ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1147

ตอนที่ ๑๑๔๗

สนทนาธรรม ที่ บ้านนายแพทย์ทวีป และคุณพรทิพย์ ถูกจิตร

วันที่ ๑๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๖๐

ท่านอาจารย์ คุณกฤษณา เหตุเป็นอย่างไร

ผู้ฟัง เรื่องเหตุก็คือรากฐานที่มั่นคง อย่างโลภะที่เป็นเหตุ ก็เพราะเป็นรากฐานที่มั่นคง ที่ทำให้จะต้องไปแสวงหาสิ่งที่ชอบ โทสะก็เป็นรากฐานที่มั่นคง ทำให้เกิด ความไม่ชอบ ความไม่พอใจ ความโกรธ ก็อยากจะขอความกรุณาท่านอาจารย์ได้ให้ความละเอียดในตรงนี้ เพื่อชัดเจนขึ้น

ท่านอาจารย์ สภาพที่ติดข้องมีจริงๆ แล้วก็เป็นธรรม ซึ่งไม่ใช่จิต แต่เป็นเจตสิก เกิดกับจิตเมื่อไหร่ จิตนั้นมีมลทิน เพราะความไม่รู้ จึงติดข้องพอใจในสิ่งที่เพียงเกิดปรากฏ แล้วหมดไป เพราะไม่รู้ ที่ติดข้องในสิ่งที่ไม่มีอีกต่อไป ฉลาดไหม ไม่มีจริงๆ แต่เพราะยังไม่ประจักษ์ว่า ไม่มีจริงๆ ก็ยังคงมีความติดข้องไปเรื่อยๆ เพราะไม่รู้ เพราะฉะนั้นความไม่รู้คืออวิชชา เป็นเหตุใช่ไหม

ผู้ฟัง ความไม่รู้คืออวิชชาเป็นเหตุ

ท่านอาจารย์ หนึ่งเหตุแล้วที่ชัดเจน ใช่ไหม เป็นอกุศลแน่นอน เพราะไม่รู้ และเหตุคืออวิชชา ทำให้เกิดเหตุอะไรบ้าง

ผู้ฟัง ก็ทำให้เกิดโลภเหตุ

ท่านอาจารย์ ทำให้เกิดโลภะ เพราะฉะนั้น เริ่มรู้จักเหตุที่เป็นโลภะ ว่าเพราะไม่รู้หนึ่งเหตุ ทำให้เกิดความติดข้องอีกหนึ่งเหตุ ซึ่งต้องแยกเจตสิก ๒ เจตสิกนี้ อวิชชาเป็นโมหะ ไม่ใช่โลภะ ไม่ใช่ติดข้อง อวิชชาไม่สามารถจะรู้ ไม่สามารถที่จะเข้าใจ ไม่สามารถที่จะเห็นถูกตามความเป็นจริงของสิ่งใดๆ เลยทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น อวิชชาไม่ใช่เรา แต่ขณะใดก็ตาม ที่ไม่สามารถที่จะเข้าใจความจริงของสิ่งที่มีทั้งหมด ไม่ว่าอะไร นั่นคือ อวิชชา

ผู้ฟัง ความไม่รู้ ความไม่เข้าใจ อันนี้เป็นเหตุ

ท่านอาจารย์ เป็นสิ่งที่มีจริงก่อน

ผู้ฟัง มีจริงก่อน

ท่านอาจารย์ มีจริง เป็นเหตุที่ทำให้เกิดความติดข้อง อีกหนึ่งเหตุ

ผู้ฟัง ที่ว่าเป็นเหตุ คือพูดว่าเป็นรากฐานที่มั่นคง ที่ทำให้เกิดความติดข้อง ก็ในเมื่อ ความไม่รู้ก็เกิดพร้อมๆ กับความชอบความติดข้อง เพราะฉะนั้น อันนี้ก็จะเป็นรากฐาน คือหมายความว่า เขาเกิดพร้อมกันด้วยใช่ไหม

ท่านอาจารย์ อาศัยกันและกันเกิดขึ้น ๒ เหตุแล้วใช่ไหม เพราะฉะนั้น เราทุกคนตั้งแต่ตื่นมาเป็นไปตามมูลรากของความติดข้อง ซึ่งเป็นเหตุ ตั้งแต่ลืมตาจนหลับตา ไม่พ้นจากอวิชชาและโลภะ โมหเหตุกับโลภเหตุ เพราะมีความติดข้องอย่างมากในสิ่งหนึ่งสิ่งใด เวลามีสิ่งที่ตรงกันข้ามกับที่เราชอบ ก็เกิดความไม่ชอบ เพราะอวิชชาเป็นเหตุ และเพราะโลภะเป็นเหตุ ถ้าเราไม่มีโลภะ ไม่มีความติดข้อง ไม่มีการที่จะถูกกระทบกระเทือน ที่จะให้เกิดความหวั่นไหว ไม่พอใจ ไม่มีเลย ไม่ว่าอะไรทั้งสิ้น ที่เป็นเหตุให้เกิดโทสะ เพราะมีโลภะและอวิชชา เพราะฉะนั้น ๓ เหตุ ก็เป็นเหตุให้มีการกระทำทางกาย ทางวาจา ซึ่งเป็นอกุศล เมื่อเป็นอกุศลเหตุ ไม่ใช่เรา แล้วแต่ว่าใครสะสมมามาก มาน้อย ประการใด ก็เป็นไปตามการสะสมในขณะนั้น

ผู้ฟัง การสะสมก็คือ เป็นรากที่หยั่งลึกอยู่เรื่อยๆ ใช่ไหม

ท่านอาจารย์ เหมือนเมื่อสักครู่นี้ มีเรา

ผู้ฟัง อันนั้นก็คือเป็น ...

ท่านอาจารย์ หนึ่ง ไม่รู้ สอง ยึดมั่น พอใจในสิ่งที่เกิดขึ้นว่าเป็นเรา อย่างไรๆ ก็เป็นเราติดข้องเลย ลึกแค่ไหน

ผู้ฟัง มีสภาพอีกอย่างหนึ่งที่ลึกมากๆ แต่ทำไมจึงไม่เป็นเหตุ คือความเห็นผิด ที่เรียกว่าเป็นตอในวัฏฏะ นี่แสดงว่า เขาต้องฝังลงไปอย่างลึกมาก แต่ก็ไม่เป็นเหตุ

ท่านอาจารย์ เพราะเหตุว่า ถ้าไม่มีอวิชชาและโลภะ จะมีความเห็นผิดได้ไหม

ผู้ฟัง ก็ไม่ได้ เพราะว่ามีความเห็นผิด เพราะมีความไม่รู้ และก็มีความติดข้อง

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น อย่างสัตว์เดรัจฉาน งู นก พวกนี้ มีความเห็นผิดไหม

ผู้ฟัง ถ้าพูดในระดับที่ยังนอนเนื่องอยู่ ก็มี

ท่านอาจารย์ แต่ชีวิตประจำวัน มีความเห็นผิดไหม

ผู้ฟัง คิดว่าเขาไม่มีความเห็นอะไร

ท่านอาจารย์ แต่มีเหตุ คืออวิชชากับโลภะ กับโทสะ และชีวิตก็ดำเนินไปด้วยสิ่ง ๓ สิ่งนี้ คือ ๓ เจตสิก เป็นเหตุที่จะทำให้ชีวิตเป็นไป

ผู้ฟัง ในทางที่ไม่ดี

ท่านอาจารย์ ในทางที่ไม่ดี คงต้องฟังไปก่อน เพียงแต่ว่าเริ่มต้น ต้องไม่ลืมคำว่า ธรรม ต่อไปนี้เพื่อนฝูงไม่เคยรู้เลยว่า ธรรมคืออะไร แต่พอได้ยินคำว่าธรรมใช่ไหม ก็รู้เลยว่า สิ่งที่มีจริง เพราะรู้แน่ ฟังแล้ว และก็มั่นคงด้วยว่าสิ่งที่มีจริง ใครจะเรียกอะไรก็ได้ ไม่เรียกก็ได้ เพราะเป็นสิ่งที่มีจริง และเราจะเรียกอะไรดี ก็ต้องใช้คำที่สามารถที่จะทำให้เข้าใจกันได้ว่า พอพูดถึงธรรม ก็หมายความถึงสิ่งที่มีจริงทุกอย่าง ความดีเป็นธรรมหรือเปล่า

ผู้ฟัง เป็น

ท่านอาจารย์ ความชั่วเป็นธรรมหรือเปล่า

ผู้ฟัง เป็น

ท่านอาจารย์ โกรธเป็นธรรมหรือเปล่า

ผู้ฟัง เป็น

ท่านอาจารย์ หิว

ผู้ฟัง เป็น

ท่านอาจารย์ สนุก

ผู้ฟัง เป็น

ท่านอาจารย์ ทุกอย่างเห็นไหม ไม่เว้นเลย มีเราไหม

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ ไม่มี นี่เริ่มแล้ว จนกว่าจะมั่นคง ไม่มีเพราะเป็นโกรธ เดี๋ยวก็หายโกรธแล้ว เห็น เดี๋ยวเห็นก็หมดไปแล้ว เพราะฉะนั้น สิ่งต่างๆ เหล่านั้น มีปัจจัยเพียงเกิดแล้วดับ แล้วไม่กลับมาอีกเลย แล้วจะเป็นเราได้อย่างไร เพราะฉะนั้น คำของใคร ก็ไม่จริงเท่ากับคำของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่มี สุญญตา ว่างเปล่าจากการเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยง ที่มั่นคง ตรงกับคำว่า อนัตตา ไม่ใช่อัตตา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใด เป็นแต่เพียงสภาพธรรมที่เกิด บังคับไม่ให้เกิดก็ไม่ได้ มีปัจจัยก็เกิดขึ้น เกิดแล้วไม่ให้หมดไปก็ไม่ได้ เพราะทุกอย่างที่เกิดต้องหมด มีความสุขชั่วคราว สั้นมาก จะให้สุขเหมือนเดิมได้ไหม

ผู้ฟัง ได้

ท่านอาจารย์ ได้อย่างไร ก็หมดแล้ว ทำอย่างไรก็ไม่เหมือนเก่า อาจจะคล้าย อาจจะมาก อาจจะน้อยกว่ากัน แต่ไม่ใช่อันเก่า หาสิ่งที่เก่าไม่ได้เลย ดับคือหมด ไม่เหลือเลย เหมือนไฟ พอดับแล้วก็ดับเลย ไปหาที่ไหนก็ไม่ได้ ชั่วคราวจริงๆ แล้วจะเป็นประโยชน์อะไร กับการที่จากไม่มี ก็มีแค่นิดเดียว แล้วก็หมดไป แล้วก็ไม่กลับมาอีก แล้วก็ไม่เหลือเลย กี่ชาติก็เป็นอย่างนี้ ตราบใดที่ไม่รู้ ก็ยังเป็นต่อไป

ผู้ฟัง สมมติว่า เรารู้ว่าอันนี้เป็นธรรม แล้วเราเจอกับคนที่เขาไม่รู้เรื่องธรรม แล้วเขาก็จะเอาอารมณ์ของเขามาใส่เรา หลายๆ คน แล้วเราต้องรับฟังอย่างนี้

ท่านอาจารย์ มีเราไหม

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ ไม่มี แล้วมีเขาไหม

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ ก็ไม่มีด้วยกันทั้งหมด แต่เป็นธาตุ ท่านใช้คำว่า ธา-ตุ หมายความว่าสิ่งที่มีจริง ซึ่งใครก็เปลี่ยนลักษณะของสิ่งนั้นให้เป็นอย่างอื่นไม่ได้เลย ทั้งหมดเห็น นกก็เห็น คนก็เห็น เทวดาก็เห็น พรหมก็เห็น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็เห็น คนในนรกก็เห็น แต่เห็นเป็นเห็น ถ้าไม่มีรูปร่างบอกได้ไหมว่าใครเห็น นกเห็น หรือคนเห็น ก็บอกไม่ได้ แต่รูปเป็นรูป รูปไม่เห็น เพราะฉะนั้น เรากล่าวถึงสิ่งที่มีจริงโดยละเอียดอย่างยิ่ง จึงสามารถที่จะเข้าใจได้ว่า ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อะไรเลยทั้งสิ้น ต้องเป็นสิ่งนั้น ซึ่งเกิดขึ้นเป็นอย่างนั้น แล้วก็หมดไป เพราะฉะนั้น ที่ว่าเป็นเขา อะไรเป็นเขา เหมือนกับว่า ที่ว่าเป็นเรา อะไรเป็นเรา

ผู้ฟัง อารมณ์

ท่านอาจารย์ นี่เราพูดอารมณ์ ภาษาไทย แต่คนไทยใช้คำในภาษาบาลีผิดๆ เพราะไม่เข้าใจ วันนี้อารมณ์ดีไหม

ผู้ฟัง อารมณ์ดี

ท่านอาจารย์ เพราะอะไร

ผู้ฟัง เพราะเรามีความรู้สึกว่า เราไม่ได้ฟังในสิ่งที่ไม่ดี

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น มีเรา ได้ฟังสิ่งที่ไม่ดี แต่ฟังไม่ใช่เรา และจิตหรือสภาพรู้ที่ได้ยิน เราต้องเข้าใจก่อนว่าธรรมเยอะแยะหมดเลย แต่ละหนึ่งเกิดขึ้นและดับไป ไม่กลับมาอีกเลย แต่ถึงกระนั้นก็ต่างกันเป็น ๒ ประเภทใหญ่ๆ คือธรรมสิ่งที่มีจริงอย่างหนึ่ง ไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลย แข็งไม่รู้อะไร มีแข็งจริง แข็งเป็นธรรมจริง แข็งเกิดขึ้นเป็นแข็งจริง แต่แข็งไม่รู้ เสียงมีจริงๆ ต้องเกิดจึงมี เป็นเสียงเท่านั้น ไม่รู้อะไร แล้วก็ดับไป เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะโลกไหนทั้งสิ้น มนุษย์ เทวดา พรหม จักรวาล หรืออะไร ก็ตาม สิ่งที่มีจริงต้องมีลักษณะอย่างหนึ่งอย่างใด คือเป็นสภาพที่ไม่รู้อะไรเลยอย่างหนึ่ง เป็นรูปธรรม ถ้าเราไม่เรียก เราก็แยกสภาพนั้นไม่ออกจากสภาพธรรมอื่น ที่เราจะประมวลออกมาว่า ทั้งหมดมีสภาพธรรมที่เป็นรูปธรรม คือสภาพไม่รู้อย่างหนึ่งแน่ๆ ใช่ไหม แต่ถ้าไม่มีธาตุรู้ หรือธรรมความจริงอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งเกิดขึ้นรู้ อะไรๆ ก็ไม่ปรากฏ แม้ว่าจะมีทุกอย่าง แต่ไม่เห็น จะรู้ไหมว่ามีอะไรบ้าง มีเสียงเพลงเพราะๆ เสียงนกร้อง เสียงอะไรในป่า แต่ไม่มีได้ยิน เราจะรู้ไหมว่าเสียงมี กลิ่นก็หอม แต่ว่าถ้าไม่ได้กลิ่น จะรู้ไหมว่ากลิ่นหอมนั้นมี

เพราะฉะนั้น ต้องมีธาตุรู้ ซึ่งเป็นธรรม คือ สิ่งหนึ่งซึ่งมีจริงๆ กำลังรู้ เราใช้คำว่า ธาตุ หรือ ธา-ตุ เป็นอีกคำหนึ่งของธรรม หมายความว่าสิ่งที่มีจริง ซึ่งใครก็เปลี่ยนลักษณะนั้นให้เป็นอื่นไม่ได้เลย เป็นแต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง เพราะฉะนั้น สิ่งที่มีจริงก็เป็นธาตุ แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ถ้ารวมเป็นประเภทใหญ่ๆ ก็เป็นธาตุที่ไม่รู้อะไรเลยประเภทหนึ่ง เสียง กลิ่น พวกนี้ เป็นธาตุมีจริง เป็นธรรม ไม่สามารถรู้อะไรได้ พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติใช้คำ รูปธรรม ธรรมอะไรก็ตามที่ไม่รู้ เป็นรูปธรรมหมดเลย แข็งก็ไม่รู้อะไร เย็นก็ไม่รู้อะไร เป็นรูปธรรม แต่ถ้าไม่มีธาตุรู้แข็ง แข็งก็ไม่ปรากฏ ถ้าไม่มีธาตุได้ยินเสียง เสียงก็ไม่ปรากฏ ถ้าไม่มีธาตุคิดนึก ก็ไม่สามารถที่จะรู้อะไรได้เลยทั้งสิ้น คิดอะไรไม่ได้ เพราะฉะนั้น ธาตุที่เกิดขึ้นแล้วต้องรู้ เป็นธาตุรู้ เกิดแล้วไม่รู้ไม่ได้ ทรงบัญญัติใช้คำว่า นามธรรม

เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหมด ก็ต่างกันเป็นประเภท คือรูปธรรมอย่างหนึ่ง กับนามธรรมอีกอย่างหนึ่ง รูปธรรมไม่รู้อะไรเลย โลกไม่ปรากฏแน่ ถ้าไม่มีนามธรรม คือธาตุรู้เกิดขึ้นรู้ เพราะฉะนั้น อาศัยธาตุรู้เกิดขึ้น โลกจึงปรากฏ ทุกสิ่งทุกอย่างจึงปรากฏว่ามีในขณะนี้ เพราะฉะนั้น ธาตุรู้ ไม่มีรูปร่างเลย ไม่สว่าง ไม่มืด ไม่แข็ง ไม่อ่อน ไม่มีกลิ่น เกิดรู้แล้วก็ดับ เพราะฉะนั้น ตัวธาตุรู้จริงๆ มืดไหม มืดสนิทเลย เกิดขึ้นแล้วรู้ในความมืด นี่คือธาตุรู้ เดี๋ยวนี้กำลังเป็นอย่างนี้ เพราะฉะนั้น ในขณะที่กำลังได้ยินเสียง เสียงก็ไม่สว่าง ได้ยินก็ไม่สว่าง เพราะฉะนั้น ก็รู้ได้เลยว่า ธาตุรู้มืดสนิท และสิ่งที่ปรากฏให้รู้ ซึ่งเป็นรูปธรรม มีเพียงรูปประเภทเดียว หรือธรรมอย่างเดียวที่สว่าง คือ สิ่งที่สามารถกระทบตาได้ แล้วก็ปรากฏเป็นสีสันต่างๆ นี่คือโลก คือเราตั้งแต่เกิดจนตาย แล้วก็ไม่สามารถที่จะเข้าใจอะไรได้เลยทั้งสิ้น ถ้าไม่ได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งทรงตรัสรู้ความจริง ละเอียดอย่างยิ่งถึงที่สุดและลึกซึ้ง ซึ่งใครก็ประมาณไม่ได้ว่า พระปัญญาตรัสรู้มากมายมหาศาลแค่ไหน เพราะว่าที่ทรงแสดงให้คนได้ยินได้ฟัง แค่ใบไม้สองสามใบในกำมือของพระองค์ เท่านั้นเอง แต่เราก็สามารถที่จะได้ยินได้ฟัง เพราะได้สะสมมา ถึงเวลาที่จะได้ยินก็ได้ยิน ถึงเวลาที่จะสนใจก็สนใจ ถึงเวลาที่เห็นประโยชน์ รู้ว่าเป็นสิ่งที่มีค่าที่สุดในชีวิต เพราะชีวิตแต่ละหนึ่งขณะหมดแล้วทั้งนั้น เมื่อวานนี้หมดแล้ว เมื่อสักครู่นี้หมดแล้ว มีแต่จะไปแล้วก็หมด ไปแล้วก็หมด ไม่เหลือเลย

เพราะฉะนั้น สิ่งที่มีค่าที่สุด คือความเข้าใจถูกต้อง ในสิ่งซึ่งไม่สามารถที่จะเข้าใจเองได้ คิดเองก็ไม่ออก ถ้าไม่ได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้น เราต้องไตร่ตรอง เพราะว่าเป็นสิ่งที่ลึกซึ้งมาก ค่อยๆ คิดจนกระทั่งมั่นคง แต่ความมั่นคงไม่มาก เพราะเหตุว่าได้ฟังไม่กี่ครั้ง ถึงได้ฟังบ่อยๆ เราก็จะรู้ได้เองว่า ความมั่นคงหมายความว่าอะไร หมายความว่า ทันทีที่พูดถึงสิ่งใด สิ่งนั้นปรากฏตามความเป็นจริงอย่างนั้น แต่นี้ยังเลย ใช่ไหม มีเห็น ก็ไม่รู้ว่าเห็นไม่ใช่เรา แต่เป็นธาตุรู้ที่เกิดขึ้นเห็น แค่หลับตาก็ไม่มีใครสักคน แต่พอลืมตาขึ้นมา เห็นก่อน แล้วจำได้ สีสัน วรรณะ หลากหลาย เป็นรูปร่างสัณฐานต่างๆ ทำให้มีการจำว่า เป็นคิ้ว เป็นตา เป็นคน เป็นเก้าอี้ เป็นอะไรทั้งหมดทันทีเลย แสดงว่าจิต ธาตุรู้ ซึ่งเป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้แจ้ง สิ่งที่กำลังปรากฏให้รู้ เกิดดับเร็วแค่ไหน เพราะฉะนั้น คำว่าอารมณ์คืออะไร จิตเป็นสภาพรู้ เป็นธาตุรู้ ต้องมีสิ่งที่ถูกรู้ จิตเกิดขึ้นรู้ ไม่มีสิ่งที่ถูกจิตรู้ได้ไหม

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น สิ่งที่ถูกจิตรู้เดี๋ยวนั้นขณะนั้น เป็นอารมณ์ของจิต เพราะฉะนั้น คำว่า อารมณ์ หมายความถึงสิ่งที่จิตกำลังรู้ ด้วยเหตุนี้ เราบอกว่าวันนี้อารมณ์ดี จิตเห็นแต่สิ่งที่ดีๆ อารมณ์ของจิตดี ได้ยินเสียงดีๆ แปลว่าอารมณ์ของจิตได้ยินดี เพราะฉะนั้น ทั้งตา ทั้งหู ทั้งจมูก ทั้งลิ้น ทั้งกาย วันนั้นเป็นที่น่าเพลิดเพลินยินดี เพราะว่าเป็นสิ่งที่ดีทั้งหมด เราก็พูดภาษาไทยเลย บอกวันนี้อารมณ์ดี สรุปไปเลย แต่ไม่รู้ว่า ดีเพราะอะไร ดีเพราะเห็นสิ่งที่น่าพอใจ ลองเห็นสิ่งที่ไม่น่าพอใจ อารมณ์ดีไหม เราก็บอกว่าอารมณ์ไม่ดี แต่ความจริงอารมณ์คือสิ่งที่จิตรู้ ต้องแยกอย่างนั้น ให้ละเอียดอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น จะมีจิตโดยไม่มีอารมณ์ได้ไหม จิตเป็นสภาพรู้ ไม่มีสิ่งที่ถูกรู้ได้ไหม เพราะคำว่าอารมณ์หมายเฉพาะสิ่งที่จิตกำลังรู้ เพราะฉะนั้น จะมีจิต โดยไม่มีอารมณ์ได้ไหม

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ ไม่ได้ จิตเป็นสภาพรู้

ผู้ฟัง จิตเป็นตัวรู้

ท่านอาจารย์ มีธรรมอย่างหนึ่ง ที่เกิดขึ้นแล้วรู้ ถ้าเป็นโต๊ะ เป็นเก้าอี้ เป็นภูเขา เป็นไฟฟ้า เป็นอะไร ก็ไม่มีใครเห็น ไม่มีใครปรากฏ ไม่รู้ แต่เพราะเหตุว่า ไม่ได้มีแต่รูปธรรม มีธรรมอีกอย่างหนึ่ง บังคับไม่ให้เกิดก็ไม่ได้ บังคับให้ไม่มีก็ไม่ได้ สิ่งที่มี มีเพราะเหตุปัจจัย เกิดขึ้นเป็นธาตุรู้ บังคับไม่ให้รู้ก็ไม่ได้ ลืมตาแล้วจะไม่ให้เห็นไม่ได้ เพราะฉะนั้น ธาตุรู้ ก็คือเกิดขึ้นรู้สิ่งหนึ่งสิ่งใด เพราะฉะนั้น เมื่อจิตเกิดแล้วต้องรู้ ต้องมีสิ่งที่ถูกจิตรู้ สิ่งที่ถูกจิตรู้นั่นแหละ ภาษาบาลีใช้คำว่า อารัมมณะ แต่คนไทยชอบพูดสั้นๆ ตัดสั้นๆ ก็เป็นอารมณ์

ผู้ฟัง แล้วเวลาคนที่บอกว่า เขาต้องทำจิตนิ่งๆ

ท่านอาจารย์ เขาไม่รู้จักจิต ไม่รู้จักจิต เพราะฉะนั้น คนเราไม่ได้ศึกษาพระธรรม ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ด้วยความเคารพ ด้วยความเคารพ หมายความว่า รู้ว่าธรรมลึกซึ้ง พระองค์ทรงบำเพ็ญพระบารมี เป็นพระโพธิสัตว์ที่ยิ่งด้วยปัญญา ๔ อสงไขย แสนกัป จึงสามารถที่จะรู้ความจริงว่า เดี๋ยวนี้ ไม่มี แล้วก็เกิดมี แล้วก็หามีไม่ แล้วก็ไม่กลับมาอีกเลย คำนี้เป็นคำจริงตลอด แต่ใครจะรู้หรือไม่รู้ แล้วจะรู้มากน้อยแค่ไหน ก็อยู่ที่ว่า มีการเห็นประโยชน์ เห็นคุณค่าของการเกิดมาแล้ว ต้องจากโลกนี้ไปวันไหนก็ไม่รู้ เร็วหรือช้าก็ไม่รู้ แล้วก็มีแต่ความไม่รู้ทั้งชีวิต และความติดข้อง และจากไป ไปเป็นอะไรก็ไม่รู้

เพราะฉะนั้น ถ้าเราเป็นคนที่สะสม ความเห็นถูก ความเข้าใจถูก ตั้งแต่นี้เราก็มีปัจจัยที่จะทำให้ได้ยิน ได้ฟัง ได้เข้าใจเพิ่มขึ้น และเป็นผู้ที่มีความเห็นถูก เป็นสาวกคือผู้ฟัง แล้วก็สามารถที่จะเข้าใจ และรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ เพราะว่าถ้าไม่ฟัง อย่างบอกว่าจิตนิ่ง ไม่ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเลย จะเข้าใจอะไรได้ แล้วลองอธิบาย จิตนิ่งคืออะไร ตอบได้ไหม จิตคืออะไร ตอบได้ไหม ก็คือความไม่รู้ เพราะฉะนั้น ทั้งหมดที่ไม่ใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่รู้ และพูดคำที่ไม่รู้จัก แม้เราเอง ถ้าไม่ได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราก็พูดคำที่ไม่รู้จัก อย่างเห็นเราก็ไม่รู้จัก ว่าเป็นธรรมคือสิ่งที่มีจริงที่เกิดขึ้น โดยต้องอาศัยปัจจัย คือสิ่งที่สนับสนุน เกื้อกูล อุปการะอุปถัมภ์ ให้เกิดขึ้น ไม่อย่างนั้นก็เกิดไม่ได้ หลายอย่าง เช่น ถ้าไม่มีตา ไม่มีการที่จะเห็นได้เลย ถ้าไม่มีสิ่งที่กระทบตาได้ ก็เกิดเห็นไม่ได้ และเวลานี้ อะไรกระทบตา เห็นไหม

ผู้ฟัง เห็น

ท่านอาจารย์ สิ่งนั้นแหละกระทบตา และสิ่งนั้นอยู่ไหน

ผู้ฟัง ก็อยู่รอบตัวเรา

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น ไม่มีใครรู้เลยว่า แม้แต่สิ่งที่กระทบตา ก็อยู่ที่สิ่งที่แข็ง ปรากฏกระทบหลายๆ ครั้ง จนกระทั่งสีสันปรากฏเป็นรูปร่าง สัณฐาน ทำให้เกิดรู้ได้โดยอาการนั้นๆ ว่าเป็นอะไร เห็นเก้าอี้ เราก็รู้ว่าเป็นเก้าอี้ เห็นโต๊ะ เราก็รู้ว่าเป็นโต๊ะ แต่ต้องมีการเกิด การเห็น นับประมาณไม่ได้เลย กว่าจะปรากฏเป็นรูปร่างสัณฐาน คือสีแต่ละสี ใช่ไหม ซึ่งต่างกัน โดยส่วนสัดของแข็งในขณะนั้นที่เป็นที่ตั้ง แข็งกระทบตาไม่ได้เลย แต่สิ่งที่มีตรงแข็งต่างหาก ที่กระทบตาทำให้เห็นและจำรูปร่างสัณฐาน เป็นนิมิต รูปร่างสัณฐานเป็นนิมิต ให้รู้ได้โดยอาการของนิมิตนั้น คือ ปัญญัตติ ว่านี่เป็นอะไร แม้ไม่ต้องเรียกชื่อ งูก็รู้ว่า อาหารของงูอยู่ตรงไหน ใบไม้ ต้นหญ้า อะไรก็ตามแต่ทั้งหมด

เพราะฉะนั้น ทั้งหมดเป็นธรรม แต่ว่าเราก็บัญญัติ รู้ได้โดยอาการนั้นๆ ว่า นี่คน นั่นงู นั่นนก นี่โต๊ะ นี่เก้าอี้ เพราะฉะนั้น สิ่งต่างๆ เหล่านี้ รู้ได้โดยอาการนั้นๆ แต่ความจริงก็คือว่า เสมอกันหมด นกเห็น งูเห็น เราเห็น เห็นบนฟ้า เห็นในน้ำ อะไรต่างๆ เปลี่ยนเห็นไม่ได้เลย นั่นคือ ความหมายของธรรม ไม่มีใครสามารถเปลี่ยนแปลงสิ่งที่มีจริงนั้น ให้เป็นอย่างอื่น เพราะว่ามีลักษณะเฉพาะแต่ละอย่าง ใช้คำว่าเป็น ธาตุ ภาษาบาลี ภาษาไทย ก็ออกเสียงว่า ธาตุ แต่สะกดว่า ธ-า-ตุ ที่เราได้ยินกัน ก็ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม แต่เราไม่ได้เข้าใจลึกซึ้ง เพราะเราไม่ได้ศึกษาว่าธาตุดิน ไม่ใช่ดินที่ปลูกต้นไม้ แต่ลักษณะของสิ่งที่มีจริง ที่อ่อนหรือแข็ง ก็ใช้คำว่าธาตุดิน เพราะว่าเปลี่ยนอ่อนหรือแข็ง ให้เป็นอื่นไม่ได้ ธาตุไฟ ไม่ใช่ อ่อนแข็ง แต่เย็นหรือร้อน ก็เป็นอีกรูปหนึ่ง อีกธรรมหนึ่ง

เพราะฉะนั้น ทรงแสดงธรรมโดยประการทั้งปวง ๔๕ พรรษา เพื่อให้รู้ว่าไม่มีเรา แต่เป็นธรรม เพราะฉะนั้น รู้จักอารมณ์แล้ว สิ่งที่จิตรู้ ต้องชัดเจนทุกคำ เปลี่ยนไม่ได้เลย จิตรู้อะไรได้ทุกอย่าง เพราะฉะนั้น จิตเป็นธาตุรู้ ต้องมีปัจจัยเกิดด้วย ถ้าไม่มีปัจจัย ก็เกิดไม่ได้ อะไรๆ ก็เกิดไม่ได้ เกิดเองล้วนๆ โผล่ขึ้นมาเป็นอย่างนั้น อย่างนี้ ไม่ได้เลย อย่างเราเห็นดอกไม้ เราไม่รู้ ต้องมีแข็ง ต้องมีอ่อน มีธาตุดินแล้ว ก็ต้องมีธาตุไฟ มีธาตุดินเป็นที่รองรับ มีธาตุไฟ ทำให้อบอุ่น สามารถที่จะให้สิ่งนั้นดำรงอยู่ได้ มีธาตุลม ซึ่งทำให้เคลื่อนไหวได้ ที่เราลุกเหิน เดิน นั่งได้ ก็เพราะเหตุว่า ที่รูปนี้มีธาตุลม ซึ่งเคลื่อนไหวได้