต่ถ้าได้เข้าใจคำว่าธรรมจริงๆ แค่คำเดียว เป็นประโยชน์มหาศาล ดีกว่าเราคิดว่า เราไปฟังเรื่องนั้นเรื่องนี้ แต่ไม่เข้าใจเลย แม้แต่คำว่าธรรม โดยเฉพาะ ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา ทุกคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นคำจริงตลอด ไม่ว่าจะกาลไหน เปลี่ยนไม่ได้เลยเพราะทรงตรัสรู้ความจริงถึงที่สุด เพราะฉะนั้นธรรมคือ สิ่งที่มีจริง แน่นอน แต่สิ่งที่มีจริงมากมายหลายอย่างเหลือเกิน แต่ละหนึ่งๆ มีจริง แต่ละหนึ่งจึงเป็นธรรม

ผู้ฟัง ท่านอาจารย์ช่วยขยายคำว่า อนัตตา ด้วย

ท่านอาจารย์ "อัตตา" คือ สิ่งหนึ่งสิ่งใด นี่ดอกไม้ นี่โต๊ะ นี่คน เพราะฉะนั้นเป็น แต่ละหนึ่งๆ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ว่า สิ่งที่เราเข้าใจว่าเป็นคน มีธรรมอะไรบ้างที่รวมกัน ซึ่งเกิดขึ้น ค่อยๆ คิด ถ้าไม่มีอะไรเกิดขึ้นเลยทั้งสิ้น จะมีโลกไหม จะมีดาวไหม จะมีพระอาทิตย์ไหม จะมีต้นไม้ไหม ถ้าไม่มีอะไรเกิดขึ้นเลย จะมีไหม

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ ไม่มี นี่คือคำตอบที่ถูก เพราะฉะนั้นต้องเกิดจึงมี สิ่งที่มีขณะนี้ต้องเกิด ถ้าไม่เกิดไม่มี ค่อยๆ ฟัง ค่อยๆ เข้าใจ ดีคู่กับชั่ว ใช่ไหม ดีเป็นชั่วไม่ได้ ชั่วเป็นดีไม่ได้ แต่ชั่วมีจริงๆ ดีก็มีจริงๆ เพราะฉะนั้นชั่วเป็นธรรมที่ชั่ว สิ่งที่มีจริงนั้นชั่ว ธรรมที่ดีมีจริงๆ เพราะฉะนั้นสิ่งที่มีเช่นนั้นดี จึงใช้คำว่าธรรมที่ดี เริ่มเข้าใจหรือยัง เพียงแค่สิ่งที่มีจริงๆ เช่นนี้เป็นธรรม

ผู้ฟัง สิ่งที่มีจริงๆ เท่าที่คิดมาตลอด ก็คือ ไตรลักษณ์ มีจริง

ท่านอาจารย์ ไตร แปลว่าอะไร ลักษณ์ แปลว่าอะไร

ผู้ฟัง ไตร ๓

ท่านอาจารย์ และลักษณ์แปลว่าอะไร

ผู้ฟัง เป็นลักษณะ ๓ ประการ

ท่านอาจารย์ ลักษณะ ๓ ของอะไร

ผู้ฟัง ลักษณะ ๓ ประการของธรรมหรือไม่ ไม่ทราบ

ท่านอาจารย์ เช่นนี้ เพราะฉะนั้นได้ยิน และเราเผินมาตลอดเลย เก็บคำที่เราไม่รู้จักมาตลอดเลย ณ วันนี้ เราจะไม่พูดคำที่เราไม่รู้จักอีกต่อไป แต่ว่าขอให้พูดคำที่เราได้เข้าใจแล้วจริงๆ แต่ละคำ เพราะฉะนั้นสิ่งที่มีจริงเป็นธรรม ตรงนี้ถูกต้องไหม เพราะฉะนั้นสิ่งที่มีจริงมีมากไหม มีมาก เพราะฉะนั้นธรรมแต่ละหนึ่ง ตาเป็นหูหรือไม่ เห็น เป็นได้ยินหรือไม่ ไม่ใช่ ใช่ไหม เพราะฉะนั้น "ตา" เป็นธรรมอย่างหนึ่ง "หู" เป็นธรรมอย่างหนึ่ง "ได้ยิน " เป็นธรรมอย่างหนึ่ง "คิด" เป็นธรรมอย่างหนึ่ง "โกรธ" เป็นธรรมอย่างหนึ่ง รวมความว่าตั้งแต่เกิดจนตาย เป็นธรรมที่เกิดขึ้น แต่ละหนึ่ง ไม่มีอะไรที่ไม่ใช่ธรรม

เมื่อเกิดขึ้น สิ่งที่เกิดนั้นมีจริง เป็นสิ่งที่ต้อง "เกิดขึ้น" "ปรากฏ" ไม่ว่าอะไรปรากฏก็ตาม สิ่งนั้นเกิด เคยคิดไหม ไม่เคยเลย คิดว่ามีอยู่ตลอดเวลา แต่หารู้ไม่ว่า ได้ยินเกิด เสียงเกิด คิดเกิด ชอบเกิด สิ่งที่ชาวโลกไม่รู้ก็คือ "สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้น สิ่งนั้นดับไปเป็นธรรมดา" พระพุทธพจน์ เหมือนเราอยู่ที่พระวิหารเชตวัน เวฬุวัน ได้ยินคำนี้จากพระโอษฐ์ ก็ต้องเข้าใจไม่ใช่ฟังเฉยๆ เพราะฉะนั้นก็เริ่มเป็นผู้ที่ละเอียด จึงสามารถที่จะเข้าใจ คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ ทรงแสดงธรรมคือแสดงสิ่งที่มีจริง ตามความเป็นจริงของสิ่งนั้น ซึ่งสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ตาม ที่มี สิ่งนั้นต้องเกิด เกิดแล้วต้องดับเป็นธรรมดา

แต่ขณะนี้ไม่ปรากฏการเกิดดับ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประจักษ์การเกิดของสิ่งหนึ่ง และการดับไปของสิ่งหนึ่ง จึงกล่าวว่าธรรมทั้งหลายเป็น อนัตตา ไม่ใช่เราที่ยั่งยืนเห็น ดับแล้ว เพราะขณะได้ยินไม่ใช่เห็น ขณะคิด ต้องไม่ใช่เห็น ไม่ใช่ได้ยิน เป็นแต่ละหนึ่งๆ ซึ่งมีปัจจัยเกิดขึ้น แล้วก็ดับไป เพราะฉะนั้นธรรมเกิด ธรรมดับ ใช่ไหม เป็นเราหรือไม่ เวลาโกรธเกิดขึ้น ก่อนโกรธไม่มีโกรธ แล้วโกรธเกิด แล้วโกรธก็ดับไป ขณะเห็นไม่ใช่ขณะโกรธ ขณะได้ยินไม่ใช่ขณะโกรธ

เพราะฉะนั้นทรงแสดงความละเอียดอย่างยิ่ง ของแต่ละหนึ่ง ซึ่งมีจริงๆ ซึ่งใครไม่สามารถที่จะรู้ได้ ว่าแต่ละอย่างนั้นเป็น อนัตตา ไม่ใช่ของใครเลยทั้งสิ้น แล้วก็จะเกิดต่อเมื่อมีปัจจัย ที่จะทำให้สิ่งนั้นเกิดขึ้น สิ่งนั้นจึงจะเกิดขึ้นได้ เช่น เห็นเดี๋ยวนี้ ถ้าไม่มีตาเห็นไหม เห็นได้ไหม ไม่มีตา คนตาบอดไม่มีทางจะเห็นเลย แต่ตาไม่เห็น แค่เป็นตา ที่สามารถกระทบกับสิ่งที่กำลังปรากฏให้เห็น แล้วจิตเกิดขึ้นเห็น ธาตุรู้เกิดขึ้นเห็น ไม่ใช่เราทั้ง ๓ อย่างเป็นแต่ละหนึ่ง ตาก็เป็นหนึ่ง ตาไม่ใช่สิ่งที่ปรากฏให้เห็น สิ่งที่ปรากฏให้เห็น ก็ไม่ใช่เห็น ที่กำลังเห็นสิ่งนั้น

เพราะฉะนั้นย่อย ขยายทั้งวันออกไป แต่ละหนึ่งเกิดดับเร็วสุดที่จะประมาณได้ จึงลวงให้เห็นว่า เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยง เพราะฉะนั้นจึงมีสิ่งหนึ่งสิ่งใดเป็น อัตตา แต่ว่าความจริงธรรมทั้งหมดเป็น อนัตตา เพราะเหตุว่า ทุกคำต้องตรง ธรรมทั้งหลายไม่เว้นเลย เป็นอนัตตา เกิดแล้วดับแล้วจะเป็นของใคร เมื่อครู่นี้ได้ยินดับแล้ว ไปหาได้ยินอีกสิว่าอยู่ไหน ได้ยินที่ดับไปแล้วในสังสารวัฏ ไม่กลับมาอีกเลย และไม่ใช่แต่เฉพาะได้ยิน สิ่งหนึ่งสิ่งใดทั้งหมดเลย มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ไม่มีใครไปทำให้เกิดขึ้นได้ นอกจากปัจจัยที่จะทำให้เกิดขึ้นเป็นสิ่งนั้น แล้วก็ดับไปเป็นธรรมดา คำนี้ใครตรัส พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

เพราะฉะนั้นชื่อว่าฟังธรรม คือฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่ใช่คำของคนอื่น ถ้ายังไม่เข้าใจ ก็ยังไม่รู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ว่าพระองค์ทรงตรัสรู้อะไร แต่พอได้ฟัง ได้ยินเมื่อครู่หมดแล้ว เราอยู่ไหน ขณะที่ได้ยินก็เป็นเราได้ยิน แต่ความจริงไม่มีเรา มีแต่ได้ยินเกิดขึ้น เมื่อมีเสียงกระทบหู ถ้าเสียงยังไม่กระทบหู ได้ยินก็เกิดไม่ได้ หรือว่าไม่มีหู มีแต่เสียง ได้ยินก็ปรากฏไม่ได้ เพราะไม่ได้กระทบกับหู และถ้าไม่มีจิต ธาตุรู้ที่กำลังได้ยิน ก็มีแต่หู และเสียงก็เกิดดับไป แต่ไม่มีการได้ยิน เพราะฉะนั้นเราก็คือธรรมแต่ละหนึ่ง ทุกอย่างก็เป็นธรรมแต่ละหนึ่ง ที่ดอกไม้ มีสิ่งที่ปรากฏให้เห็น เป็นสีม่วง สีเขียว อะไรก็ตามแต่ มีจริงๆ ใช่ไหม แล้วมีกลิ่นไหม ดอกไม้มีกลิ่นไหม

ผู้ฟัง ถ้าเป็นดอกไม้จริงๆ ก็จะมีกลิ่น แตกต่างกันไป

ท่านอาจารย์ แตกต่างกันไป แต่เดี๋ยวนี้บอกว่าไม่ได้กลิ่น เพราะว่ากำลังเห็น กับกำลังคิด เพราะฉะนั้นแต่ละหนึ่ง แค่กระทบสิ่งที่กระทบกันได้ มีธาตุรู้เกิดขึ้นรู้ แล้วก็ดับไป เพราะฉะนั้นที่ว่า คนเกิด สัตว์เกิด ต้องเป็นสภาพธรรมที่เป็นธาตุรู้ สามารถที่จะเห็น สามารถที่จะได้ยิน ได้กลิ่น คิดนึกต่างๆ ความจริงก็เป็นสิ่งที่มีจริง ใช้คำอีกคำหนึ่งว่า "ธาตุ" หรือ "ธา-ตุ" " ธ -า- ตุ " ความหมายเดียวกัน แต่เพิ่มความลึกซึ้งขึ้นว่า สิ่งที่เป็นธรรมที่มีจริง ที่เกิดนั้น ไม่มีใครสามารถเปลี่ยนได้ เป็นธาตุแต่ละชนิด เราเคยได้ยินแต่ว่า ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม แต่ธรรมทั้งหมดเป็นธาตุแต่ละหนึ่ง ธาตุเห็น ธาตุได้ยิน อะไรที่มีจริง เป็นธาตุทั้งหมด เพราะไม่ใช่เรา เริ่มเข้าใจความหมายของคำว่า มีจริง แต่ไม่ใช่เรา

ผู้ฟัง อย่างเห็น สมมติว่าเราเอาน้ำหนึ่งแก้ว วางไว้ตรงหน้าเรา แล้วมันก็ยังวางอยู่ตรงนั้น อย่างนี้ยังเห็นอยู่ไหม

ท่านอาจารย์ คนส่วนใหญ่ ไม่รู้การเกิดดับอย่างเร็วที่สุด ซึ่งสืบต่อเหมือนก้านธูปหนึ่งก้าน เราจุดไฟที่ก้านธูป แล้วก็หมุนให้เร็วเป็นวงกลม ทำไมเป็นวงสว่าง กลมๆ ทั้งๆ ที่มีธูปดอกเดียว แต่แกว่งให้เร็วๆ การเกิดดับสืบต่อ ก็ปรากฏ เป็นรูปร่างสัณฐานต่างๆ เพราะฉะนั้นสิ่งที่มี เพียงเกิดแล้วก็ดับ แต่ก็มีสภาพธรรมที่เกิดต่อ เร็วมาก จนไม่ปรากฏการเกิดดับ เดี๋ยวนี้เอง

เพราะฉะนั้นจะเห็นได้ พระปัญญาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ต้องเหนือบุคคลอื่นใดทั้งสิ้น แต่ละคำสามารถที่จะประจักษ์ได้ พิสูจน์ได้ ด้วยปัญญา จึงมีผู้ฟัง ที่อบรมเจริญปัญญา จนสามารถดับกิเลส ถึงความเป็นพระอรหันต์ได้ เพราะได้ฟังคำของพระองค์ แล้วค่อยๆ เข้าใจขึ้น เข้าใจขึ้นที่จะเคยคิดว่า เป็นเราเกิด ถ้าไม่มีธาตุรู้เกิด ไม่มีรูปเกิด ไม่มีอ่อนแข็งเกิด ก็ไม่มีเรา

เพราะฉะนั้นที่ตัวที่เข้าใจว่าเป็นเรา กระทบสัมผัสอ่อนหรือแข็ง เกิดอ่อน แล้วก็ดับ เกิดแข็ง และก็ดับ เร็วมากแต่ไม่ปรากฏ แต่ลองคิด เพียงแค่คิดว่า ที่ตัวมีอากาศแทรกคั่นอยู่ อย่างละเอียดหรือไม่ สามารถที่จะแตกย่อยทำลายได้ ผมก็ไปตัดผมกันบ่อยๆ ใช่ไหม ต้องมีอากาศแทรกคั่น ถ้าไม่มีอากาศแทรกคั่น ผมแตกไม่ได้ แยกไม่ได้ แต่ที่เป็นไปได้ เพราะเหตุว่ามีธาตุที่ว่างจาก อ่อนแข็ง เย็นร้อน แทรกคั่นอยู่ ที่เราใช้คำว่า "อากาศธาตุ" เพราะฉะนั้นตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า มีอากาศธาตุแทรกคั่น ละเอียดอย่างยิ่ง แล้วก็เกิดดับอยู่ แต่ไม่ปรากฏ จนกว่าแตกย่อยสลายเมื่อไหร่ เราก็รู้ว่าตัวเราอยู่ไหน ไม่มีเลย แยกออกจนเหลือเป็นฝุ่นละเอียดยิบ ได้ไหม ตรงไหนเป็นเรา ก็ไม่มีเลยสักอย่าง

เพราะฉะนั้นเริ่มเข้าใจคำว่า สิ่งที่มีจริง แล้วก็ทั้งวันเป็นสิ่งที่ถูกปกปิดไว้ ด้วยการเกิดดับ และก็ติดข้องจนไม่ปรากฏว่า เกิดขึ้นและดับไป แต่ต้องไม่ลืมแต่ละคำ ธรรมต้องเป็นสิ่งที่มีจริง ธรรมทั้งหลายไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่ของเรา เพราะว่าเป็นแต่ละหนึ่ง ที่ดอกไม้มีทั้งสี ใช่ไหม มีทั้งกลิ่น และมีทั้งรสด้วย รับประทานได้ และก็มีโอชา ที่เป็นอาหาร ที่ว่าเมื่อกลืนกินเข้าไปแล้ว ก็ทำให้เกิดรูปร่างกายต่อไปอีก เป็นเรื่องที่ละเอียดมาก แต่ละคำละเอียดกว่านี้อีกมาก เพียงแต่เราพูดรวมๆ กว้างๆ สำหรับตอนต้น ที่จะให้เข้าใจในคำว่า "ธรรม" กับคำว่า "อนัตตา"