ปกิณณกธรรม ตอนที่ 840

ตอนที่ ๘๔๐

สนทนาธรรม ที่ โรงพยาบาลพระมงกุฏเกล้า

วันที่ ๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๘

ท่านอาจารย์ แต่เมื่อมีสภาพรู้เกิดขึ้น ไม่ว่าสิ่งใดปรากฏ สิ่งนั้นถูกรู้ กำลังมีสภาพรู้ ที่กำลังรู้เฉพาะสิ่งนั้น เพราะฉะนั้นเป็นธรรมที่มีจริง แต่เพราะไม่รู้ก็ยึดถือสภาพรู้นั้นว่าเป็นเรา ก็เป็นเรื่องที่ละเอียดมาก ที่ทรงแสดงให้ผู้ที่ยังไม่ได้เคยฟังธรรมเลย จะต้องค่อยๆ พิจารณาไตร่ตรอง และก็เริ่มเข้าใจว่า ธรรมก็คือสิ่งที่มีจริงธรรมดาในชีวิตประจำวัน แต่ว่าไม่เคยคิด ไม่เคยฟัง ไม่เคยไตร่ตรอง ไม่เคยเข้าใจ ก็ยึดถือสภาพธรรมนั้นๆ ว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่ยั่งยืนและก็เที่ยง แล้วก็เป็นเรา เดี๋ยวนี้กำลังรู้หรือเปล่า แน่นอนไม่ขาดเลย คนตายรู้ไหม มีแต่รูป ไม่มีสภาพรู้ ไม่เห็น ไม่ได้ยิน เพราะฉะนั้นขณะที่กำลังเห็นเดี๋ยวนี้แหละ เป็นธาตุซึ่งเกิดขึ้นเห็น เป็นสภาพรู้ว่า ขณะนี้สิ่งที่ปรากฏเป็นอย่างนี้ ไม่ให้สภาพรู้เกิดได้ไหม ไม่มีทางเลย เพราะฉะนั้นก็เริ่มเข้าใจคำว่า อนัตตา ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใครทั้งสิ้น

ผู้ฟัง คำที่ว่า ธรรมกำลังปรากฏ แต่ไม่รู้ ขอความละเอียด

อ.อรรณพ จริงๆ ถ้าพูดถึงโดยทั่วไป คนทั่วไปก็ดูเหมือนเขามีความเข้าใจว่า ก็เขามีตา จึงมีการเห็น แต่เขาก็คิดว่าตานั่นแหละเห็น แต่เขาไม่รู้จักทั้งตาทั้งสี แล้วก็ทั้งเห็น รวมๆ หมดก็เป็นเขาที่มีตาก็มีการเห็น แต่จริงๆ แล้วไม่เข้าใจสักอย่างเดียว ตาก็ไม่เข้าใจว่า ตาคืออะไร เป็นรูปที่เกิดจากกรรมที่สามารถกระทบสีได้ เพราะฉะนั้นสีสันวรรณะ เขาก็ไม่เข้าใจ เพราะเขานึกว่าเห็นคนถูกไหม เพราะนึกว่าเป็นเขาที่เห็นคน แต่จริงๆ แล้วสิ่งที่ปรากฏทางตา ก็ไม่ใช่คน แต่เป็นเพียงสี และเป็นเขาที่เห็น แต่จริงๆ แล้วก็ไม่ใช่เขาที่เห็น แต่เป็นจิตที่เกิดโดยอาศัย มีตาแล้วก็มีสีกระทบ แล้วก็มีกรรมที่จะทำให้การเห็นนั้นเกิดขึ้น เพราะฉะนั้นสภาพธรรมมีอยู่ แต่ไม่ได้รู้ เพราะไม่ได้มีการฟังธรรมจากการตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า

ผู้ฟัง วันนี้ขออนุญาตถามว่า บางทีเราเห็นดอกไม้สีสวย จิตเรามีอกุศลไปแล้วว่า เราอยากได้ ณ ขณะที่เราเห็น เรารู้ว่าเราอยากได้ แล้วเราเอากุศลจิตอื่นเข้ามาแทน เช่น นอบน้อมในคุณพระรัตนตรัยเข้ามา ก็จะทำให้อกุศลจิต ความอยากได้ โลภะ หรือโทสะ ลดลงได้ เลยอยากจะขอกราบถามคุณหมอว่าเป็นอย่างไร ปฏิบัติอย่างนี้ ถูกต้องหรือเปล่า

ท่านอาจารย์ ที่กล่าวแล้วทั้งหมด อะไรเป็นธรรม

ผู้ฟัง สิ่งที่เห็นเป็นธรรม

ท่านอาจารย์ ที่กล่าวมาแล้วทั้งหมด อะไรบ้างเป็นธรรม

ผู้ฟัง ทุกอย่างเป็นธรรม

ท่านอาจารย์ แต่เป็นเราทั้งนั้นเลย ไม่ใช่หรือ เมื่อสักครู่นี้

ผู้ฟัง เป็นเรา เพราะเรายังไปผูกพันกับมัน

ท่านอาจารย์ เราจะให้โลภะน้อยลงใช่ไหม

ผู้ฟัง ตามรู้ และละโดยอริยสัจ ๔ เข้าไป

ท่านอาจารย์ ใครตามรู้

ผู้ฟัง จิตตามรู้

ท่านอาจารย์ ตอนนี้ไม่มีเราแล้ว มีจิตแล้ว จิตเป็นสภาพรู้ เดี๋ยวนี้เอง เห็นขณะนี้เกิดแล้วใช่ไหม จะตามรู้อะไร เห็นมีจริงๆ เห็นเป็นธรรม เห็นเกิดขึ้นและเห็นก็ดับไป เพราะฉะนั้นจะตามรู้อะไร

ผู้ฟัง รู้ปัจจุบัน

ท่านอาจารย์ อะไรเป็นปัจจุบัน เดี๋ยวนี้เห็นเกิดกำลังเห็น เห็นเกิดแล้วดับ และก็เห็นอีก ขณะนี้เห็นเกิดดับ ไม่รู้เลยใช่ไหมว่าเห็นเกิดเห็นดับมากมาย เพราะฉะนั้นจะตามรู้อะไร ไม่มีความเข้าใจอะไรหรือเปล่า เพียงแต่ได้ยินได้ฟัง แล้วพูดตามโดยที่ไม่เข้าใจ เพราะฉะนั้นถ้าเข้าใจก็ต้องรู้ทุกคำที่พูด เพราะฉะนั้นศึกษาธรรมทีละคำ จะทำให้ไม่สับสน และก็สามารถที่จะเข้าใจธรรมจริงๆ เพราะว่าขณะนี้เป็นธรรมแต่ละ ๑ แต่ละ ๑ แต่ละ ๑ ซึ่งเกิดดับสืบต่อเร็วมาก ขณะนี้ไม่รู้เลยว่าธรรมเดี๋ยวนี้เกิดแล้วดับ เห็นเกิดแล้วดับ ได้ยินเกิดแล้วดับ คิดเกิดแล้วดับ แข็งเกิดแล้วดับ สิ่งที่ปรากฏทางตาเกิดแล้วดับ ทุกอย่างเกิดแล้วดับไป ไม่กลับมาอีก จนกว่าจะรู้ความจริงอย่างนี้ โดยไม่ใช่เราเป็นผู้จัดการจะลดโลภะ หรือว่าจะตามรู้ ไม่ใช่ความเข้าใจธรรม ยังคงเข้าใจว่าเป็นเรา เพราะว่าไม่ได้เข้าใจธรรมแต่ละ ๑ ต้องแต่ละ ๑ จริงๆ ปนกันไม่ได้เลย เห็นจะปนกับได้ยินไม่ได้ คิดจะปนกับเห็นไม่ได้ แข็งจะปนกับเสียงไม่ได้ ธรรม ๑ เป็น ๑ มหาภูตรูปมีเท่าไหร่

ผู้ฟัง ๔

ท่านอาจารย์ ทำไมมี ๔ ไม่มี ๑ เห็นไหม แต่ละ ๑ เป็น ๑ แข็งเป็นแข็ง ธาตุดินเป็นธาตุดิน ธาตุน้ำเป็นธาตุน้ำ ธาตุไฟเป็นธาตุไฟ ธาตุลมเป็นธาตุลม แยกกัน แต่เกิดรวมกัน อาศัยกันและกันเกิดขึ้น เพราะเหตุว่าจะไม่มีสภาพธรรมใดเลย ที่จะเกิดโดยไม่อาศัยกันและกัน เป็นธรรมดา ธรรมตาในภาษาบาลี ธรรมดาในภาษาไทยเป็นอย่างนี้ เปลี่ยนไม่ได้ เพราะฉะนั้นถ้าไม่เข้าใจความจริง ก็เป็นเรา ที่ตัวมีแข็งหรืออ่อนไหม แล้วจะตามรู้อะไรเมื่อไหร่ เพราะฉะนั้นถ้าไม่เข้าใจก็ต้องทิ้งไป เพราะว่าทำต่อไปหรือคิดต่อไปก็ไม่เข้าใจทั้งนั้น เพราะฉะนั้นธรรมเป็นสิ่งที่ละเอียดลึกซึ้ง เข้าใจทีละคำ รอบรู้ในคำแต่ละคำ ถ้ารอบรู้ในคำที่หนึ่ง ก็รอบรู้ในคำต่อๆ ไปทีละคำ แต่ถ้าไม่รอบรู้เลย ก็สับสนปะปนกันหมด

ผู้ฟัง สิ่งที่สงสัย คือ จะบอกว่า สิ่งที่รู้ปัจจุบัน

ท่านอาจารย์ เดี๋ยวก่อนสิ่งที่รู้ปัจจุบัน ต้องมีสิ่งที่ถูกรู้ด้วย อะไรเป็นสิ่งที่ถูกรู้เดี๋ยวนี้

ผู้ฟัง เสียง

ท่านอาจารย์ เสียง เพราะฉะนั้นใครได้ยินเสียง

ผู้ฟัง ไม่มีใครได้ยิน

ท่านอาจารย์ ไม่มีใครได้ยิน แต่มีเสียงปรากฏ ถ้าไม่มีได้ยิน เสียงปรากฏได้ไหม

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นขณะนั้นได้ยินเกิดแล้วรู้เสียง จะตามรู้อะไร ได้ยินแต่คำว่าตามรู้ แต่ไม่เข้าใจคำว่าตามรู้ไม่ใช่เราอย่างไร และมีปัจจัยอะไรที่จะทำให้ตามรู้เกิดขึ้นได้ ต้องเป็นปัญญาทั้งหมด ถ้าคำที่ได้ฟังไม่ทำให้เกิดความเข้าใจ คำนั้นไม่ใช่คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่คำที่ได้ทรงแสดงไว้แล้วทั้งหมดโดยละเอียดอย่างยิ่ง แต่ละคำทำให้ค่อยๆ เข้าใจว่า ไม่ใช่เรา เพราะอะไร ได้ยินเกิดขึ้น ได้ยินเสียงแล้วก็ดับไป ได้ยินไม่ใช่เรา เพราะเป็นสภาพรู้ที่อาศัยโสตปสาทกับเสียงกระทบกันเมื่อไหร่ เป็นปัจจัยให้ธาตุรู้เกิดขึ้นได้ยิน แล้วก็ดับไปไม่ใช่เรา เพราะฉะนั้นไม่มีสักอย่างเดียวที่ไม่ใช่ธรรม ไม่มีอะไรที่มีจริงๆ ที่ไม่ใช่ธรรม เพราะว่าธรรมคือสิ่งที่มีจริง แต่ไม่รู้อย่างไร ก็กลายเป็นว่า เวลาเรากลับไปทำงาน ไม่ได้เข้าใจว่า ขณะนั้นเป็นธรรม

เพราะฉะนั้นศึกษาธรรม เพื่อรู้ว่าทั้งหมดตั้งแต่เกิดจนตาย ไม่ใช่เรา ไม่มีเรา แต่มีธรรมเท่านั้นที่เกิดดับสืบต่อไม่ขาดสายเลย ประโยชน์อยู่ตรงที่ได้เริ่มเข้าใจว่า สิ่งที่มีจริงเดี๋ยวนี้ต้องเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป จึงไม่ใช่ใครสักคน ไม่ใช่เรา ไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยง เป็นสิ่งที่มีจริงชั่วขณะที่เกิดขึ้นปรากฏแล้วดับไป

ผู้ฟัง อกุศลจิตเกิดขึ้น

ท่านอาจารย์ เดี๋ยวนี้มีไหม อกุศล

ผู้ฟัง คิดว่า ตอนนี้เป็นกุศลจิต

ท่านอาจารย์ คิดใช่ไหม แต่ขณะที่กำลังเห็น รู้ไหมว่า เห็นไม่ใช่เรา

ผู้ฟัง ยัง

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นขณะที่ไม่รู้ นั่นเป็นกุศลหรือเป็นอกุศล

ผู้ฟัง อกุศล

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้มีอกุศลไหม

ผู้ฟัง มีอกุศล ทุกคนจะเจริญกุศลได้อย่างไร

ท่านอาจารย์ ไม่มีใครไปเจริญกุศลเลย กุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย อกุศลก็เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมให้เข้าใจถูก ไม่เข้าใจอกุศลว่าเป็นกุศล อกุศลก็เป็นอกุศล กุศลก็เป็นกุศล ทั้งกุศลและอกุศลก็ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ใครทั้งสิ้น เป็นสิ่งที่มีจริงและสภาพธรรมนั้นก็เปลี่ยนไม่ได้ อกุศลเกิดแล้วเป็นอกุศล แล้วจะเปลี่ยนให้เป็นกุศลไม่ได้ กุศลเกิดขึ้นเป็นกุศลดับไป เปลี่ยนให้เป็นอกุศลก็ไม่ได้ นี่คือฟังให้มีความเข้าใจที่มั่นคงขึ้นว่า พระผู้มีพระภาคทรงตรัสรู้ความจริงทุกอย่างว่า แต่ละ ๑ เดี๋ยวนี้เกิดขึ้นและดับไปเร็วมาก ถ้าไม่มีอะไรเกิดขึ้นเลยสักอย่างหนึ่ง มีเรา มีโลก มีอะไรอะไรไหม ถ้าไม่มีอะไรเกิดขึ้นเลย ก็ไม่มี แต่เมื่อมี สิ่งนั้นมีปัจจัยทำให้เกิดขึ้นและก็ดับไป

เพราะฉะนั้นขณะนี้คงจะไม่มีใครสามารถที่จะรู้ได้ว่า แต่ละ ๑ ซึ่งกำลังปรากฏให้เห็น เกิดขึ้นและก็ดับไปเร็วสุดที่จะประมาณได้ นี่คือพระปัญญาคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่ให้เริ่มรู้ความจริงว่า ทุกคนไม่รู้ เกิดมาก็ไม่รู้ เพราะไม่เคยฟังคำจริง วาจาสัจจะจากการที่ทรงตรัสรู้และทรงแสดง ก็ต่างคิดเอง แต่เขาไม่ใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นเมื่อฟังพระธรรม ต้องเป็นผู้ที่เห็นความละเอียด ความลึกซึ้ง และไม่ประมาทในการฟัง ไม่ใช่พอฟังแล้วจะไปปฏิบัติ จะไปตามรู้ ไม่มีความเข้าใจอะไรเลยทั้งสิ้น จะตามรู้อะไร เดี๋ยวนี้มีอกุศลไหม ขณะไหนเป็นกุศล ขณะไหนไม่ใช่กุศล ถ้าไม่รู้ ก็คือว่า ขณะนั้นไม่ได้เข้าใจธรรมคือสิ่งที่มีจริง ต้องอาศัยการฟังอีกมาก จนกระทั่งมีความเข้าใจค่อยๆ เข้าใจขึ้นแต่ละคำด้วย ทีละคำทุกคำที่ได้ฟัง ถ้าไม่เคยได้ยินได้ฟังคำของพระพุทธเจ้าเลย จะรู้ไหมว่าเห็นไม่ใช่เรา ได้ยินไม่ใช่เรา เห็นเกิดแล้วดับไป แล้วก็มีสภาพธรรมเกิดดับสืบต่อ ปกปิดการดับไปของสิ่งที่เกิด ดูเหมือนว่า ยังมีอยู่อยู่ตลอดเวลา

ผู้ฟัง อยากทราบความแตกต่างของคำเหล่านี้ เริ่มด้วยกุศลกับอกุศล

ท่านอาจารย์ กุศลคืออะไร คำแปล คุณคำปั่น

อ.คำปั่น สำหรับความหมายของคำว่า กุศลก็คือ สภาพธรรมที่ดีงาม สภาพธรรมที่ไม่ให้โทษ และก็ให้ผลเป็นสุข

ท่านอาจารย์ คำแปลก็ชัดเจน ต้องมีสิ่งที่มีจริงๆ ซึ่งเป็นสภาพธรรมที่ดีงามให้ผลเป็นสุข ถ้าอกุศลก็เป็นสภาพธรรมที่ไม่ดีงาม แล้วก็เมื่อเป็นสภาพที่ไม่ดีงาม จะให้ผลเป็นสุขได้อย่างไร นี่ก็คือตรง เพราะฉะนั้นความไม่รู้ ไม่รู้ความจริงของสิ่งที่กำลังมีขณะนี้ เป็นกุศลหรือเป็นอกุศล

อ.คำปั่น ความไม่รู้เป็นอกุศล

ท่านอาจารย์ แล้วสภาพธรรมที่เข้าใจถูกเห็นถูกในความจริงของสิ่งที่มีเดี๋ยวนี้ กำลังมีก็ไม่รู้ คิดดู ไม่รู้จริงๆ แต่ถ้าสามารถที่จะเข้าใจถูกเห็นถูกได้ ดีไหม งามไหม

อ.คำปั่น ถ้าสามารถเข้าใจถูกเห็นถูกได้ ก็ดีงาม

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นก็เป็นสิ่งซึ่งยังคร่าวๆ ยังเผินๆ เพราะยังไม่รู้ว่าสิ่งนั้นคืออะไร ดี ตลอดเวลาหรือเปล่า

อ.คำปั่น ดี ไม่ตลอดเวลา

ท่านอาจารย์ ไม่ดี ตลอดเวลาหรือเปล่า

อ.คำปั่น เกิดตามเหตุตามปัจจัย แล้วก็ไม่ตลอดเวลา

ท่านอาจารย์ โต๊ะนี่ดีได้ไหม

อ.คำปั่น โต๊ะไม่ใช่สิ่งที่ดีหรือไม่ดี

ท่านอาจารย์ ดอกกุหลาบดีได้ไหม ไม่ดีได้ไหม

อ.คำปั่น ไม่ได้

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นความดีหรือความไม่ดี เป็นธรรมซึ่งเป็นสภาพรู้ เราต้องเข้าใจจริงๆ ไม่ใช่ว่าเราจะพูดถึงกุศลและอกุศล แล้วเราก็ไม่รู้ว่าคืออะไร แต่ก่อนอื่นต้องรู้ก่อนว่าคืออะไร เป็นสิ่งที่มีจริง แต่ว่าต้องรู้ว่าสิ่งนั้นคืออะไร เพราะเหตุว่าธรรม มี ๒ อย่าง หรือว่า ๒ ประเภทใหญ่ๆ ธรรมประเภทหนึ่ง เกิดขึ้นไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลยทั้งสิ้น เช่น เสียง แข็ง หวาน ขม พวกนี้ไม่สามารถจะรู้อะไรได้ แต่ต้องมีสภาพธรรมอีกอย่างหนึ่ง ไม่มีรูปร่างใดๆ ไม่มีสีสันใดๆ เลยทั้งสิ้น เป็นธาตุคือสิ่งที่มีจริงชนิดหนึ่ง ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นแล้วต้องรู้ ลองคิดถึงสิ่งที่มีจริงอย่างหนึ่ง เป็นธาตุคือสิ่งที่มีจริง เกิดเมื่อไหร่ต้องรู้เมื่อนั้น มีแน่ๆ และสภาพธรรมอีกอย่างหนึ่งก็มีแน่ๆ คือเกิดเมื่อไหร่ ก็มีลักษณะของตนของตนซึ่งไม่สามารถจะรู้อะไรได้ เพราะฉะนั้นก็เข้าใจว่าตั้งแต่เกิดจนตายที่เรียกว่า คน สัตว์ เกิด ต้องมีสภาพรู้ เวลาที่เกิดมีทั้งสภาพรู้ คือใช้คำว่านามธรรมก็ได้ สภาพรู้ และสภาพที่ไม่สามารถจะรู้อะไรเลย แยกขาดจากกัน เป็นรูปธรรม

เพราะฉะนั้นรูปธรรม จะไม่ใช่นามธรรมแน่นอนเด็ดขาด เป็นนามธรรมไม่ได้เลย และนามธรรมซึ่งเป็นธาตุรู้ก็ต้องรู้ เกิดขึ้นต้องรู้ ไม่รู้ไม่ได้เลย เพราะฉะนั้นที่ว่าเป็นคนก็มีทั้งนามธรรมและรูปธรรม สำหรับนามธรรมก็ต่างกันเป็น ๒ ประเภทคือ นามธรรมประเภทหนึ่ง เป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้แจ้งสิ่งที่กำลังปรากฏให้รู้ ไม่โกรธ ไม่รัก ไม่เสียใจ อะไรทั้งสิ้น ไม่จำ แต่ว่าเกิดขึ้นแล้วเพียงรู้สิ่งที่ปรากฏให้รู้ เช่น เห็นขณะนี้ แค่เห็นสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้ ได้ยิน ก็แค่ได้ยินเสียงที่ปรากฏในขณะนั้นที่กำลังได้ยินเท่านั้น นี่คือ สภาพรู้ซึ่งเป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้ แต่ก็มีนามธรรมอีกชนิดหนึ่ง ซึ่งเกิดกับจิต ที่เราใช้คำว่ากุศลและอกุศล ไม่ใช่หมายความว่า ไม่มี มีเป็นธาตุรู้ แต่ไม่ใช่จิต แต่เป็นธรรมที่ต้องเกิดกับจิต จิตรู้อะไร สภาพธรรมนั้นก็รู้สิ่งเดียวกับจิต เกิดพร้อมกัน ดับพร้อมกัน รู้สิ่งเดียวกัน อาศัยที่เกิดที่เดียวกัน ถ้าจะกล่าวถึงที่เกิดด้วย แต่เพียงรู้ว่า สภาพธรรมซึ่งเป็นนามธรรมมี ๒ อย่าง คือ จิตเป็นใหญ่เป็นประธาน เกิดดับสืบต่อตลอดเวลา ทันทีที่จิตหนึ่งขณะดับไป ก็เป็นปัจจัยให้จิตขณะต่อไปเกิด แต่ว่าจิตจะเกิดตามลำพังไม่ได้ ต้องมีสภาพนามธรรมอีกชนิดหนึ่ง ซึ่งใช้คำว่าเจตสิก เกิดพร้อมกับจิต ดับพร้อมจิต รู้อารมณ์เดียวกับจิต อารมณ์คือสิ่งที่จิตรู้ เพราะฉะนั้น กุศลและอกุศล เป็นเจตสิกซึ่งเกิดกับจิต จิตเป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้เท่านั้น แต่ว่าเจตสิกซึ่งเกิดกับจิต ถ้าเป็นเจตสิกฝ่ายดี ขณะนั้นก็ทำให้จิตเป็นจิตที่ประกอบด้วยธรรมฝ่ายดี ถ้าเป็นเจตสิกที่ไม่ดี จิตขณะนั้นก็เป็นจิตที่ไม่ดี มีไหม วันนี้มีทั้งจิต มีทั้งเจตสิก มีทั้งรูป แต่เพราะไม่รู้ก็เข้าใจว่าเป็นเรา หรือว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด

เพราะฉะนั้นธรรมจึงเป็นเรื่องที่ต้องเข้าใจตามลำดับตั้งแต่ต้น ถ้าเราจะพูดกับใครโดยที่บอกว่า กุศล อกุศล แต่ถ้าถามเขา เขาก็บอกไม่ได้ ก็ยังคงเป็นเราที่เป็นกุศล เป็นเราที่เป็นอกุศล แต่ความจริงเป็นธรรม

ผู้ฟัง การที่เราได้ยินเสียง ทำให้ไม่พอใจเป็นผลของกรรม แต่การตอบโต้กลับไปด้วยความโกรธในทันทีนั้น ถือเป็นการสร้างอกุศลกรรมใหม่ใช่หรือไม่ ควรปฏิบัติอย่างไร เมื่อได้ยินสิ่งที่ไม่น่าพอใจ

ท่านอาจารย์ ก็คงไม่ใช่เรื่องจะถือหรือไม่ถือ เพราะถ้าถือก็คือว่าไม่เข้าใจ ถ้าเข้าใจแล้วจะถือทำไม เป็นอย่างไรก็ต้องเป็นอย่างนั้น เพราะฉะนั้นส่วนใหญ่ของคำถาม และความไม่รู้ ก็เป็นเรื่องที่เราได้ยินเรื่องของวัฏฏะบ่อยๆ คือ กิเลสวัฏ กัมมวัฏ วิปากวัฏ ก็ควรที่จะได้เข้าใจ วัฏฏะ คือ วนเวียนท่องเที่ยวสังสาระไม่พ้นไปจากตา หู จมูก ลิ้น กาย เพราะฉะนั้นก็จะเห็นได้ว่า กิเลส ทุกคนก็พูดบ่อยๆ สิ่งที่ไม่ดีทั้งหมดก็เป็นกิเลสโดยรวม เพราะฉะนั้นทุกคนมีกิเลสแน่นอน และกิเลสถ้ามีมากขึ้น ก็เป็นเหตุให้กระทำกรรม ถ้าเพียงแต่เป็นกิเลส อาหารอร่อยดี ชอบในรสอาหารเป็นกิเลส ไม่ได้ทำกรรมอะไรใช่ไหม แต่ถ้ามีมาก ก็จะทำให้เกิดทุจริตกรรมหรือสุจริตกรรม ก็แล้วแต่ บางครั้งทำสิ่งที่ดี บางครั้งทำสิ่งที่ไม่ดี ได้สำเร็จลงไป ถ้าเป็นการทำสิ่งที่ดีสำเร็จลงไป เป็นเหตุที่จะทำให้เกิดผล

เพราะฉะนั้นผลของกรรม ใช้คำว่า วิปากะ ถ้าได้ยินคำว่า วิปากะเมื่อไหร่ หมายความว่า ไม่ใช่เหตุ ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล แต่เป็นผลซึ่งเกิดจากเหตุ คือ กุศลกรรมและอกุศลกรรม เพราะฉะนั้นเมื่อกิเลสมีกำลังมาก ทำอกุศลกรรมสำเร็จลงไปแล้ว จงใจที่จะให้ผลนั้นเกิดขึ้นแน่ๆ ไม่ว่าจะเป็นการกระทำใดๆ ก็ตาม ที่เป็นทุจริต เบียดเบียนคนอื่นให้เดือดร้อน สำเร็จลง เพราะฉะนั้นเหตุได้กระทำแล้ว เพราะฉะนั้น เหตุนั้นแหละ เจตนาที่มีกำลังที่กระทำกรรมนั้นแหละ สามารถเป็นปัจจัยทำให้จิตซึ่งเป็นผลของกรรม ใช้คำว่า วิปากะเกิดขึ้นรับรู้อารมณ์ ซึ่งเป็นอารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ เมื่อเป็นผลของอกุศลกรรม

เพราะฉะนั้นต้องทราบว่า ทุกครั้งที่ใช้คำว่า วิปากะ หมายความถึงจิตและเจตสิกซึ่งเกิดขึ้นเพราะกรรมที่ได้กระทำแล้วเป็นปัจจัย เพราะฉะนั้นขณะแรกที่เกิดขึ้นในโลกนี้ ไม่ได้ทำกรรมอะไรในขณะนั้น แต่ว่ากรรมหนึ่งที่ได้กระทำแล้วในสังสารวัฏที่จะเป็นปัจจัยให้จิตนั้นเกิดขึ้น สืบต่อจากจิตขณะสุดท้ายของชาติก่อนที่บอกว่าตาย เพราะฉะนั้นเมื่อจุติจิต จิตขณะสุดท้ายทำกิจให้เคลื่อนพ้นสภาพความเป็นบุคคลนั้นดับไป เป็นปัจจัยให้จิตขณะแรกของชาตินี้หรือชาติต่อไปเกิดขึ้น เพราะฉะนั้นก็แสดงให้เห็นว่า กรรมหนึ่งที่ได้กระทำแล้ว เป็นปัจจัยให้ผลของกรรมเกิดขึ้น ถ้าเป็นอกุศลกรรม จิตขณะแรกของชาตินี้ที่ทำกิจสืบต่อจากจุติจิตของชาติก่อน ก็เป็นอกุศลวิบาก ไม่ว่าใครก็คงจะไม่อยากเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉาน เพราะว่าไม่สามารถที่จะเจริญในทางกุศลยิ่งขึ้นได้เลย ไม่รู้อะไรทั้งสิ้น เห็นก็เพียงแต่เห็น รู้ว่าสิ่งใดเป็นอาหารแค่นั้นเอง ไม่สามารถที่จะมีความคิดมากมายอย่างมนุษย์ ซึ่งทำให้มีสิ่งต่างๆ ซึ่งวิจิตรตามความคิดนั้น ทั้งที่เป็นฝ่ายกุศลและเป็นอกุศล

เพราะฉะนั้นตราบใดที่มีเหตุ คืออกุศลกรรมที่ได้กระทำแล้ว ก็เป็นปัจจัยให้เกิดผล คืออกุศลวิบาก ตั้งแต่ขณะแรก คือขณะที่เกิดขึ้น เกิดในอบายภูมิ เมื่อสักครู่นี้ก็มีผู้สงสัยเรื่องนรกเรื่องสวรรค์ แต่ถ้าไม่มีเหตุ ก็ไม่มีการที่จะเกิดในที่นั้นๆ ซึ่งความจริง ขณะนี้ถ้ารู้เฉพาะจิตเห็น ซึ่งเกิดขึ้นเห็น ไม่มีสถานที่เลยว่า เห็นในห้องนี้ หรือว่าเห็นในน้ำ หรือว่าเห็นบนบก เพราะธาตุนี้เกิดขึ้นที่ไหนก็ได้ เพราะเหตุว่าทำกิจเห็น ซึ่งขณะนี้ ใครจะรู้ว่า จิตเกิดดับไปแล้วเท่าไหร่ แล้วก็จิตที่เกิดดับไปแล้วมากมายหลายประเภทไม่ได้ซ้ำกันเลย แม้แต่กิเลสก็มีหลายประเภท กรรมที่ได้กระทำไว้ก็หลากหลายมาก เพราะฉะนั้นก็ปรุงแต่งให้แต่ละขณะจิตที่เกิดขึ้น แม้ว่าเป็นผลของกรรมก็ต่างกัน อกุศลกรรมทั้งหมดจะทำให้เกิดอกุศลวิบาก คือจิตซึ่งเป็นผลของกรรม ในขณะที่เกิด เกิดในนรกก็ได้ หรือกรรมนั้นทำให้เกิดเป็นสัตว์เดรัจฉานก็ได้ หรือกรรมนั้นทำให้เกิด เป็นเปรต เป็นอสุรกายก็ได้ มองไม่เห็นแต่เหตุมี

เพราะฉะนั้นเมื่อเหตุมี ผลที่สมควรแก่เหตุก็ต้องมี เพราะฉะนั้นใครรู้ว่า กรรมใดทำให้มาเกิดเป็นคนนี้ในชาตินี้ แต่ได้กระทำกรรมนั้นแล้ว แต่ว่ากรรมที่ทำให้เกิดเป็นคนในชาตินี้ก็หลากหลายกันมาก ไม่มีใครซ้ำกับใครเลย แม้แต่จิตแต่ละ ๑ ขณะก็ไม่ซ้ำกัน เพราะฉะนั้นอย่างคร่าวๆ ก็คือ ให้รู้การวนเวียนในสังสารวัฏที่จะต้องเป็นไป ก็คือตราบใดที่ยังมีกิเลส ก็มีกรรม เมื่อมีกรรมก็มีวิบาก