ปกิณณกธรรม ตอนที่ 839

ตอนที่ ๘๓๙

สนทนาธรรม ที่ โรงพยาบาลพระมงกุฏเกล้า

วันที่ ๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๘

ผู้ฟัง คำถามมีดังนี้

ข้อที่ ๑ การศึกษาธรรมที่เป็นไปตามลำดับเป็นอย่างไร และการศึกษาที่ข้ามลำดับ คืออย่างไร

ข้อที่ ๒ การตั้งตนไว้ชอบเป็นธรรมอย่างไร

ข้อที่ ๓ การสนทนาธรรมเรื่องของธรรม เป็นการสนทนาธรรมหรือไม่ และผู้ที่สามารถสนทนาธรรมได้ ต้องเป็นผู้รู้จักตัวธรรมแล้วเท่านั้นใช่หรือไม่

ท่านอาจารย์ แต่ละคำ เพราะเหตุว่าเป็นคำใหม่ทั้งหมดเลย จากคำถามของท่านผู้ฟัง เพราะฉะนั้นถ้าเราไม่เข้าใจอย่างละเอียดตั้งแต่ต้น และไม่เข้าใจโดยความรอบรู้ เข้าใจเพียงผิวเผิน ก็ไม่สามารถที่จะเข้าใจความลึกซึ้งของพระธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง เพราะเหตุว่าที่เราศึกษาธรรม ไม่ใช่ศึกษาธรรมของใครอื่นใด นอกจากผู้ที่ได้ทรงตรัสรู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นก็เป็นเรื่องที่จะต้องคิดถึงความประเสริฐสุดของผู้ที่บำเพ็ญพระบารมี เพื่อที่จะรู้ความจริงและได้ทรงตรัสรู้ความจริง ซึ่งผู้อื่นไม่สามารถที่จะรู้ได้ เพราะเหตุว่าเป็นสิ่งที่กำลังมีในขณะนี้ แต่ถ้าไม่ได้ฟังคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเลย ก็จะไม่เข้าใจความจริงของสิ่งที่มีจริงในขณะนี้ได้เลย

เพราะฉะนั้นการศึกษาธรรม ต้องเริ่มด้วยความเป็นผู้ไม่ประมาทในพระปัญญาคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และในพระมหากรุณาคุณที่ทรงแสดงพระธรรม เพื่อให้คนอื่นรู้และเข้าใจถูก ไม่ใช่เพื่ออย่างอื่นเลย แต่เพื่อให้รู้และเข้าใจถูก รู้อะไรและเข้าใจอะไร รู้สิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้ในขณะนี้ ซึ่งถ้าถามใครว่า ขณะนี้คืออะไร ก็คงตอบไม่ได้ หรือว่าตอบยาก แต่ว่าคำตอบทั้งหมด จะไม่ใช่คำที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงแสดง เพราะฉะนั้นต้องเป็นผู้ที่ไม่ประมาทเลยในการฟังพระธรรมแต่ละคำให้เข้าใจก่อนจริงๆ รอบรู้ในคำนั้น แล้วก็ไม่ว่าจะพบคำนั้นที่ไหนต่อไป ในตำราไหน ในพระไตรปิฎกทั้งสาม ไม่ว่าจะเป็นพระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก หรือพระอภิธรรมปิฎก สิ่งที่ได้ฟังและเข้าใจแล้ว ต้องเป็นอย่างนั้นไม่เปลี่ยน เพราะฉะนั้นขอเชิญอ่านอีกครั้ง หนึ่ง

ผู้ฟัง ข้อที่ ๑ การศึกษาธรรมที่เป็นไปตามลำดับเป็นอย่างไร

ท่านอาจารย์ แค่นี้ การศึกษาธรรมต้องเข้าใจคำว่า ศึกษา เพราะไม่รู้จึงศึกษา เพราะฉะนั้นไม่ว่าจะศึกษาอะไรก็ตามทั้งหมด เพราะไม่รู้ในสิ่งนั้น จึงศึกษาให้เข้าใจ สิ่งที่กำลังศึกษา เพราะฉะนั้นการศึกษาธรรม ก็แสดงอยู่แล้วว่าไม่รู้จักธรรม จึงศึกษา เพื่อให้รู้ว่าธรรมคืออะไร เพราะฉะนั้นการศึกษาธรรม ก็ต้องเริ่มด้วยการรู้ว่าเพราะไม่รู้ แล้วก็พระธรรมที่ทรงแสดงไว้เพื่อให้รู้ให้รู้ธรรม เพราะฉะนั้นก็ไม่ข้ามคำว่า ธรรม ธรรมจริงๆ แล้วเป็นภาษามคธี ซึ่งเป็นภาษาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมและดำรงคำสอนไว้ เพราะเป็นภาษาที่มีรูปแบบซึ่งไม่เปลี่ยนแปลง เพราะฉะนั้นไม่ว่าใครก็ตาม ถึงแม้ว่าจะไม่มีความรู้ในภาษาบาลี แต่ว่าได้อาศัยผู้รู้ในภาษาบาลี ที่ได้แปลภาษานั้นสู่ภาษาของตนของตน

เพราะฉะนั้นไม่ว่าจะศึกษาธรรมในภาษาอะไรก็ตาม ก็ต้องเหมือนคำที่ได้ตรัสไว้แล้วในภาษามคธีซึ่งเป็นภาษาบาลี เพราะฉะนั้นธรรมในภาษาไทย หมายความถึงสิ่งที่มีจริง เพราะฉะนั้นขณะนี้กำลังมีสิ่งที่มีจริง เพราะว่าเมื่อวานนี้หมดแล้ว พรุ่งนี้หรือขณะต่อไปยังไม่มาถึง เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้เอง ธรรมคือสิ่งที่มีจริง ถ้าเข้าใจอย่างนี้ไม่เปลี่ยนเลย ไม่ว่าอะไรที่กำลังมีขณะนี้จริงๆ เป็นธรรมทั้งหมด เพราะฉะนั้นก็จะรู้ว่าศึกษาธรรม คือ ศึกษาให้เข้าใจถูกให้รู้ความจริงของสิ่งที่มีจริงในขณะนี้ แค่นี้ก็ยากแล้วก็ลึกซึ้ง เพราะว่าขณะนี้อะไรจริง ถ้าไม่เคยฟังธรรมเลย จะตอบว่าอย่างไร แต่เมื่อฟังแล้วก็ตอบได้ กำลังศึกษาสิ่งที่มีจริง แต่ต้องรู้ก่อนว่าเดี๋ยวนี้อะไรมีจริง

อ.คำปั่น ถ้ากล่าวถึงว่า อะไรมีจริง ก็มีจริงอยู่ในขณะนี้ เห็นมีจริง ได้ยินมีจริงเป็นต้น

ท่านอาจารย์ ทุกคนยอมรับใช่ไหม เห็นมีจริงเพราะกำลังเห็น ใครบอกว่าเห็นไม่มีจริงขณะนี้บ้าง ใครบอกว่าได้ยินไม่มีจริงขณะนี้บ้าง แต่ไม่เคยรู้ความจริงของเห็น ไม่เคยรู้ความจริงของได้ยิน เพราะฉะนั้นธรรมเป็นเรื่องที่ละเอียดลึกซึ้ง ต้องค่อยๆ ฟัง เพราะเหตุว่าพระผู้มีพระภาคตรัสว่า ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา อนัตตาไม่ใช่อัตตา อัตตา หมายความถึง สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เราเคยชินคุ้นเคย โต๊ะ เก้าอี้ ดอกไม้ คน นี่เป็น สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เคยชิน ขณะนี้ถามว่าเห็นอะไร ก็ตอบว่าเห็นคน มีใครตอบว่าเห็นสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้บ้างไหม ไม่มีเลย เพราะฉะนั้นก็แสดงว่า แม้แต่เห็นก็มีความลึกซึ้งอย่างยิ่ง ไม่ว่าในพระวินัยปิฎก ในพระสุตตันตปิฎก ในพระอภิธรรมปิฎก ก็มีเห็น เพราะเหตุว่าขณะนี้เห็นมีเพราะเกิด ถ้าไม่เกิดขึ้น สิ่งนั้นก็ไม่มี เพราะฉะนั้นเห็นขณะนี้ให้ทราบว่า ก่อนเห็นไม่มีเห็นแน่นอน และเห็นเกิดขึ้น แต่ที่ไม่รู้ก็คือว่า เห็นเกิดขึ้นแล้วดับไป

เพราะฉะนั้นแต่ละคำมีความลึกซึ้งอย่างยิ่ง สิ่งหนึ่งสิ่งใดมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นมีความดับไปเป็นธรรมดา แค่นี้ต้องศึกษาตลอดชีวิต เพราะว่าไม่ใช่แค่พูด ไม่ใช่แค่เข้าใจคำที่ได้พูด แต่ต้องเข้าถึงความจริงของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏเป็นอย่างนี้จริงๆ เพราะฉะนั้นเห็นยังไม่เกิด แล้วก็เกิดเพราะเหตุปัจจัย ไม่มีใครสามารถที่จะทำให้เห็นเกิดขึ้นได้เลย นอกจากมีปัจจัยที่เป็นที่อาศัยอุปการะ ทำให้เห็นเกิดขึ้น เห็นจึงเกิดขึ้นได้ เพราะถ้าไม่มีตาไม่เห็น ถึงมีตา ยังไม่มีอะไรกระทบตาก็ไม่เห็น เพราะฉะนั้นก็แสดงว่า แม้แต่เพียงสภาพธรรมที่มีจริงเพียงหนึ่ง แล้วก็ปรากฏเดี๋ยวนี้ด้วย ก็ยังไม่รู้ความจริงว่า ไม่ใช่เรา แต่เป็นธรรม คือ สิ่งที่มีจริงซึ่งต้องอาศัยเหตุปัจจัยเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป นี่คือคำสอนของผู้ที่ได้ทรงตรัสรู้ความจริงว่า ขณะนี้แต่ละ ๑ ไม่ใช่สิ่งเดียวกันเลย เช่น เห็น ไม่ใช่ได้ยิน ไม่ใช่คิด ไม่ใช่จำ ทุกอย่างที่มีจริงในชีวิตประจำวัน แต่ละขณะเป็นสิ่งที่มีจริง ซึ่งเป็นธรรมเพราะมีจริง แล้วก็เป็นอนัตตาด้วย เพราะเหตุว่าไม่ใช่ใคร ไม่ใช่ของใคร แล้วก็ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใคร ยิ่งกว่านั้น ก็คือว่าเกิดขึ้นและดับไป ไม่เหลือ ไม่มี ไม่กลับมาอีกเลย

เพราะฉะนั้นก็ศึกษาธรรม เพื่อให้เข้าใจสิ่งที่มีจริงตรงตามพระธรรมที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดง จากการที่ได้ทรงตรัสรู้ความจริง เป็นประโยชน์ไหม หรือไม่เอาแล้ว ไม่ใช่สิ่งที่เคยคิดว่าจะน่าสนใจกว่านี้ พูดถึงสิ่งที่มีธรรมดาเป็นปกติ แต่ก็ลืมว่าสิ่งที่เป็นปกตินี่แหละ ไม่มีอย่างอื่นเลยในชีวิต กี่วัน กี่เดือน กี่ปี ก็จะต้องมีเห็น แล้วก็ไม่รู้ความจริง มีได้ยินมีทุกอย่างแล้วไม่รู้ความจริงเลย เพราะฉะนั้นพระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงให้ใครทำอะไรขึ้นมารู้ แต่ทรงแสดงความจริงของสิ่งซึ่งมีอยู่ในชีวิตประจำวัน แต่ว่าไม่เคยรู้เลย ให้เข้าใจถูกต้องว่า แต่ละ ๑ จากไม่มีแล้วก็เกิดมี แล้วก็หมดไป แล้วก็ไม่กลับมาอีก แล้วก็ไม่ใช่ใคร ไม่ใช่ของใคร และก็ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใคร การฟังธรรมหรือการศึกษาธรรมเพื่อเข้าใจ ไม่ใช่ให้เชื่อ แต่ขณะนี้ค่อยๆ ไตร่ตรองพิจารณาว่า ขณะนี้เห็นเกิดแล้วดับแน่นอน ผู้ที่ได้ทรงตรัสรู้ ตรัสรู้ความจริง และทรงแสดงความจริงให้คนอื่นได้ค่อยๆ เข้าใจ จนกระทั่งสามารถที่จะรู้จริงถึงความเป็นสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ แค่สองคำใช่ไหม ศึกษาและธรรม

ผู้ฟัง นี่ยังเน้นว่าตามลำดับ กับไม่ตามลำดับ ข้ามลำดับ

ท่านอาจารย์ ตามลำดับ คือศึกษาธรรมตามลำดับหรือเปล่า แล้วธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตาตามลำดับหรือเปล่า

ผู้ฟัง ข้อที่ ๒ การตั้งตนไว้ชอบ เป็นธรรมอย่างไร

ท่านอาจารย์ ขอเชิญคุณคำปั่น

อ.คำปั่น ก็เป็นพระธรรมคำสอนที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง เป็นมงคลด้วย แล้วก็เป็นเหตุแห่งความเจริญ ซึ่งคำว่า ตนในที่นั้น ไม่ใช่ตัวตนสัตว์บุคคล แต่ว่าเป็นความเป็นไปของธรรม เพราะว่าในอรรถกถาก็ได้อธิบายไว้ว่า ชีวิตทั้งชีวิตนั่นแหละ ที่กล่าวถึงสภาพตรงนี้ เพราะเหตุว่ามีความเป็นไปของสภาพธรรม ท่านก็แสดงไว้ว่า จากที่เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีความเลื่อมใสในพระรัตนตรัย ก็มีศรัทธา จากที่เป็นผู้ที่ทุศีล มีการฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ เป็นต้น ก็เป็นผู้ที่มีศีล มีความประพฤติที่ดีงาม เว้นจากทุจริตทั้งหลายทั้งปวง จากที่เป็นคนตระหนี่ ไม่สละสิ่งของเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ก็มีจิตใจน้อมไปในทางที่จะสละ เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น แล้วก็ขณะนั้นก็เป็นการสละกิเลสของตนเอง จากที่ไม่เคยมีปัญญาไม่ได้รู้สภาพธรรมตามความเป็นจริง ก็มีปัญญาเจริญขึ้นจากการได้ฟังพระธรรมศึกษาพระธรรม

เพราะฉะนั้นในเรื่องของการตั้งตนไว้ชอบ จึงเป็นเรื่องของสภาพธรรมฝ่ายดีที่เกิดขึ้นเป็นไป ไม่มีตัวตนที่ไปตั้ง แต่ว่าเป็นธรรมเกิดขึ้นทำกิจหน้าที่ของธรรม แม้แต่ในการศึกษาพระธรรม ก็เป็นผู้ตั้งตนไว้ชอบ ไม่ได้ศึกษาเพื่อลาภ ยศ สักการะ สรรเสริญ แต่ว่าศึกษาเพื่อความเข้าใจสิ่งที่มีจริงตรงตามพระธรรมคำสอนที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง

ท่านอาจารย์ ก็ต้องเข้าใจธรรมให้ละเอียดขึ้น แม้แต่คำว่า ตั้งตนไว้ชอบ เคยเป็นเรามานาน และเคยคิดว่า เราสามารถที่จะคิดอะไรทำอะไรก็ได้ แต่ต้องไม่ลืม การศึกษาธรรมสิ่งที่มีจริงทั้งหมดเป็นธรรม เพราะฉะนั้นไม่มีอะไรเลย ที่จะไม่ใช่ธรรม เมื่อสิ่งนั้นเกิดขึ้นมีจริงๆ ปรากฏให้รู้ว่ามีจริง เพราะฉะนั้นที่ทรงแสดงไว้ว่า การตั้งตนไว้ชอบ ไม่ใช่เราตั้งตน แต่ว่าต้องเป็นความเห็นถูกความเข้าใจถูก ซึ่งภาษาบาลีใช้คำว่าปัญญา เพราะฉะนั้นใครก็จะตั้งตนไม่ได้เลย ไม่มีใครสามารถที่จะบังคับบัญชาให้อะไรเกิดขึ้นได้ แต่เพราะได้ฟังได้เห็นประโยชน์ได้เข้าใจ

เพราะฉะนั้นเพียงเท่านี้ที่ได้ฟัง แล้วปัญญาที่มีความเข้าใจถูกว่า ประโยชน์ของการที่เกิดมาแล้วมีโอกาสที่จะได้เข้าใจสิ่งที่มีจริงๆ และได้รู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายิ่งขึ้น โดยการฟังพระธรรมของพระองค์ ก็จะรู้ว่าทั้งหมดเป็นไปเพื่อความรู้ทุกคำ แม้ฉะนั้นคำว่า ตั้งตน ก็ต้องไม่ใช่เรา อยู่ดีๆ ตั้งตนได้ไหม ตั้งตนไว้ชอบด้วย ใครรู้ว่าอะไรชอบ อะไรไม่ชอบ แต่ทั้งหมดก็ต้องเป็นความเห็นถูก เป็นปัญญาซึ่งสามารถที่จะเข้าใจได้ว่าไม่มีเรา เริ่มต้นทีเดียวที่ไม่ต้องไปรอว่าเป็นเราไปก่อน แล้วก็ภายหลังก็ค่อยรู้ว่าไม่ใช่เรา เพราะอะไร เพราะเป็นเรามานานแล้ว เลิกเป็นเราสักทีจะดีไหม เพราะเหตุว่าเข้าใจผิดมานานมากว่า มีเราและเป็นเราทุกชาติ แต่ว่าตามความเป็นจริง ก็คือว่าจากการที่ทรงตรัสรู้ว่า ธรรมแต่ละ ๑ เป็นธรรมซึ่งไม่ใช่ใคร

เพราะฉะนั้นแม้แต่การตั้งตนก็ต้องเป็นธรรมฝ่ายดี ซึ่งธรรมฝ่ายดีมีมาก แต่ปัญญาเจตสิก ความเห็นถูกต้องตามความเป็นจริง ก็เป็นธรรม ซึ่งมีจริงๆ ก่อนฟังไม่มีความเข้าใจ ไม่ใช่ปัญญา ฟังแล้วขณะใดที่เข้าใจ ไม่ใช่ใคร ไม่ใช่เรา แต่เป็นความเห็นถูก ซึ่งเกิดเพราะการฟัง ซึ่งจะทำให้สามารถรู้ว่า สิ่งใดเป็นประโยชน์ในชีวิต เมื่อรู้ว่าสิ่งใดเป็นประโยชน์ในชีวิต ก็ตั้งตนไว้ชอบ ตนที่นั่นก็คือว่า สภาพธรรมที่เกิด จิต เจตสิก รูป ถ้าพูดโดยละเอียดหน่อย แต่ว่าบางท่านก็เคยได้ยินได้ฟังมาแล้ว เพราะฉะนั้นก็ได้ทราบว่าเมื่อเป็นธรรมหลากหลายมาก จึงมีแต่ละคำซึ่งจำเป็นต้องใช้เพื่อบ่งถึงสภาพธรรมแต่ละ ๑ ว่า เป็นสภาพธรรมใดโดยละเอียดยิ่ง เพราะฉะนั้นเมื่อใดที่มีความเห็นถูกต้องมีความเข้าใจถูกต้อง ซึ่งไม่ใช่เรา แต่เป็นธรรม ศึกษาธรรมต้องรู้ว่าเป็นธรรม เมื่อมีความเข้าใจถูกต้องแล้ว ความเข้าใจถูกนั้นเองตั้งตนไว้ชอบที่จะดำเนินชีวิตต่อไป โดยความเข้าใจขึ้นความเข้าใจขึ้นว่า แม้จะใช้คำว่า ตน แต่ก็หมายความถึง ธรรม ซึ่งแต่ก่อนเคยยึดถือว่าเป็นตน

ผู้ฟัง ขอต่อข้อที่ ๓ การสนทนาธรรมเรื่องของธรรม เป็นการสนทนาธรรมหรือไม่

ท่านอาจารย์ คำตอบมาแล้วใช่ไหมทุกคน ไม่ใช่ให้ใครตอบ คนฟังทุกคนตอบ เพราะเหตุว่าฟังเพื่อเข้าใจ

ผู้ฟัง และผู้ที่สามารถสนทนาธรรมได้ ต้องเป็นผู้รู้จักตัวธรรมแล้วเท่านั้นใช่หรือไม่

ท่านอาจารย์ ถ้าไม่รู้ไม่เคยฟังเลย แล้วฟังไหม ก่อนอื่นฟัง ฟังแล้วเข้าใจไหม เข้าใจพอไหม หรือว่าแค่ฟังไม่พอ ต้องมีการสนทนาเพิ่มเติมซึ่งกันและกัน เพื่อที่จะได้เข้าใจถูกต้องยิ่งขึ้น ถ้าไม่รู้ธรรมเลย แล้วมาสนทนาธรรมกันได้ไหม ไม่รู้ธรรมเลยสักคน แล้วก็มาสนทนาธรรมกัน ก็แปลก เพราะว่าไม่รู้จักธรรม แต่บอกว่าจะมาสนทนาธรรม เพราะฉะนั้นก่อนอื่นก็ต้องเป็นผู้ที่เข้าใจจริงๆ ว่า จะสนทนาธรรมก็ต้องรู้จักธรรม ไม่รู้จักธรรมแล้วจะสนทนาได้อย่างไร ผู้ที่มาฟังบางท่านไม่เคยฟังธรรมมาก่อนเลย บางท่านก็เคยฟังมาแล้วนานมากด้วย แต่ไม่ว่าจะฟังนาน หรือว่าไม่เคยฟังธรรมเลยก็ตาม การที่มีความสนใจมีศรัทธาที่จะได้ยินได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เท่าที่แต่ละท่านสามารถที่จะสนทนากัน เพื่อให้เกิดความเข้าใจขึ้น แต่ละคำก็เป็นประโยชน์ เพราะว่าไม่ใช่การที่เราจะรีบร้อนไปพูดถึงเรื่องอื่น ซึ่งยังไม่ได้เข้าใจเลยว่า ธรรมคืออะไร และการสนทนาธรรมคืออะไร

เพราะฉะนั้นท่านผู้ฟังที่เริ่มฟังก็ฟัง ท่านที่เคยฟังมาแล้ว แล้วก็มีการสนทนาเพื่อที่จะได้เข้าใจแต่ละคำให้เข้าใจยิ่งขึ้น ก็จะเป็นประโยชน์ เพราะเหตุว่าพุทธบริษัท ก็ควรที่จะได้มีประเพณีการฟังธรรมและการสนทนาธรรม ซึ่งทั้งสองอย่างเป็นมงคล เป็นสิ่งที่จะนำความเจริญของจิตใจที่ดี ความประพฤติที่ดีงามมา เพราะฉะนั้นต่างคน ต่างอุปการะกันทั้งผู้ฟังและผู้สนทนา เพราะเหตุว่าผู้สนทนาที่ร่วมกันสนทนาจากได้เคยศึกษามาแล้ว ก็จะพูดถึงเฉพาะส่วนที่ได้เข้าใจแล้ว ไม่ใช่พูดเกินไปกว่าที่ได้เข้าใจ ซึ่งเป็นอย่างนั้นไม่ได้เลย สำหรับผู้ที่มีความเคารพในพระบรมศาสดา เพราะฉะนั้น แต่ละท่านขณะนี้ ก็มีการที่จะสนใจศรัทธาศึกษาแต่ละคำเพิ่มขึ้นให้เข้าใจยิ่งขึ้น

ผู้ฟัง คำว่า รู้ ไม่ใช่เรา พูดตามได้ และตอบได้ว่า หมายความว่าอย่างไร มีความเป็นธรรมอย่างไร เป็นเรื่องเป็นราว แต่ไม่รู้จริงๆ คงต้องมีผู้รู้ธรรมช่วยนำจึงจะค่อยๆ เข้าใจขึ้นทีละเล็กทีละน้อย

ท่านอาจารย์ ก่อนอื่นก็ต้องขณะนี้ ถ้าจะเข้าใจธรรม ก็คือว่าเดี๋ยวนี้มีรู้ไหม พูดถึงคำไหน ไม่ได้พูดแต่เพียงคำและชื่อ แต่ต้องเข้าใจความลึกซึ้งจริงๆ พอได้ยินคำว่า รู้ ก็เริ่มสงสัย เพราะฉะนั้นขณะนี้มีรู้ไหม มีหรือเปล่ารู้ หรือไม่มีเลย

ผู้ฟัง มี

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้รู้อะไร ธรรมเป็นสิ่งที่ละเอียดลึกซึ้ง เดี๋ยวนี้มีโต๊ะ ไหม มีโต๊ะ หมายความว่ารู้ใช่ไหม ถึงได้ตอบว่ามี เสียงมีไหม

ผู้ฟัง มี

ท่านอาจารย์ ที่รู้ว่ามีเสียง ก็คือรู้ว่ามีเสียงใช่ไหม ไม่ใช่อยู่ดีๆ มีแต่เสียง แต่เมื่อมีเสียงก็รู้ว่ามีเสียง แต่ความจริงขณะที่เสียงปรากฏ ต้องมีสภาพที่กำลังรู้เฉพาะเสียง จึงรู้ว่าขณะนั้นมีเสียง หรือว่าเป็นเสียง ธรรมนี่ละเอียดลึกซึ้งมาก ขณะนี้คิดหรือเปล่า ตอบว่าคิด รู้ว่าคิดใช่ไหม ก็คือรู้

ผู้ฟัง ค่ะ

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นรู้ต้องมีแน่ๆ ถ้าไม่มีก็จะไม่มีเรื่องราวใดๆ ทั้งสิ้น ไม่มีสิ่งที่ปรากฏทางตา ทางหู ถ้าไม่มีสภาพรู้ อะไรอะไรก็ปรากฏไม่ได้เลย แต่สิ่งที่ปรากฏในขณะนี้ ลืมว่าเพราะรู้ในสิ่งนั้น จึงมีสิ่งนั้นปรากฏให้รู้ได้ ถ้าไม่รู้ในสิ่งนั้น ก็ไม่มีสิ่งนั้นปรากฏให้รู้ได้ ด้วยเหตุนี้ชีวิตประจำวันเกิดดับสืบต่อเร็วมาก จนไม่รู้อะไรเลยว่า แท้ที่จริงถ้าไม่มีสภาพรู้ธรรมที่เกิดขึ้นรู้ อะไรอะไรก็ปรากฏไม่ได้ทั้งสิ้น แต่เพราะเหตุว่ามีธรรมอย่างหนึ่ง คือสิ่งที่มีจริงซึ่งเกิดขึ้นแล้วต้องรู้สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่กำลังปรากฏให้รู้ ต้องรู้สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่กำลังปรากฏให้รู้ แสดงว่าขณะนี้เสียงปรากฏให้รู้ เพราะเหตุว่ามีสภาพธรรมที่เกิดขึ้นแล้วต้องรู้ แต่ขณะนั้นไม่ได้รู้อื่น แต่รู้เสียง รู้ลักษณะของเสียง เสียงนี้เป็นอย่างนี้ ไม่มีใครสามารถจะบอกได้ แต่ธาตุรู้เกิดขึ้นรู้เสียงนั้น ถ้ากำลังรับประทานอาหาร มีรสปรากฏ รสกระทบลิ้น ลิ้นไม่รู้รสเลย ลิ้นเป็นลิ้นไหม ลองแตะกระทบสัมผัส ก็จะอ่อนหรือแข็ง แต่ว่าพอมีสิ่งหนึ่งสิ่งใดอยู่ในปาก แล้วก็กระทบกับลิ้น ลักษณะของรสปรากฏ ไม่ใช่ปรากฏกับลิ้น เพราะปกติลิ้นไม่ได้รู้อะไรเลย แต่ว่าเมื่อสิ่งนั้นกระทบกับลิ้น เป็นปัจจัยหรือทำให้สภาพรู้เกิดขึ้น ขณะที่กำลังหวานปรากฏ เพราะมีสภาพที่รู้หวานที่ปรากฏขณะนั้น ถ้าไม่มีสภาพที่รู้หวานขณะนั้น หวานก็ปรากฏไม่ได้ ถ้าไม่มีสภาพที่รู้เสียงขณะที่เสียงปรากฏ เสียงก็ปรากฏไม่ได้ เสียงก็เป็นเสียง

เพราะฉะนั้นธรรมเป็นสิ่งที่ลึกซึ้ง แล้วก็ลึกลับ ถ้าไม่มีการตรัสรู้ ไม่มีใครสามารถที่จะพบ หรือว่ารู้จักลักษณะของสภาพซึ่งเป็นสภาพรู้เลย มีแต่เราเห็น เราได้ยิน แต่ว่าถ้าไม่มีเห็น จะเป็นเราได้ไหม ถ้าไม่มีได้ยิน จะเป็นเราได้ยินได้ไหม ก็ไม่ได้ แต่เมื่อมีได้ยินและเมื่อรู้ว่าได้ยินเกิดขึ้น เป็นสภาพรู้ได้ยินไม่ใช่เสียง แต่สภาพรู้เกิดขึ้นได้ยินเสียง และเพราะความไม่รู้ว่า ขณะนั้นไม่ใช่เราเลย แต่มีธรรมซึ่งมีจริงๆ อย่างหนึ่ง ซึ่งเกิดขึ้นและต้องรู้สิ่งหนึ่งสิ่งใด ซึ่งขณะที่เสียงปรากฏ สิ่งนั้นเกิดขึ้นรู้เสียง คือ ได้ยินเสียง เพราะฉะนั้นกว่าจะรู้จักสภาพรู้ซึ่งกำลังรู้ ก็ต้องอาศัยพระธรรมที่ทรงแสดง จึงสามารถที่จะเข้าใจว่า สิ่งที่มีจริงแน่นอนอย่างหนึ่ง ก็คือ สภาพรู้ซึ่งเกิดขึ้น แล้วก็รู้สิ่งที่กำลังปรากฏ ถ้าไม่มีสภาพรู้เลย ห้องนี้จะไม่มีอะไรปรากฏเลย ไม่มีห้องไม่มีอะไรด้วย ไม่มีทั้งหมด แต่เมื่อมีสภาพรู้เกิดขึ้น ไม่ว่าสิ่งใดปรากฏ สิ่งนั้นถูกรู้