ปกิณณกธรรม ตอนที่ 838

ตอนที่ ๘๓๘

สนทนาธรรม ที่ บริษัท ศรินทิพย์ อินเตอร์แพค จำกัด จ.นนทบุรี

วันที่ ๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๘

ท่านอาจารย์ ก็แสดงว่า ความเข้าใจว่าเป็นเรายังมีอยู่ใช่ไหม แต่การได้ฟังว่าเป็นธรรมไม่ใช่เรา ก็เริ่มมี เพราะฉะนั้นกว่าจะค่อยๆ เริ่มมี จนกระทั่งมั่นคงกว่าการที่เคยสะสมมาแสนโกฏิกัปว่า มีคุณคำปั่น ก็จะค่อยๆ ลดน้อยลง จนกระทั่งสัจจญาณไม่เปลี่ยน ไม่ต้องไปไหน อยู่ตรงนี้ จะเข้าใจก็เข้าใจขณะที่เห็นกำลังเห็นนี่แหละ หรือว่าได้ยินกำลังได้ยินนี่แหละ ไม่ใช่ไปนึกคิดเอาว่า เป็นเห็น เป็นได้ยิน แต่ขณะนี้เองที่มีเห็นแล้วไม่รู้ ก็ฟังจนกระทั่งกำลังเห็นนี่แหละ ค่อยๆ เข้าใจขึ้นในสิ่งที่กำลังมี นี่คือความมั่นคง ค่อยๆ มั่นคงจนถึงสัจจญาณ เมื่อมีปริยัติ ความรอบรู้จนเป็นสัจจญาณแล้ว จึงเป็นปัจจัยให้ปฏิปัตติเกิดขึ้นทำกิจเป็นกิจจญาณ สามารถที่จะเริ่มเข้าใจธรรมที่กำลังปรากฏโดยความเป็นอนัตตา ไม่ได้เลือก ไม่ได้จงใจที่จะรู้ แม้ลมหายใจ หรือว่าแม้เห็น หรือแม้แต่คิดนึก เพราะเหตุว่าสติเป็นอนัตตา ปัญญาเป็นอนัตตา เพราะฉะนั้นเมื่อมีความเข้าใจธรรมขึ้น ธรรมก็พิสูจน์ความเป็นอนัตตามั่นคงขึ้น เพราะว่ายังเป็นอัตตา ก็คือเรานั่นแหละที่จะพยายามทำ แต่เมื่อมีความเข้าใจในความเป็นอนัตตาขึ้น สภาพธรรมก็ปรากฏความเป็นอนัตตามั่นคงขึ้นอีก

เพราะฉะนั้นเวลาที่มีการรู้เฉพาะสิ่งหนึ่งสิ่งใด เฉพาะลักษณะหนึ่งทีละหนึ่ง ขณะนั้นก็เริ่มรู้ว่าคำนี้แหละที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติว่า สภาพธรรมที่ระลึกเป็นสติสัมปชัญญะ สติที่กำลังเข้าใจความจริงของสิ่งที่มีจริงๆ แล้วก็ดับไป ไม่ให้ดับก็ไม่ได้ เพราะฉะนั้นกว่าจะสะสมจนกระทั่งสามารถที่จะจากปริยัติเป็นสัจจญาณ แล้วก็เป็นปฏิปัตติ คือกิจจญาณ แล้วก็เป็นกตญาณ คือปฏิเวธ แทงตลอดความจริงที่กำลัง เกิดดับได้ด้วยปัญญาที่เข้าใจขึ้นทีละเล็กทีละน้อย

อ.คำปั่น สิ่งที่กำลังเรียนกำลังศึกษาอยู่ในขณะนี้ ในเรื่องของจิตบ้าง ในเรื่องของเจตสิกประการต่างๆ บ้าง แล้วก็ในเรื่องของสภาพธรรมที่ไม่รู้อะไร ที่เป็นรูปธรรมประการต่างๆ เพื่อความเข้าใจมั่นคงในความเป็นจริงของธรรม เพื่อขัดเกลาละคลายการยึดถือในสิ่งที่มีจริงๆ ที่เคยยึดถือว่าเป็นเรา เป็นสัตว์ บุคคลต่างๆ ก็เป็นประโยชน์ตรงนี้

ท่านอาจารย์ พรุ่งนี้ก็เหมือนเดิม คือได้ฟังคำอย่างนี้แหละ จะฟังไหม หรือจะเว้นไปสัก ๑๐ ปี แล้วค่อยมาฟังใหม่ใช่ไหม ก็ต่างกันแล้ว การได้ยินได้ฟังบ่อยๆ ทุกวัน และก็มีความละเอียดเพิ่มขึ้น ไม่ได้พูดอยู่แค่ตา หู จมูก ลิ้น กาย ก็ยังมีสภาพธรรมทั้งหมด ที่มีจริงในชีวิตประจำวัน ค่อยๆ เข้าใจขึ้น เป็นอุปนิสสยปัจจัย นิสสยะ หมายความถึง ที่อาศัย อุป ที่มีกำลัง เพราะฉะนั้นถ้าเราได้ฟังธรรมบ่อยๆ การที่เราจะไปคิดถึงเรื่องอื่น ซึ่งเคยคิดก็ลดน้อยลง เพราะเหตุว่าการได้ยินได้ฟัง ก็ทำให้เราขณะนั้นไม่ใช่ความจงใจที่เป็นตัวตน แต่เพราะฟังสะสมไว้สะสมไว้ ก็จะเป็นนิสัยหรืออุปนิสัยในการที่เราจะฟังอีกที่จะฟังอีก ไม่ไปที่อื่น ไม่ไปสู่การคิดนึกเรื่องอื่น เพราะฉะนั้นก็แสดงให้เห็นว่า ต้องเข้าใจคำว่าทุกสิ่งทุกอย่างจะเกิดขึ้นต้องมีปัจจัย ถ้าอยากเข้าใจธรรมมากขึ้น ก็ต้องฟังบ่อยๆ ถ้าไม่ฟังบ่อยๆ จะเข้าใจได้อย่างไร ใช่ไหม เพราะฉะนั้นจากการฟังบ่อยๆ ก็รู้ว่า ขาดการฟังไม่ได้ เพราะว่าขาดการฟังเมื่อไหร่ ก็คิดเรื่องอื่น ลืมธรรมไปอีกแล้ว

เพราะฉะนั้นวันหนึ่งวันหนึ่งลืมธรรม เมื่อไม่ได้ฟังธรรม แต่ขณะใดก็ตามที่ฟังธรรมก็ไม่ลืม ได้ฟังบ่อยๆ จนเป็นนิสัย ชาตินี้จะเป็นชาติก่อนของชาติหน้าแน่นอน เดี๋ยวนี้จะเป็นชาติก่อนของชาติหน้า กำลังเป็นนิสัยของการฟังธรรมที่จะอบรมไป จนกระทั่งพอถึงชาติหน้า พอได้ยินคำว่าธรรม ก็อยากฟัง รู้ว่าเป็นประโยชน์ก็ฟัง และฟังแล้วเห็นประโยชน์ ซ้ำไปซ้ำมา ก็ค่อยๆ เข้าใจมั่นคงขึ้น จนกระทั่งสามารถที่จะเริ่มรู้ว่า ทั้งหมดเป็นธรรม นานไหม ไม่ว่าอะไร ความคุ้นเคยความเข้าใจที่เพิ่มขึ้น ก็จะรู้ว่าทุกอย่างเป็นธรรม และความเข้าใจก็จะลึกและละเอียดขึ้น เคยพอใจในสิ่งที่ไม่มี แต่จำไว้ว่ามี นี่เริ่มคิดแล้ว ไม่มี แต่จำว่ายังมี อย่างเห็นขณะนี้เกิดแล้วก็ดับ และก็มีเห็นอีก เกิดดับสืบต่อ มีได้ยิน มีคิดนึก ไม่ว่างเว้นเลย มีสภาพธรรมที่มีปัจจัยเกิดขึ้นไม่ขาดสาย แต่ว่าความเข้าใจ เข้าใจหรือเปล่าว่า สิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้แหละดับ หมายความว่า ไม่กลับมาอีกเลย แต่ไม่ปรากฏ เพราะเหตุว่ามีสภาพธรรมอื่นเกิดสืบต่อทันที ติดกันทันทีไม่มีระหว่างคั่น แล้วจะไปเห็นการดับไปของสภาพธรรมที่เกิดแล้วดับในขณะนี้ได้หรือ ถ้าไม่ฟังจนกระทั่งมีความเข้าใจ และเริ่มสลดใจ สลดใจนี่เป็นปัญญา นาม รูป เท็จหรือเปล่า ไม่มีเรา แต่เข้าใจว่าเป็นเรา ก็ลวงมาระดับหนึ่ง ลวงว่าเป็นเรา แต่ว่าการเกิดดับของนามรูป ซึ่งสืบต่อเร็วสุดที่จะประมาณได้ เท็จหรือเปล่า ไม่มี ยังเหมือนว่ามี อย่างดอกกุหลาบ เป็นรูปธรรมเกิดดับ ดับจริงๆ จิตที่เห็นก็เกิดดับ ไม่มีอะไรเหลือเลย

เพราะฉะนั้นไม่มีจริงๆ แต่ลวงว่ามี เพราะเหมือนไม่ได้ดับไปเลย ด้วยเหตุนี้กว่าจะรู้ว่านาม รูป เท็จ ที่ข้อความในพระไตรปิฎก กล่าวว่า นาม รูป เท็จ ต้องเป็นปัญญาที่เห็นว่า นาม รูป เคยลวงว่าเที่ยงมานานแสนนาน เก้าอี้ก็ตั้งอยู่ตรงนั้น นาฬิกาก็อยู่ตรงนี้ ลวงว่า ไม่ได้ดับไปเลย แต่ความจริงไม่มี สิ่งที่ไม่มีแล้วแสดงเหมือนว่ามี ไม่ใช่ลวงหรือ เพราะฉะนั้นไม่ใช่เท็จหรือ ในเมื่อไม่ใช่ความจริง เพราะฉะนั้นปัญญาก็จะค่อยๆ ถึงความเข้าใจในพระพุทธพจน์แต่ละคำชัดเจนขึ้น สลดใจหรือยัง เห็นไหม กว่าจะถึงการที่จะถึงความสลดใจว่า ไม่มีแน่ๆ ไม่มีเลย ใครก็ไม่มี แต่สัญญาสภาพธรรมที่จำ ยังจำได้ เป็นอย่างนั้นอย่างนี้ ทั้งๆ ที่ไม่เห็น ทุกคนคิดถึงบ้านได้ แต่เดี๋ยวนี้ไม่มี ก็ยังจำว่ามี แล้วถ้าจิตนั้นดับ ตายเลย บ้านมีไหม จิตต่อไปก็ไม่รู้ไม่เห็นอะไรเลยทั้งสิ้น เพราะสัญญาไม่ได้ไปจำสิ่งที่ในชาติก่อนมี เพราะเหตุว่าวิตักกะเป็นสภาพที่ตรึก คิดถึง แต่ขณะนั้นจำอื่น แล้วจะไปคิดถึงสิ่งที่ไม่มีแล้วได้อย่างไร

นี่ก็เป็นสิ่งที่เป็นความจริง ซึ่งเกิดจากการฟังและไตร่ตรอง และก็รู้คุณของการฟังว่า วันนั้นเราฟังเรื่องอื่น ไม่ได้ฟังเรื่องนี้ วันนี้เราก็ฟังเรื่องเห็นได้ยิน แต่ฟังละเอียดขึ้นอีกหน่อยหนึ่ง ให้ค่อยๆ เข้าใจลึกซึ้งขึ้น แล้วก็มั่นคงขึ้น แล้วก็รู้ว่าประโยชน์สูงสุดของการเกิดมาในชาตินี้ ไม่ใช่อย่างอื่นเลย ไม่ใช่ทรัพย์สมบัติ ไม่ใช่รูปสมบัติ ไม่ใช่บริวารสมบัติ ไม่ใช่เกียรติยศชื่อเสียง เพราะไม่มีใช่ไหม เพียงแค่เกิดมาแล้วหมดไปเลย ไม่เหลือเลยจริงๆ ยังหลงว่ามี เพราะฉะนั้นกว่าจะเข้าใจความจริงว่า นี่คือหนทางที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบำเพ็ญ เพื่อที่จะรู้ความจริงและรู้ว่าสัตว์โลกไม่สามารถที่จะรู้อย่างนี้ได้ เพราะว่าเป็นสิ่งที่ลึกซึ้งและต้องบำเพ็ญบารมีนานมาก กว่าจะถึงความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นเพียงแค่จะเป็นสาวกที่เข้าใจความจริง ท่านพระอานนท์สะสมมาเท่าไหร่ หนึ่งแสนกัป เราฟังวันนี้เท่าไหร่ ยังไม่ถึงวันใช่ไหม เพราะฉะนั้นกว่าจะมีความมั่นคงได้ก็ด้วยศรัทธา เพราะศรัทธา คือสภาพของจิตที่ผ่องใส รู้ว่าอย่างอื่นไม่มีค่า โลภะแย่มาก ลวง หลง ติด ยึดไม่ปล่อย โทสะก็กำเริบให้เห็นปรากฏว่าเลวร้ายแค่ไหน และสิ่งที่ทุกคนไม่รู้เลย ก็คือโมหะ ตัวต้นเหตุใช่ไหม เพราะไม่รู้ จึงเต็มไปด้วยโลภะ โทสะ

เพราะฉะนั้นพระธรรมที่ทรงแสดง ทุกคำหาค่าประมาณไม่ได้เลย เพราะเหตุว่า เงินทองซื้อไม่ได้ ไม่ว่าเงินสักเท่าไหร่ ก็ซื้อความเข้าใจไม่ได้ นอกจากเป็นผู้ที่มีจิตที่ผ่องใส ขณะนั้นไม่มีโลภะ โทสะ โมหะ ไม่ได้ติดข้องในสิ่งใด แต่เห็นประโยชน์ของการสามารถเข้าใจความจริงของสิ่งที่กำลังปรากฏ ไม่ได้หลอกลวงเลย ปรากฏจริงๆ แต่ไม่รู้ว่าเกิดแล้วดับ ไม่ได้ตั้งใจหลอกใคร สภาพธรรมเป็นอย่างนั้น อวิชชา ก็คือว่าไม่สามารถที่จะเข้าใจความจริงได้ แต่ปัญญาตรงกันข้ามกับอวิชชา ฟังแล้วเข้าใจได้ว่าอะไรถูกต้อง อะไรจริง เพราะฉะนั้นเมื่อรู้ว่าสิ่งใดจริง ปัญญาก็ทำหน้าที่ของปัญญา คือรู้ว่าสิ่งใดควรที่จะสะสมให้มากขึ้น เพราะฉะนั้นฟังซ้ำไปซ้ำมา คือกำลังเริ่มที่จะมั่นคงขึ้น

ผู้ฟัง เพราะเหตุใด จิตในกามาวจรภูมิ ถึงได้มีจำนวนมาก

ท่านอาจารย์ กามาวจรจิต คืออะไร

ผู้ฟัง จิตที่ท่องไปในกาม

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเข้าใจจิตแล้วหรือยัง เพราะฉะนั้นต้องเป็นผู้ที่ละเอียดที่เข้าใจความลึกและความจริง ทำไมใช้คำว่า กามก่อน เพราะเหตุว่ามีรูป มีเสียง มีกลิ่น มีรส แต่ละอย่างน่าใคร่ ใครบ้างที่ไม่ชอบไม่ปรารถนา เพราะฉะนั้นสภาพรู้ที่เกิดขึ้นหลากหลายมาก แต่ก็มีสิ่งนั้นแหละเป็นอารมณ์โดยสภาพที่ต่างกัน เช่น ขณะนี้จิตเห็น มีสิ่งที่ปรากฏ หลีกเลี่ยงไม่ได้เลย มีสิ่งที่เกิดที่มหาภูตรูปที่สามารถกระทบกับตา แล้วปรากฏว่า มีสีสันวรรณะต่างๆ เมื่อจิตเกิดขึ้นเห็น น่าใคร่ไหม ไม่ว่าอะไรก็ตามที่เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นทางตามีจิตเห็น มีเจตสิกที่เกิดร่วมด้วย เมื่อจิตเห็นดับ ยังไม่พอ มีจิตอื่นเกิดสืบต่ออีก รู้สิ่งที่ปรากฏทางตาเหมือนกัน แต่ไม่ได้ทำกิจเห็น แค่นั้นแหละดับแล้ว เพียงแค่เกิดต่อรับรู้แล้วดับ มีกามเป็นอารมณ์ หลีกเลี่ยงไม่ได้ และจิตต่อไปก็เกิดขึ้นสืบต่อ รูปยังไม่ดับ จะให้ไปรู้อย่างอื่นไม่ได้ เพราะกระทบตาแล้ว ปรากฏแล้ว ยังไม่ได้ดับไป เพราะฉะนั้นจะไปรู้อื่นไม่ได้เลย จิตที่เกิดต่อแม้ไม่ได้ทำกิจเห็น ทัสสนกิจ ไม่ใช่จักขุวิญญาณ ไม่ได้ทำสัมปฏิจฉันนกิจ รับรู้สิ่งที่จิตเห็นๆ ต่อจากจิตเห็น และก็สันตีรณจิตเกิดขึ้นสืบต่อสัมปฏิจฉันนะ ก็มีกามนั่นแหละซึ่งเป็นสิ่งที่น่าใคร่ แต่ว่า ๓ จิตนี้ก็ต่างกัน ที่ว่าแม้จิตเห็นมีเจตสิกเกิดร่วมด้วยเพียง ๗ ประเภท ใครรู้ แต่ทำไมบอกให้รู้ในเมื่อไม่รู้ จะได้รู้ว่าไม่ใช่เรา เปลี่ยนแปลงไม่ได้ จิตเห็นจะมีเจตสิกเกินกว่านี้ไม่ได้ เพราะอะไร เพราะกรรมที่ทำให้ผลของกรรมเกิดขึ้นเห็น

เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้เอง ประโยชน์คือรู้ว่าเห็นอะไรก็ตาม เลือกไม่ได้ เพราะเป็นผลของกรรมที่ทำให้จิตเห็นเกิดขึ้นมากมายหมดเลยใช่ไหม ไม่พ้นจากกาม รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ เย็น ร้อน อ่อน แข็ง ตึงไหว คิดก็คิดถึงนี่แหละพวกนี้แหละ โดยรูปร่างสัณฐานซึ่งสืบต่อจนปรากฏเป็นนิมิตอนุพยัญชนะ หมายความว่า การเกิดดับสืบต่อของรูปที่ปรากฏหลากหลายมากเลย จำได้ ดอกไม้มีกี่อย่าง ต่างกันอย่างไร ไม่รู้จะจำทำไม แต่ก็จำเพราะว่าสัญญาเกิดขึ้นจำก็ต้องจำ ไม่ให้จำก็ไม่ได้ ด้วยความติดข้อง ด้วยความพอใจ หรือด้วยความโกรธ ทั้งๆ ที่มีสิ่งนั้นแหละเป็นอารมณ์ แต่จิตที่รู้สิ่งนั้นก็หลากหลายต่างกัน นี่คือการแสดงธรรมให้เห็นว่า ไม่ใช่เราเลย ฟังไปเข้าใจไป แม้ว่าสภาพธรรมยังไม่ได้ปรากฏให้รู้ในความเป็นธรรม แต่ก็เริ่มเข้าใจถูกต้องว่าต้องเป็นธรรมเแน่นอน

เพราะฉะนั้นโดยชื่อ ไม่ใช่บอกชื่อให้จำ แล้วก็ไม่ได้บอกจำนวนให้จำ แต่ให้ถึงความเป็นอนัตตาว่า ไม่มีใครเปลี่ยนแปลงสภาพธรรมเหล่านี้ได้เลย มั่นคงในความเป็นอนัตตาว่าธรรมเป็นอย่างนี้โดยปัจจัยหลากหลายต่างๆ กัน ซึ่งถ้ายิ่งเข้าใจขึ้น ก็ค่อยๆ สะสมความเห็นถูกต้องว่า ไม่ใช่เรา เพื่อที่จะละการยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นตัวตน และถ้าเรายังคงมีความติดข้องทั้งบุญทั้งบาป ที่เป็นไปกับสิ่งที่ปรากฏทางตา หู จมูก ลิ้น กาย เกิดขึ้นไหน ก็เกิดในกามภูมิ ภูมิซึ่งเต็มไปด้วยรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ไม่ว่าจะเกิดเป็นสัตว์ก็มีตา มีหู จมูก ลิ้น กาย ตามควรแก่ประเภทของสัตว์นั้นๆ นรกก็มีรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตามควรแก่กรรมที่ได้ทำไว้ เปรต อสุรกาย ทั้งหมด ไม่พ้นจากกาม เพราะฉะนั้นจึงแสดงว่า สำหรับกามาวจรจิต จิตซึ่งไม่ไปไหนเลย วนเวียนอยู่แค่ตา หู จมูก ลิ้น กาย เห็นได้ยินเหล่านี้ ไม่ใช่เรา

เพราะฉะนั้นดีไหม ปัญญาต้องมีถึงสามารถที่จะเห็นโทษของกามว่าไม่พ้นแน่ อยู่อย่างนี้แหละ เกิดที่ไหน ก็วนเวียนอยู่ที่รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ต้องมีปัญญาพอ ที่จะเห็นโทษ และก็รู้ว่าถ้าพ้นจากกามได้ ไม่เดือดร้อนเลย เพราะฉะนั้นหนทางที่จะพ้นมี แต่ก่อนการตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็แค่พ้นชั่วคราว เหมือนกับการระงับไว้ไม่ให้เกิดขึ้น สามารถที่จะถึงจิตอีกระดับหนึ่ง ซึ่งพ้นจากความติดข้องในรูปเสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ก็แสดงประเภทของจิตหลากหลาย ไม่ว่าในอดีต ปัจจุบัน อนาคต ภพภูมิไหนก็ไม่พ้นจากจิตทั้งหมด ที่ทรงแสดงไว้ว่าทั้งหมดมี ๘๙ ประเภท หรือโดยพิเศษก็ ๑๒๑ ประเภท แต่เราก็มานั่งคิดว่า ทำไมเป็นอย่างนี้ ทำไมเป็นอย่างนั้น ทำไมนี่มาก ทำไมนั่นน้อย ก็เข้าใจตามความเป็นจริงว่า เป็นอย่างนี้ตามความเป็นจริง ไม่ใช่ทำไมเป็นอย่างนั้น เห็นโทษของอะไรบ้าง ยังเลย เอาออกไปสักหนึ่งได้ไหม ในบรรดาตา หู จมูก ลิ้น กาย ไม่ยอมใช่ไหม จะต้องเห็น จะต้องได้ยิน ต้องได้กลิ่น ต้องลิ้มรส ต้องรู้สิ่งที่กระทบสัมผัส ไม่ยอมขาดไปเลย แล้วจะไปถึงจิตอีกระดับหนึ่งได้อย่างไร ซึ่งเป็นจิตที่เห็นโทษของกาม ประโยชน์อะไร เพียงแค่เห็นแล้วดับ ไม่กลับมาอีกทั้งจิตเห็นและสิ่งที่ถูกเห็น แต่เหมือนเท็จ เพราะเหตุว่าเหมือนยังไม่ได้ดับไปเลย จึงทำให้มีความติดข้องอยู่นั่นแหละใช่ไหม

เพราะฉะนั้นถ้าไม่เห็นกำลังของกิเลสจริงๆ ปัญญาไม่สามารถที่จะรู้ว่ากุศลและอกุศลต่างกันมากน้อยแค่ไหน ก็ไม่สามารถที่จะพ้นจากอกุศลได้ ด้วยเหตุนี้จึงเป็นผู้ที่ตรง อกุศลมาก แต่ก็มีการที่จะเข้าใจถูกต้องเพิ่มขึ้นทีละเล็กทีละน้อยได้ว่า เป็นธรรม นี่คือประโยชน์จริงๆ เพราะฉะนั้นก็เป็นผู้ที่ไม่หลงผิดไม่เข้าใจผิด เพราะได้อาศัยการฟังพระธรรม มีท่านผู้หนึ่ง ท่านไม่ได้กลิ่นพออายุมากขึ้น ห้ามเห็นไม่ได้ ห้ามได้ยินไม่ได้ แต่ไม่ได้กลิ่นทั้งหอมและไม่หอม แต่บางท่านกลิ่นเหม็นไม่ได้กลิ่น ได้แต่กลิ่นหอม ก็เป็นเรื่องที่แล้วแต่บุญกรรมจริงๆ อยากจะเป็นอย่างนั้นก็เป็นไม่ได้ อยากจะเป็นอย่างนี้ก็เป็นไม่ได้ ก็แล้วแต่ปัจจัยที่ทำให้เกิดขึ้นเป็นแล้วอย่างนั้น ก็ต้องเข้าใจ ไม่ใช่ไปห้ามไม่ให้เป็น แต่เป็นแล้วอย่างนั้นก็เข้าใจตามความเป็นจริงว่า เป็นอย่างนั้นเพราะเหตุปัจจัย

เพราะฉะนั้นบางท่านที่ติดกลิ่นหอมมีไหม รู้ตัวด้วย ยังอยากให้มีกิเลสอย่างนั้นมากๆ ต่อไปไหม หรือว่าเว้นเสียทางหนึ่ง ก็ไม่เห็นเป็นอะไร เพราะฉะนั้นเราค่อยๆ เข้าใจ ไม่ใช่ไปคิดถึงว่าอย่างนั้นมี อย่างนี้ไม่มี แต่เข้าใจความจริง เราจะถึงไหม รูปพรหมใช่ไหม ก็ต้องพิจารณาตัวเองว่า แค่กลิ่นยอมไหม ที่จะไม่ต้องได้กลิ่นก็ดีใช่ไหม เพราะอะไร กลิ่นเหม็นไปได้กลิ่นทำไมใช่ไหม ถ้าไม่ต้องการกลิ่นเหม็น ก็จะต้องการกลิ่นหอมทำไม เลือกได้หรือ ถ้ามีจิตที่รู้กลิ่น เลือกไม่ได้ เพราะว่าการได้กลิ่นแต่ละขณะ ก็เป็นผลของกรรม ไม่มีใครทำอะไรให้เลยทั้งสิ้น มือที่มองไม่เห็นทำได้ทุกอย่าง คือกรรม เพราะฉะนั้นทุกอย่างต้องเป็นไปตามเหตุผล เพราะยังติดข้อง ก็ต้องเป็นอย่างนี้แหละ ถ้าเป็นผู้ที่ต่อไปนี้อยู่ง่ายกินง่าย ไม่เดือดร้อน คนที่เขาทำอาหารให้ เขาก็ไม่เดือดร้อนใช่ไหม เพราะเรากินง่ายอยู่ง่าย แต่ต้องขณะนั้นที่จะเป็นผู้ที่ตรงว่า ง่ายจริงๆ หรือเปล่า ถูก มีรส ๒ รส รสอร่อยกับรสไม่อร่อย ทุกคนต้องพอใจรสอร่อยแน่นอน จะมาฝืนพูดว่าฉันไม่พอใจ ฉันชอบรสไม่อร่อย เป็นไปไม่ได้ใช่ไหม ไม่อร่อยก็แสดงอยู่แล้วว่าไม่ชอบ แต่ปัญญาสามารถเกิดขึ้นรู้ความจริง นี่ต่างหากที่จะทำให้ละคลายความติดข้องได้ แต่ถ้าไม่มีปัญญา แล้วอยากจะไม่ติดข้องไม่มีทางสำเร็จ แต่ถ้ามีปัญญา ขณะนั้นเป็นแต่เพียงธรรมที่เกิดแล้วก็ดับไป แล้วก็ไม่กลับมาอีกเลย จะเดือดร้อนวุ่นวายอะไรนักหนาใช่ไหม ยิ่งติด ยิ่งเดือดร้อน ยิ่งลำบาก แต่ถ้าเป็นการที่เริ่มเข้าใจตามความเป็นจริงว่า ทุกอย่างเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย อาหารอร่อยก็เป็นผลของกรรม อาหารไม่อร่อยก็เป็นผลของกรรม ก็ไม่เดือดร้อน

เพราะฉะนั้นปัญญาประเสริฐสุดในบรรดาสังขารธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้น เพราะว่า สามารถที่จะเข้าใจถูก และก็สามารถที่จะรู้ความจริงของสิ่งที่ถูกปกปิดไว้ด้วยความไม่รู้คือ อวิชชา เพราะฉะนั้นการฟังพระธรรมก็เป็นหนทางเดียวซึ่งมีที่พึ่ง คือ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงตรัสรู้ความจริง จึงทรงแสดงวาจาจริง เพื่อให้รู้ความจริงของสิ่งที่มีจริงๆ ทั้งหมด มิฉะนั้นใครจะรู้ได้ถึงความจริงที่กำลังเป็นจริงในขณะนี้ เพราะฉะนั้นเมื่อได้ฟังพระธรรมแล้ว ทุกครั้งระลึกถึงพระคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามั่นคงขึ้น มีที่พึ่งจริงๆ อย่างอื่นพึ่งไม่ได้เลย นอกจากพระธรรมที่ได้ทรงแสดงไว้ เพราะฉะนั้นขณะใดที่ได้มีความเข้าใจถูกต้อง ก็ระลึกถึงพระคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพุทธานุสติ ไม่ต้องไปนั่งท่องอะไรที่ไหนเลย เพราะว่าไปท่องก็ไม่รู้เรื่องว่า พระคุณคืออะไร แต่ขณะที่กำลังเข้าใจสิ่งที่มีจริงในขณะนี้ได้ เพราะได้ฟังพระธรรม

เพราะฉะนั้นพระธรรมทั้งหมดที่ทรงแสดงเพื่อรู้ เพื่อเห็นถูก เพื่อเข้าใจถูก เพื่อปฏิบัติถูก ไม่ใช่รู้เฉยๆ แต่ว่าอบรมการประพฤติปฏิบัติทั้งหมดในชีวิตประจำวัน ค่อยๆ เป็นไปตามความเห็นที่ถูกต้อง น่ากลัวไหม โลภะเกิดตายเดี๋ยวนั้นไปอบายภูมิทันที แต่ให้ทราบว่าที่จิตจะเป็นกุศลหรืออกุศลก่อนตาย ต้องเพราะกรรมเป็นปัจจัย ซึ่งขณะนี้มีกรรมพร้อมที่จะทำให้ผลของกรรมนั้น เกิดขึ้นต่อจากชาตินี้ แต่ไม่มีใครรู้ว่ากรรมอะไร แต่ถ้าทำกุศลกรรมอยู่สม่ำเสมอ ก็ปลอดภัยพอสมควร แต่ว่าต้องมีปัญญาความเห็นที่ถูกต้อง จนกว่าจะรู้แจ้งสภาพธรรมเมื่อไหร่ เมื่อนั้นก็ไม่เกิดในอบายภูมิเลย