ปกิณณกธรรม ตอนที่ 836

ตอนที่ ๘๓๖

สนทนาธรรม ที่ บริษัท ศรินทิพย์ อินเตอร์แพค จำกัด จ.นนทบุรี

วันที่ ๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๘

ท่านอาจารย์ แต่เมื่อฟังพระธรรมแล้ว สิ่งที่ไม่คิดว่าจะมี ก็มีได้ คือไม่โกรธ คิดว่าจะไม่อภัย แต่ฟังธรรมแล้วเป็นได้ คืออภัยได้ แต่ว่าการฟังธรรมไม่ใช่ฟังแทนกัน เอาบุญไปฝาก บุญไหนเอาไปฝาก ฟังธรรมเข้าใจแล้วเอาไปฝากใครได้ไหม เอาความเข้าใจไปฝากใครได้หรือเปล่า เพราะฉะนั้นธรรมทั้งหมดก็สำหรับตนเองที่จะขัดเกลากิเลส ถ้าไม่เป็นมิตรที่ดีจะมานั่งพูดถึงเรื่องกิเลสหรือ จะมานั่งพูดถึงเรื่องความไม่ดีว่าเป็นโทษมากๆ ใครก็ช่วยไม่ได้ นอกจากพระธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ที่ให้เราได้เกิดความเห็นที่ถูกต้องในสิ่งที่ไม่ดีว่าเป็นสิ่งที่ไม่ดี ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชา ไม่ใช่เรา แต่มีความเห็นถูกเข้าใจถูกเกิดเมื่อไหร่ ก็ค่อยๆ สะสมความมั่นคงที่จะขัดเกลาละคลายกิเลส ขณะนั้นก็จะต้องอบรมพร้อมกับการได้ฟังธรรมที่ไม่ใช่เราตามความเป็นจริง เพื่อที่จะรู้ว่าแม้ขณะโกรธ ก็ไม่ใช่เรา ขณะที่ไม่โกรธ ก็ไม่ใช่เรา ทุกอย่างเป็นธรรม มิฉะนั้นแล้วก็ยังคงเป็นเรา

ผู้ฟัง กิเลสมาก เพราะฉะนั้นแม้แต่พระธรรมก็ไม่ฟัง ตรงนี้หลายคนอาจจะค้านว่า บางคนอาจจะต้องเลี้ยงหลาน ทำงานบ้าน ไปซื้อของอะไรอย่างนี้ มีธุระปะปังมากมาย ถ้าใครที่ยังทำธุรกิจ ก็อาจจะมีธุระ ต้องไปจัดการ ในตรงนี้ดูเหมือนจะแล้วแต่เหตุปัจจัยอย่างไร

ท่านอาจารย์ ดูโทรทัศน์บ้างหรือเปล่า ไปเยี่ยมเยียนมิตรสหายบ้างหรือเปล่า โทรศัพท์มือถือ ไลน์อะไรบ้างหรือเปล่า เวลามีเยอะ ทำอะไร แต่เวลาฟังธรรมไม่มี เพราะเหตุว่าการฟังไม่ใช่เรื่องยากเลย เพียงฟัง ไม่เดือดร้อนเลย พักผ่อนฟังได้ ขอให้ฟังจนเป็นอุปนิสัยที่อาศัยที่มีกำลัง คือ ไม่ขาดการฟัง จะเข้าใจมากน้อยสักเท่าไหร่ ก็แล้วแต่ว่าสะสมมาแค่ไหน ฟังนิดเดียวจะให้เข้าใจมากๆ ได้หรือ เราก็รู้แล้วตั้งแต่ต้นของการสนทนาว่า พระธรรมลึกซึ้ง พระธรรมยาก ยากที่จะรู้ได้ แต่ว่าอาศัยการที่ได้ยินได้ฟัง ค่อยๆ เข้าใจขึ้น เพราะฉะนั้นก็แสดงให้เห็นว่าความไม่รู้มีมากตามอัธยาศัย พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะทำอะไรเขาได้ เพราะฉะนั้นก็แสดงให้เห็นว่า เมื่อมีบุญที่ได้สะสมมาที่จะได้ฟังแล้วก็ฟังต่อไป เพราะเหตุว่าเป็นหนทางเดียวจริงๆ คือ ต้องเป็นปัญญาความเข้าใจของตนเองเท่านั้น ที่สามารถที่จะทำให้ค่อยๆ เห็นว่าสิ่งใดควรและสิ่งใดไม่ควร ถ้าเห็นเมื่อไหร่ว่ากิเลสไม่ดี แต่ยังละไม่ได้ แต่อย่างน้อยที่สุด ปัญญาที่เห็นว่า สิ่งนั้นไม่ดี ก็ทำให้รู้กำลังของตนเองว่ายังละไม่ได้ ก็ฟังพระธรรมต่อไป จนกระทั่งความเข้าใจมีเพิ่มขึ้น เพราะว่าทั้งหมดเป็นธรรม ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใครเลย แม้แต่ขณะนี้เข้าใจก็เป็นธรรม ไม่ใช่เรา ไม่เข้าใจก็เป็นธรรม เพราะฉะนั้นก็เป็นเรื่องที่ว่า อาศัยการฟังพระธรรม ก็สามารถที่จะทำให้มีความเข้าใจถูกเพิ่มขึ้น

ผู้ฟัง ในการศึกษา เส้นแบ่งที่สำคัญเลยก็คือ ถ้าฟังให้เข้าใจแล้วคือถูก แต่ถ้าบางคนฟังแล้วก็มาหาวิธีว่า หาวิธีอย่างนั้นอย่างนี้ไหม อะไรอย่างนี้ ก็จะเหมือนกับหลงทางแล้ว

ท่านอาจารย์ นี่ก็แสดงความลึกซึ้งของธรรม เพราะเหตุว่าทุกอย่างที่มี เป็นธรรม คือสิ่งที่มีจริง ไม่ใช่ใคร เพราะเหตุว่าเกิดแล้วดับ ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใคร เพราะจะทำอะไรให้เกิดไม่ได้เลยสักอย่างเดียว ต้องมีปัจจัยที่สิ่งนั้นจะเกิด สิ่งนั้นจึงเกิดได้ ถ้าไม่มีปัจจัยก็เกิดไม่ได้ อยากจะดีใช่ไหม อยากจะมีปัญญาใช่ไหม ทำ เอาให้เกิดมากๆ เป็นไปไม่ได้เลย เพราะฉะนั้นให้เข้าใจให้ถูกต้องว่า ทุกอย่างมีจริงๆ แต่ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ใครทั้งสิ้น เป็นสิ่งที่มีจริงแต่ละ ๑ แต่ละ ๑ ซึ่งถ้าไม่มีปัจจัยก็เกิดไม่ได้ อย่างเห็น ถ้าไม่มีจักขุปสาท ไม่มีตาก็ไม่เห็น ไม่มีหูก็ไม่ได้ยิน เป็นต้น ไม่มีเรื่องราวต่างๆ ที่เคยรู้ เคยได้ยิน แล้วจะไปคิดถึงเรื่องที่ไม่เคยรู้ ไม่เคยได้ยินได้อย่างไร

เพราะฉะนั้นต้องมีความเข้าใจว่า ธรรมเป็นธรรมประการแรก แล้วก็การฟังทั้งหมด ไม่ว่าจะฟังเรื่องอะไร ก็ให้รู้ตามความเป็นจริงว่า ทั้งหมดเป็นธรรม เพราะฉะนั้นไม่ว่าเมื่อไหร่ขณะไหน การฟังทั้งหมดจะนำไปสู่ความเข้าใจถูกว่า ไม่ใช่เรา แต่เป็นธรรม เพราะฉะนั้นจากการที่เป็นปุถุชน ไม่เข้าใจอะไรเลย ก็จะถึงการดับกิเลสหมดเป็นพระอรหันต์ด้วยความเข้าใจถูกต้องว่า เป็นธรรมเท่านี้ ฟังเมื่อไหร่ก็ต้องไม่ลืมว่าเป็นธรรม กำลังฟังธรรม เห็นไหม กำลังฟังเรื่องสิ่งที่มีจริง แต่เรียกชื่อต่างๆ กันไป มิฉะนั้นก็จะไม่รู้ว่าหมายความถึงธรรมอะไร เพราะเหตุว่าธรรมมากมายนับประมาณไม่ได้ เพราะว่าเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป แล้วก็เป็นธรรมอีกที่เกิดสืบต่อ แล้วก็ดับไปอยู่เรื่อยๆ ละความหวัง ละความต้องการ ละความติดข้อง ละความไม่รู้ยิ่งขึ้น โดยการเข้าใจถูกต้องว่า ไม่ใช่เรา เป็นธรรม

อ.คำปั่น การที่จะเป็นผู้ที่เห็นโทษของกิเลสตามความเป็นจริงนั้นเป็นอย่างไร เพราะว่าส่วนใหญ่แล้ว ก็จะรู้ว่า กิเลสเป็นสิ่งที่ไม่ดี เป็นความชั่ว เป็นความเศร้าหมอง แต่ก็ยังเกิดขึ้นเป็นไปมากในชีวิตประจำวัน

อ.ธิดารัตน์ กิเลส เครื่องเศร้าหมองแห่งจิต เป็นสภาพธรรมที่เป็นนามธรรม หรือว่าเป็นธาตุรู้อีกประเภทหนึ่ง ซึ่งไม่ใช่จิต เป็นเจตสิกที่ไม่ดี แล้วก็เกิดกับจิต อย่างเช่น ความติดข้อง โลภะ ความโกรธ โทสะ ความไม่รู้ โมหะ เมื่อมีเหตุมีปัจจัย กิเลสหรือว่าเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ก็เกิดขึ้นกลุ้มรุมจิต ทำให้จิตเศร้าหมอง จะไปทำอะไรกับอกุศลเหล่านี้ได้ ถ้าไม่มีการศึกษาธรรมจนเข้าใจว่า อกุศลที่เกิดขึ้นแต่ละประเภท เป็นธรรมที่เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย เกิดแล้วก็ดับ ในขณะที่อกุศลเกิดไม่ว่าจะมากจะน้อยก็มีโทษ และถ้าหากว่าเป็นอกุศลที่มีกำลัง จนสามารถจะล่วงออกมาทางกาย ทางวาจา ซึ่งเป็นทุจริต มีการเบียดเบียนผู้อื่น ก็สำเร็จเป็นกรรมบถให้โทษ สามารถที่จะให้ผลเป็นทุกข์ได้

ผู้ฟัง เราในฐานะพุทธศาสนิกชนจะทำอย่างไร ให้ศาสนาพุทธเป็นศาสนาประจำชาติของเราตลอดไป

อ.คำปั่น พระพุทธศาสนา ก็คือคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่พระองค์ได้ทรงตรัสรู้ความจริง แล้วก็ทรงแสดงความจริงให้กับสัตว์โลก ได้ฟังได้ศึกษา แล้วก็ได้สะสม เป็นปัญญาความเข้าใจถูกเห็นถูกของตนเอง เพราะฉะนั้นผู้ที่จะรักษาพระพุทธศาสนาได้ ก็มีเฉพาะผู้ที่ฟังแล้วก็เข้าใจพระธรรมเท่านั้น ไม่ใช่คนอื่นเลย เพราะฉะนั้นสำคัญอยู่ที่การมีโอกาสได้ฟังคำจริง ได้ฟังพระธรรมคำสอนที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง เพราะว่าพระพุทธศาสนาไม่ได้อยู่ที่อื่น ไม่ได้อยู่ที่วัด ไม่ได้อยู่ที่พระสงฆ์ แต่อยู่ที่ผู้เห็นประโยชน์ที่จะศึกษา เพื่อความเข้าใจถูกเห็นถูกจริงๆ แล้วก็ด้วยความเคารพอย่างยิ่ง ไม่ประมาทในแต่ละคำที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง

เพราะฉะนั้นเมื่อแต่ละคนศึกษาพระธรรมคำสอน พระพุทธศาสนาก็ประจำอยู่ในชาติ คือจิตของผู้นั้น ซึ่งก็เป็นแต่ละ ๑ และถ้าแต่ละคนเข้าใจพระธรรมคำสอน เป็นประโยชน์ตนเอง และยังสามารถที่จะทำประโยชน์ให้แก่ผู้อื่นได้ด้วย ก็คือประกาศความจริงตามที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง เป็นการกระจายความจริงให้กว้างขวางยิ่งขึ้น

ท่านอาจารย์ ไม่ทราบ คุณดาวรุ่งอยากจะให้ประเทศในโลกนี้ทุกประเทศนับถือพระพุทธศาสนาหรือเปล่า หรือว่าเฉพาะประเทศไทย และต้องการเพียงชื่อว่าเป็นพุทธศาสนิกชน โดยที่ว่าไม่เข้าใจธรรม ไม่ได้ศึกษาธรรมเลย หรืออย่างไร ก่อนอื่นก็ต้องเข้าใจก่อนใช่ไหม พุทธศาสนาคืออะไร แล้วจะรักษาได้อย่างไร ถ้าบอกว่าคนไทยนับถือพระพุทธศาสนา ๙๐% ดีใจไหม หรือว่านับถือพุทธศาสนา เข้าใจพระพุทธศาสนาหรือเปล่า หรือเพียงแต่บอกว่า นับถือพระพุทธศาสนา ต้องเป็นผู้ที่ตรง พระพุทธศาสนาไม่ใช่สำหรับประเทศไหน ชาติไหน หรือใครทั้งสิ้น เทวโลกก็มีเทพบุตรเทพธิดาที่เป็นสาวกผู้ฟังพระธรรม และที่ไม่ได้ฟังพระธรรม เพราะฉะนั้นไม่เกี่ยวกับบุคคล หรือว่าสถานที่ เพราะเหตุว่าไม่ใช่สำหรับใครโดยเฉพาะ แต่ว่าสำหรับผู้ที่มีความเห็นถูกต้องมีความเข้าใจถูกต้อง ซึ่งยาก เพราะแม้แต่คำว่าศาสนาคืออะไร ต้องเป็นคำสอนสำหรับผู้ที่เป็นศาสดาที่มีสาวก คือ ผู้ฟังที่จะประพฤติปฏิบัติตาม

เพราะฉะนั้นพุทธศาสนา คำสอนของผู้รู้ ผู้ตรัสรู้ เพราะฉะนั้นผู้ที่จะนับถือพระพุทธศาสนา ก็ต้องเป็นผู้ที่รู้โดยการฟังตาม ไตร่ตรองจนกระทั่งมีความเห็นถูกมีความเข้าใจถูก ไม่จำเป็นต้องเป็นประเทศไทย หรือประเทศไหนๆ ทั้งสิ้น เพราะว่าเดิมทีพระพุทธศาสนาเกิดที่ไหน ประเทศไทยหรือเปล่า แล้วอย่างไร มาเป็นพระพุทธศาสนาของเราใช่ไหม ก็จากที่หนึ่งไปสู่ที่ไหนๆ ก็ได้ แล้วแต่ว่าจะมีผู้ที่เลื่อมใสนับถือได้รับประโยชน์ ก็เป็นประโยชน์ ไม่ใช่จำเพาะว่า จะต้องเป็นประเทศนั้นประเทศนี้ใช่ไหม และถ้าถามถึงประเทศไทย ภูมิใจหรือ ถ้าจะมีคำกล่าวว่า ชาวไทยส่วนใหญ่นับถือพระพุทธศาสนา ภูมิใจไหม หรือว่าต้องดูก่อน เข้าใจพระพุทธศาสนาหรือเปล่า ไม่ใช่เพียงแต่บอกว่านับถือพระพุทธศาสนา ถ้านับถือพระพุทธศาสนา พระพุทธศาสนาคืออะไร ต้องตอบได้ ใครเป็นศาสดา พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ และทรงแสดงพระธรรม จึงเป็นพุทธศาสนา ศาสนาของผู้รู้ ผู้ทรงตรัสรู้ความจริง

เพราะฉะนั้นคนที่นับถือพระพุทธศาสนา ก็ต้องรู้ว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสสอนเรื่องอะไร ไม่ใช่ไม่รู้เลย แล้วก็บอกว่านับถือพระพุทธศาสนา เพราะฉะนั้นไม่ใช่สิ่งที่น่าภาคภูมิใจที่จะกล่าวว่า ประเทศไทยมีผู้ที่นับถือพระพุทธศาสนามาก แต่ไม่เข้าใจพระพุทธศาสนา เพราะฉะนั้นเป็นสิ่งซึ่งไม่ต้องกังวล เพราะเหตุว่าสัตว์โลกเกิดมาก็ไม่มีความรู้ไม่มีความเข้าใจเลยว่า อะไรทั้งสิ้น เป็นเขา เป็นเรา เป็นประเทศนั้น เป็นประเทศนี้ คนนั้นคนนี้ และความจริงเป็นอะไร ไม่รู้จักคำว่าธรรม ธรรมเป็นชาติไหน เห็น ชาติไทยหรือเปล่า เป็นของชาวพุทธหรือเปล่า เห็น ไม่ใช่เลย ใช่ไหม เป็นสิ่งที่มีจริง เพราะฉะนั้นเมื่อเป็นสิ่งที่มีจริงและเข้าใจความจริง คนนั้นก็นับถือพระพุทธศาสนา ไม่ว่าเกิดที่ไหน เป็นใคร โดยไม่จำกัดด้วย เพราะฉะนั้นก็คงจะไม่ต้องห่วงใย เพราะเป็นสิ่งสุดวิสัย เพราะเป็นธรรมทั้งหมด เกิดขึ้นเมื่อมีเหตุปัจจัย ถ้าไม่มีปัจจัยที่จะเกิดขึ้นเป็นอย่างนี้ ก็เป็นอย่างนี้ไม่ได้ แต่ต้องเป็นผู้ที่ตรง

เพราะฉะนั้นถ้าจะรักษาพระพุทธศาสนา ก็คือว่าศึกษาและเข้าใจให้ถูกต้อง ถ้าเข้าใจผิด ก็ไม่ใช่ผู้ที่นับถือพระรัตนตรัย คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ซึ่งเป็นพระอริยสงฆ์ ความห่วงใยดีไหม มาแล้ว เห็นไหม ทุกข์ทั้งหลายเกิดจากอะไร ตอนต้นคุณดาวรุ่งพูดเลยใช่ไหม เพราะความติดข้อง ถ้าไม่มีความติดข้อง ก็ไม่มีทุกข์ ศาสนาของเราหรือเปล่า มีเราจริงๆ หรือเปล่า หรือว่าเป็นธรรม ถ้าคิดว่าพระพุทธศาสนาไม่ควรที่จะอันตรธาน ก็ศึกษาให้เข้าใจ หนทางเดียวที่จะรักษาพระศาสนาไว้ได้ ก็คือว่า เข้าใจคำสอน ไม่ใช่บิดเบือน หรือว่าไม่ตรงต่อคำสอน หรือว่าเข้าใจผิด เพราะฉะนั้นถ้าเข้าใจผิด แม้จะชื่อว่าพุทธศาสนิกชน แต่ว่าไม่ได้เข้าใจคำสอน การเข้าใจผิดนั้น ก็เป็นการทำลายคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วจะให้ใครไปรักษา แต่ละคนนี่แหละจะรักษาคำสอนโดยการที่ศึกษาและก็เข้าใจให้ถูกต้อง

อ.คำปั่น ประเด็นที่น่าพิจารณา ส่วนใหญ่ก็จะไปมองว่า จะมีคนอื่นมาทำลายพระพุทธศาสนาใช่ไหม แต่ว่าในคำสอนแล้ว พระองค์ก็ทรงแสดงไว้ว่า ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม ไม่สามารถทำลายคำสอนได้ แต่ว่าโมฆะบุรุษที่เกิดในพระพุทธศาสนานี่แหละ ที่เป็นคนทำลายพระพุทธศาสนา คือทำลายคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะว่าเป็นผู้ที่เข้าใจธรรมคลาดเคลื่อนจากความเป็นจริง เมื่อเข้าใจธรรมผิด คลาดเคลื่อนจากความเป็นจริง ก็กล่าวผิดตามความเห็นนั้น ก็เป็นการบิดเบือนความจริง ซึ่งเป็นพระธรรมคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ให้ค่อยๆ อันตรธานไป

เพราะฉะนั้นสำหรับผู้ที่นับถือพระพุทธศาสนา นับถือด้วยการศึกษาพระธรรมคำสอนที่พระองค์ทรงแสดงให้เข้าใจ น้อมประพฤติตามคำสอนของพระองค์ จึงจะเป็นชาวพุทธจริงๆ ไม่ใช่เพียงชื่อเท่านั้น

ผู้ฟัง คำว่า การเกร็ง คือ เป็นสภาพธรรมแบบไหน แต่ผมก็นึกไม่ออก

ท่านอาจารย์ มีจริงๆ หรือเปล่า

ผู้ฟัง มีจริงๆ

ท่านอาจารย์ เป็นคุณอภิสิทธิ์ หรือว่าเป็นสิ่งที่มีจริง

ผู้ฟัง เป็นสิ่งที่มีจริง

ท่านอาจารย์ เกิดขึ้นหรือเปล่า

ผู้ฟัง เกิดขึ้น

ท่านอาจารย์ ดับไปหรือเปล่า

ผู้ฟัง ดับ

ท่านอาจารย์ ไม่ใช่ใครเลย แต่เป็นสิ่งที่มีจริง

ผู้ฟัง ครับ

ท่านอาจารย์ จะกังวลอะไรกับสิ่งนั้นเกิดแล้วดับแล้ว แต่เพราะยังคิดว่าเป็นเรา ที่ยังเป็นอย่างนั้นอยู่ ก็เข้าใจสิ่งนั้นว่า เป็นเราและเป็นของเรา แต่ความจริงจะเป็นของเราไม่ได้เลย เกิดแล้วดับแล้ว แล้วไม่กลับมาอีกเลย ไม่เหลือเลย เมื่อไม่เหลือเลย ก็ไม่เป็นของใคร จิตที่กำลังเห็น เกร็งหรือเปล่า

ผู้ฟัง ไม่เกร็ง

ท่านอาจารย์ ได้ยิน

ผู้ฟัง ไม่เกร็ง

ท่านอาจารย์ ได้กลิ่น

ผู้ฟัง ไม่

ท่านอาจารย์ ลิ้มรส

ผู้ฟัง ไม่

ท่านอาจารย์ รู้สิ่งที่กระทบสัมผัส

ผู้ฟัง ไม่เกร็ง

ท่านอาจารย์ ไม่ หลังจากนั้นจึงเกร็ง เพราะคิด ตื่นขึ้นก็คิดว่าจะมาฟังธรรม เกร็ง เพราะเป็นคนช่างเกร็งใช่ไหม

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นไม่ว่าอะไรก็เกร็ง แต่ถ้ามีความเข้าใจถูกต้องว่า ขณะนั้นก็เป็นเพียงธรรมอย่างหนึ่ง กว่าจะคุ้นเคย กว่าจะชินกับสภาพธรรม ซึ่งไม่ใช่เรา ก็ต้องอาศัยการฟัง ขณะนี้ก็ไม่ใช่คุณอภิสิทธิ์ แต่เป็นธรรมทั้งหมด แม้แต่ฟัง แม้แต่คิด แม้แต่ไตร่ตรอง แม้แต่กำลังเข้าใจทั้งหมด เป็นธรรมแต่ละ ๑ เพราะฉะนั้นถ้าเข้าใจถูกต้องว่า ไม่มีเรา แต่มีธรรมหลากหลายมาก ถ้าโทสะเกิดก็จะต้องเป็นอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น แต่เพราะไม่รู้จึงเข้าใจว่า เรามีโทสะ หรือว่าโทสะเป็นเรา แต่ความจริงไม่ใช่เลย ถ้าเข้าใจถูกต้องว่าทุกอย่างมีเดี๋ยวนี้ ทุกอย่างเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย และไม่ยั่งยืนเลย ถ้าเข้าใจความจริงถึงที่สุดก็คือว่า สิ่งนั้นเกิดปรากฏแล้วดับ เพราะฉะนั้นหลงจำไว้ว่า ยังอยู่และยังมี แต่ความจริงไม่เหลือเลย มีแต่สิ่งใหม่ทุกขณะ เพราะว่าสิ่งเก่าดับแล้วไม่กลับมาอีกเลย ทางเดียวก็คือว่า รู้ว่าเป็นธรรม

เพราะฉะนั้นไม่มีใครสามารถที่จะดับอะไรได้เลยทั้งสิ้น ตราบใดที่ยังเป็นเรา ให้ทราบไว้เลย ต่อให้ใครจะมาพรรณนาโทษของโลภะ โทษของโทสะ โทษของมานะ โทษของริษยา โทษของอะไรทุกอย่าง ละไม่ได้เพราะเป็นเรา แต่ถ้ามีความเข้าใจถูกต้องจริงๆ ว่าไม่มีเรา เป็นธรรมแต่ละ ๑ มีปัจจัยก็เกิดขึ้นและก็ดับไป ถ้ารู้ว่าดับแล้วไม่เหลือ ก็โล่งไป แต่ถ้ายังจำไว้ว่ายังมี ก็หนักใจใช่ไหม เพราะฉะนั้นถ้าเข้าใจความจริงว่าความจริงไม่ใช่อย่างที่เราคิด ที่ไปจำไว้ว่ายังมีอยู่ ความจริงไม่มีเลย และไม่เหลือด้วย เพราะฉะนั้นกว่าจะรู้ว่าเป็นธรรม เพราะฉะนั้นการฟังทั้งหมด จะฟังมากฟังน้อย ฟังเรื่องละเอียด หรือเรื่องหยาบ หรือว่ายังเข้าใจไม่ได้ลึกซึ้งก็ตามแต่ แต่ไม่ลืมจุดประสงค์ เพื่อรู้ว่าเป็นธรรมจริงๆ เป็นธรรมจริงๆ ก็ไม่รู้ อย่างเห็นเดี๋ยวนี้ ก็เป็นธรรมจริงๆ ก็ไม่รู้ ได้ยินเดี๋ยวนี้ ก็เป็นธรรมจริงๆ ก็ไม่รู้ ฟังเรื่องตั้งมาก จักขุปสาท โสตปสาท ผัสสเจตสิก อะไรต่างๆ เพื่อจะได้รู้ตามความเป็นจริงในขณะนั้น ในความเป็นธรรม

เพราะฉะนั้นต้องรู้จุดประสงค์ของการฟัง ฟังเพื่อเข้าใจสิ่งที่กำลังมี เพื่อละ เพราะเวลาเกิดขึ้นจริงๆ ไม่ได้คิดอย่างนั้น ไม่ได้เข้าใจอย่างนั้น แต่ถ้าเราฟังแล้วมีความเข้าใจว่า ทั้งหมดนี้เป็นธรรมแต่ละ ๑ และก็มีความเข้าใจขึ้นในความไม่ใช่เรา โดยพระธรรมที่ทรงแสดงโดยนัยประการต่างๆ เพื่อให้มีการละการยึดถือว่าเป็นเรา เพราะฉะนั้นจะเห็นความเหนียวแน่น ความหนาแน่นของการยึดถือธรรมว่าเป็นเรามาก แต่ว่าปัญญาก็จะค่อยๆ รู้ความจริงตามลำดับ

ผู้ฟัง แต่กว่าที่จะหลุดในความที่ไม่ใช่เรา จะต้องสะสมอย่างไร

ท่านอาจารย์ หลุดเดี๋ยวนี้ไม่ได้ ใช่ไหม แล้วก็ไม่ใช่หลุด แต่ดับไม่เกิดอีกเลย หลุดแล้วก็ยังกลับมาอีกได้ ใช่ไหม คว้ากลับมาได้ โลภะเก่ง ทำได้ทุกอย่าง แต่ว่าถ้าดับไม่กลับมาอีก ไม่มีปัจจัยที่จะทำให้เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นแต่ละคำที่เราเคยใช้ เคยคิด เคยพูด ตามความเข้าใจที่ยังไม่ตรง แล้วก็ค่อยๆ ตรงขึ้น ก็เพราะเหตุว่าเข้าใจถูกต้องขึ้น เพราะฉะนั้นธรรมเป็นเรื่องที่ละเอียดมาก ถ้ารู้ว่าเป็นธรรม บางคนก็พูดเลย ทุกอย่างเป็นธรรม รู้สึกสบายดี อะไรอะไรก็เป็นธรรม แต่ไม่ใช่ความเข้าใจจริงๆ เพราะฉะนั้น ต้องเป็นผู้ที่ตรงที่บอกว่าเป็นธรรม ก็เพราะเหตุว่าสิ่งนั้น เช่น แข็งเป็นแข็ง แข็งจะเป็นอื่นไม่ได้ และเมื่อเป็นสิ่งที่มีจริง ก็เป็นสิ่งที่มีจริง คือ ธรรมอย่างหนึ่ง

เพราะฉะนั้นแต่ละ ๑ แต่ละ ๑ ก็เป็นสิ่งที่มีจริงแต่ละ ๑ ซึ่งมีปัจจัยเกิดขึ้นและก็ดับไป ค่อยๆ เข้าใจขึ้น จนกระทั่งสามารถที่จะรู้ความจริงนี้ได้ แต่ไม่มีเราที่จะไปหวังว่าจะไม่มีโลภะ ไม่มีโทสะ แสวงหาวิธี ไม่สำเร็จแน่นอน เพราะเหตุว่าไม่ใช่ปัญญาที่เห็นถูกต้องตามความเป็นจริง และค่อยๆ ละคลายความติดข้องเพราะรู้ ไม่หวังเลย คุณหมอ โลภะก็โลภะเกิดแล้วใช่ไหม เพราะฉะนั้นเป็นผู้มีปกติ ถ้าเคลื่อนจากความเป็นปกตินิดหนึ่ง ขณะนั้นก็เพราะความต้องการที่จะเป็นอย่างนั้น