ปกิณณกธรรม ตอนที่ 834

ตอนที่ ๘๓๔

สนทนาธรรม ที่ รัฐเกรละ ประเทศอินเดีย

วันที่ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๘

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นมารดาที่เข้าใจธรรม กับมารดาที่เป็นมารดา แต่ไม่รู้เรื่องธรรมเลย เพราะฉะนั้นสามารถจะเห็นความต่างของเมตตา คือ ความหวังดีกับความผูกพันไหม ต้องค่อยๆ คิด ให้ลูกของเรา ให้การศึกษา ให้ทุกสิ่งทุกอย่าง แล้วถ้าลูกป่วยไข้ ทุกข์ร้อนไหม ลูกไม่เป็นอย่างที่หวัง ทุกข์ร้อนไหม และนั่นจะเป็นกุศลนำมาซึ่งสิ่งที่ดีหรือ ถ้าเป็นกุศลไม่นำโทษภัยใดๆ มาให้ทั้งสิ้น แต่นี่เสียใจเดือดร้อน ขณะนั้นจะเป็นเมตตาหรือ เพราะฉะนั้นต้องเข้าใจตามความเป็นจริง ใครไม่มีความผูกพันในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ

อ.อรรณพ พระอนาคามี

ท่านอาจารย์ พระอนาคามี ถ้ามารดาเป็นพระอนาคามี การให้บุตรจะต่างกับมารดาซึ่งมีโลภะไหม

อ.อรรณนพ ต่าง

ท่านอาจารย์ ก็ต้องต่างกัน เพราะฉะนั้นไม่ใช่เป็นเรื่องภายนอก แต่เป็นเรื่องของสภาพของจิตในขณะนั้น เพราะฉะนั้นถ้ามีความเข้าใจถูกต้อง ค่อยๆ เข้าใจขึ้น เปลี่ยนจากความผูกพันเป็นความหวังดีได้ เพราะว่าก่อนนั้นเขาเป็นลูกใคร และต่อไปเขาจะเป็นลูกใครใช่ไหม เพราะฉะนั้นเมื่อในฐานะที่เกิดมาเป็นลูก หน้าที่ของมารดาคืออะไร อกุศลไม่นำสิ่งที่ดีมาให้เลย และกุศลก็ไม่นำโทษภัยใดๆ มาให้ทั้งสิ้น เพราะฉะนั้นเรายังเป็นคนที่ไม่ใช่พระอนาคามี มีความผูกพัน ไม่ใช่ไปบอกว่าไม่ให้มี นั่นไม่ใช่คำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เรื่องไม่ให้อย่างนี้ ให้ให้อย่างนี้ ให้ทำอย่างนี้ ไม่ใช่คำสอนเลย คำสอนของพระองค์ คือแสดงความเป็นจริง ตามความเป็นจริงของสิ่งนั้นๆ กุศลเป็นกุศล อกุศลเป็นอกุศล จิตเป็นจิตไม่ใช่เจตสิก เจตสิกก็ไม่ใช่รูปแล้วก็ไม่ใช่เราด้วย คือ ให้เกิดปัญญา เมื่อมีปัญญาแล้ว "ปัญญานำไปในกิจทั้งปวง" ไม่ได้ให้โทษใดๆ เลย สามารถที่จะเข้าใจถูกว่า ขณะไหนเป็นอกุศล แต่ก็ไม่ใช่เรา ขณะไหนเป็นกุศลก็ไม่ใช่เรา

เพราะฉะนั้นทั้งหมด ก็คือขึ้นอยู่กับการเข้าใจธรรม คือสิ่งที่มี ว่าเกิดแล้วเพราะเหตุปัจจัย จะคิดว่าจะทำอะไร คิดแล้ว เกิดคิดอย่างนั้นเพราะเหตุปัจจัย เพราะฉะนั้นไม่มีสักอย่างเดียว ซึ่งจะทำอะไรได้ เพราะว่าเมื่อรู้อะไรเมื่อใด ก็สิ่งนั้นเกิดแล้ว ปรากฏให้รู้ว่ามีแล้ว เป็นอย่างนั้นแล้ว ไม่ได้ไปทำให้เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นก็ถ้ามีปัญญาไม่ว่าจะอยู่ในฐานะมารดา ในฐานะบุตร ในฐานะทาสรับใช้ คนในบ้าน เมื่อมีปัญญาแล้วก็ไม่เดือดร้อนใจ เพราะเห็นว่าเป็นธรรมดา ถ้าจะร้องไห้ ร้องไม่จบ ใช่ไหม เดี๋ยวคนนั้นก็ตาย เดี๋ยวคนนี้ก็เป็นอย่างนั้นอย่างนี้ ก็ต้องร้องกันไปหมดด้วยความผูกพัน แต่ถ้ามีความเข้าใจว่า แต่ละคนก็เป็นแต่ละหนึ่ง เวลาที่มารดาเจ็บ ลูกจะเจ็บแทนก็ไม่ได้ ต่างคนก็ต่างมีปัจจัยที่จะทำให้เกิดขึ้นเป็นอย่างนั้น เพราะเป็นธรรม เพราะฉะนั้นหนทางเดียวที่จะละโศกทั้งปวง ละทุกข์ทั้งปวงก็คือ รู้ว่าเป็นธรรม

ด้วยเหตุนี้คำเดียวที่เข้าใจ รอบรู้ ไม่เปลี่ยนแปลง ก็คือ เมื่อนั้นรู้ว่าเป็นธรรม เพราะฉะนั้นที่มีคำกล่าวว่า "ความประพฤติเป็นไปของเมตตา เสมือนมารดาประพฤติต่อบุตร" เสมือนเพราะว่าไม่ว่าบุตรจะทำอะไร ท่านกล่าวถึงตอนบุตรเล็กๆ เด็กๆ ก็อาจจะเอาเท้าถีบมารดาบิดา ขณะที่กำลังมารดาให้นมก็ได้ ใช่ไหม จะรู้อะไรเด็กอย่างนั้น มารดาก็ไม่โกรธ ฉันใด เพราะฉะนั้นความประพฤติที่เรามีต่อคนอื่นซึ่งเป็นความหวังดี เพื่อประโยชน์เกื้อกูล ไม่ต้องการสิ่งใดเป็นการตอบแทน ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้นด้วยความหวังดี พร้อมที่จะเกื้อกูล เสมือนความประพฤติของมารดาต่อบุตร เพราะว่า มารดาใครก็รู้ รักบุตร แต่ถ้ามีความเข้าใจธรรมด้วยยิ่งดี เพราะเหตุว่าสามารถที่จะรู้ได้ว่า ในฐานะที่เป็นบุตรในชาตินี้ หน้าที่ของมารดาต่อบุตรก็คือ เป็นอย่างนี้ แต่ถ้าจะรักบุตร ก็ต้องเศร้าโศกเพราะบุตร ธรรมเป็นสิ่งที่จริง ใครเปลี่ยนแปลงไม่ได้เลย

เพราะฉะนั้นเมื่อได้ฟังความจริงแล้วค่อยๆ เข้าใจความต่างของกุศลธรรมกับอกุศลธรรม ก็จะเห็นได้ชัดเจนว่า ธรรมที่เป็นอกุศลนำมาซึ่งโทษ และธรรมที่เป็นกุศลไม่นำมาซึ่งโทษภัยใดๆ ทั้งสิ้น เช่น ความเป็นมารดาบิดา ถ้ามีแต่ความผูกพันจะทุกข์มาก เพราะหวังมาก แต่ว่าถ้ามีความเข้าใจธรรม ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้นกับบุตร อาจจะเป็นความประพฤติที่ไม่ดี แต่มารดาไม่ได้มีความโกรธเคือง เห็นว่าลูกเราทำไม่ดี ก็เลยเสียใจเป็นทุกข์ แต่ถ้าเป็นมารดาที่ดี มีความเห็นใจ มีความเข้าใจด้วยว่า เลือกไม่ได้ที่จะให้บุตรเป็นอย่างนั้นหรือเป็นอย่างนี้ แม้ตัวบุตรเองก็เลือกไม่ได้ ทุกคนก็คงอยากจะเป็นคนดี แต่ทำไมไม่ดี ตามเหตุตามปัจจัยที่ได้สะสมมา เมื่อมีความเข้าใจถูก ความเมตตาความเข้าใจเพิ่มขึ้น การที่จะปฏิบัติต่อบุตร ในการช่วยเหลือให้เขาเป็นคนดี แทนที่จะโกรธเคือง ทำให้บุตรเสียใจออกจากบ้านไป อย่างที่เราเห็นเด็กเร่ร่อนพวกนี้ก็มากมาย เพราะฉะนั้นถ้าเป็นผู้ที่เห็นความต่างของกุศลกับอกุศล เมตตาตรงกันข้ามกับความผูกพัน

เพราะฉะนั้นก็จะรู้ได้ ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น เขาเป็นใครก็ตามแต่ แต่ถ้าเราสามารถที่จะช่วยเขา เป็นเพื่อน หวังดี เป็นสิ่งที่เขาต้องการที่สุด คนเราเกิดมาในโลก มีความทุกข์ต่างๆ กัน แล้วใครจะเข้าใจ หรือใครจะเห็นใจ หรือใครจะช่วย พร้อมที่จะเป็นเพื่อนจริงๆ หวังดี เราช่วยเขาให้เป็นคนดีไม่ได้ หรือยาก เพราะเขาสะสมความไม่ดีมามาก แต่เราหวังดี ไม่โกรธ ขณะนั้นไม่ใช่อกุศล ไม่เดือดร้อนเลย กับการที่ใครจะเป็นอย่างไร แต่กุศลเกิดแล้ว หวังดีแล้ว เป็นเพื่อนแล้ว เมตตาแล้ว ไม่ทำร้ายบุคคลนั้น เพราะบุคคลนั้นไม่ได้โกรธ และการกระทำใดๆ ความคิดที่จะช่วยให้เขาดีขึ้น หรืออะไรต่างๆ ก็มาจากความหวังดี ซึ่งมีความอดทน มีความเข้าใจ พอที่จะค่อยๆ แก้ไข ทำให้คนนั้นมีกำลังใจ และสามารถที่จะเห็นความหวังดีของคนอื่น อันนั้นก็อาจจะทำให้เขาเกิดกุศลได้ เพราะว่าแต่ละคนจะไม่รู้เลยว่า จากองคุลิมาลมาเป็นพระอรหันต์ตามการสะสม ซึ่งต้องอาศัยกัลยาณมิตร ก็คือ ผู้ที่เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

กุศลทั้งหมดไม่ได้นำความทุกข์เดือดร้อนมาให้เลย แล้วก็อกุศล คิดว่ารักลูกมากๆ จะดี อกุศลหรือเปล่า ถ้าอกุศลจะนำสิ่งที่ดีมาให้หรือ นอกจากมีความผูกพัน มีความหวังที่จะสมหวังบ้าง ไม่สมหวังบ้าง ก็นำความทุกข์เดือดร้อนมาให้ ในที่สุดก็ต้องจากกัน ถึงแม้ว่าจะเป็นที่รักที่สุด พอเปลี่ยนภพชาติไม่รู้จักเลย ความผูกพันทั้งหมด อย่างพระนางอุพพรี เป็นต้น ที่ไปเกิดเป็นหนอน ก็สิ้นความรักผูกพันในพระราชา แต่รักหนอน เพราะฉะนั้นไม่รู้จักด้วยซ้ำ พระราชาก็พระราชา แต่ว่าไม่มีความผูกพัน เพราะฉะนั้นสิ่งต่างๆ ไม่ได้ตามไปเลย แต่สิ่งที่สะสมอยู่ในจิตตามไป เพราะฉะนั้นไม่สิ้นสุดความรักความผูกพัน เพราะยังมี เพราะฉะนั้นคนที่รัก สิ่งที่รัก ไม่มี หมดแล้ว แต่ความรักความผูกพันมี พร้อมที่จะเกิดทุกชาติ เปลี่ยนบุคคลไป แต่ว่าความรักความผูกพันยังคงมี ตราบใดที่ยังไม่ได้หมดไป

เพราะฉะนั้นพระธรรมที่ทรงแสดง ก็ทรงแสดงความจริง สิ่งใดๆ ก็ตาม แม้แต่ตัวเราเองหรือคนอื่น ซึ่งเป็นที่รักอย่างยิ่งก็คือ ความจริงไม่ใช่ เพราะฉะนั้นรักเท่าใด ก็ไม่เป็นอย่างที่รัก อยากจะอายุยืนเท่าใด ขณะที่มีคนที่ไม่ไหวเลย เรี่ยวแรงอะไรก็ไม่มี กำลังทุกข์ยากสักเท่าใด ก็ยังอยากอยู่ แสดงให้เห็นว่า แล้วจะอยากอยู่นานสักเท่าใด เท่าใดก็ได้ใช่ไหม ไม่ว่าเลย ต่อให้อยู่ไปเท่าใดก็ได้ นี่เป็นความผูกพัน ซึ่งเป็นอย่างนั้นไม่ได้เลย เป็นความติดข้อง ต้องจากแน่นอน เกิดเป็นเทพอายุยืนยาวมาก ก็ต้องจากความเป็นเทพ ไปสู่กำเนิดต่างๆ เกิดเป็นพรหมก็ต้องจากความเป็นพรหม เกิดเป็นมนุษย์ ก็แล้วแต่ จะไปไหน ก็แล้วแต่เหตุที่ได้กระทำไว้ จะถึงความเป็นพรหมไหม ไม่ถึง ไม่ใช่บอกว่าเขาเป็นพรหม หรือว่าพรหมอยู่ที่นั่นหรือว่าพรหมอยู่ที่นี่ เพราะไม่รู้จักพรหมว่า คุณธรรมของพรหมนั้นคืออย่างไร

เพราะฉะนั้นทั้งหมดก็คือความไม่รู้ และจะค่อยๆ รู้ขึ้น ถูกต้องตามความเป็นจริง เมื่อได้ฟังพระธรรม และเห็นคุณของปัญญาที่สามารถที่จะกำจัดทุกข์ทั้งปวงได้ตามลำดับขั้น จนกระทั่งหมดทุกข์ ทุกขอริยสัจจะทั้งหลาย ก็ไม่มีการที่จะเกิดขึ้นเป็นทุกข์อีกต่อไป อีกอย่างหนึ่งก็คือว่า ไม่ต้องกลัวตาย พูดอย่างนี้ คนอื่นบอก ห้ามได้หรือ ทุกคนก็กลัวตาย แต่ถ้าเข้าใจแล้ว ไม่กลัว เพราะเหตุว่าเหมือนหลับ ขณะแรกที่เกิดในชาตินี้ รู้ตัวไหมว่าเกิดขณะนั้น ก็ไม่รู้ ฉันใด ตอนที่วันนี้มีเห็น มีได้ยิน มีการสนทนาธรรม มีอะไรต่างๆ พอถึงหลับสนิทหายไปหมดเลย ไม่เหลือเลย ชื่ออะไรก็ไม่รู้ อยู่ที่ไหนก็ไม่รู้ ไม่มีอะไรที่จะปรากฏ เพราะไม่เห็น ไม่ได้ยิน ไม่ได้กลิ่น ไม่ลิ้มรส ไม่รู้สิ่งที่กระทบสัมผัส ไม่ได้คิดนึก ขณะนั้นยังไม่ตาย แต่จิตก็เกิดดับดำรงภพชาติ จนกว่าถึงขณะที่สิ้นสุดกรรมที่จะให้เป็นบุคคลนี้ จะเป็นบุคคลนี้ต่อไปอีกไม่ได้เลยสักขณะจิตเดียว เพราะว่าแม้จุติจิต จิตขณะสุดท้ายที่เราใช้คำว่าตาย เกิดขึ้นทำกิจ สิ้นสุดความเป็นบุคคลนี้ เพราะฉะนั้นไม่มีทางที่จะเรียกว่าตายแล้วฟื้น

เพราะฉะนั้นตายเป็นของธรรมดา เหมือนหลับ ทุกคนชอบหลับ มีใครบ้างที่ไม่อยากหลับ ตื่นไปตลอดวันตลอดคืน เป็นไปไม่ได้เลยใช่ไหม ชอบหลับเพราะว่าขณะนั้นไม่ต้องเห็น ไม่ต้องได้ยินอะไรเลย แต่กลัวตาย แต่ถ้ารู้ว่าตายกับหลับเหมือนกันเลย คือไม่มีการรู้สึกตัวเป็นผลของกรรมเป็นวิบากจิต ซึ่งไม่ใช่เห็นไม่ใช่ได้ยิน เพราะฉะนั้นไม่มีอะไรปรากฏ เหมือนตอนหลับสนิทเลย แต่เมื่อยังไม่ตาย ตื่นขึ้นก็ยังเป็นเรา เป็นเรื่องนั้นเรื่องนี้เหมือนเดิม แต่ถ้าขณะที่หลับสนิทแล้วตาย คือ ถึงเวลาที่กรรมจะให้ผลสิ้นสุดความเป็นบุคคลนี้ "จุติจิต" หมายความว่า จิตที่เกิดขึ้นทำกิจเคลื่อนพ้นความเป็นบุคคลนี้ เกิดแล้วดับ ปฏิสนธิเกิดสืบต่อทันที ไม่มีระหว่างคั่นเลย การเกิดดับของจิต นานแสนนานแสนโกฏิกัปมาแล้ว แล้วก็แสนโกฏิกัปต่อไป ยับยั้งปัจจัยที่จะให้จิตเกิดไม่ได้

เพราะฉะนั้นจากการที่หลับแล้วตื่นเป็นคนนี้อยู่ กับการที่หลับแล้วตื่นเป็นอีกโลก หนึ่ง เป็นธรรมดา เราเกิดมาไม่เห็นเราเป็นทุกข์ ทำไมไม่เห็นกลัวอะไร เกิดแล้วไม่ได้กลัว แต่ไปกลัวตาย ซึ่งตอนตายเราจะไม่รู้สึกตัวเลยเหมือนหลับสนิท เพียงแต่ว่า เมื่อตื่นขึ้นยังเป็นคนนี้อยู่เหมือนเดิม หรือว่าเป็นอีกคนหนึ่งแล้ว ซึ่งจะจำเรื่องของบุคคลเก่าไม่ได้เลย ก็เป็นคนใหม่ และจะไปรู้จักอะไรกับคนเก่า เรื่องทั้งหลายก็ลืมไปหมด เพราะฉะนั้นระหว่างที่เกิดแล้วยังไม่ตาย สิ่งที่เป็นประโยชน์ที่สุดคืออะไร นอกจาก "ความดีซึ่งให้ผลดี" ก็ยังต้อง "ปัญญาประเสริฐสุด" เพราะว่าเรามีตาเห็น อ่านพระไตรปิฎก อ่านธรรมได้ มีหูได้ยิน เข้าใจสิ่งที่กำลังปรากฏได้ มิฉะนั้นแล้วชีวิตก็ว่างเปล่า เกิดมาแล้วก็หายไปหมด แล้วไม่มีอะไรเหลือ ทุกชาติก็เพียงแต่ว่าเกิดมาแล้วก็หลง ไม่รู้แล้วก็ติดข้อง ถ้าตราบใดที่ยังไม่ได้เข้าใจพระธรรม คือคำจริงที่สามารถที่จะทำให้เข้าใจ และก็หมดความกลัว จะกลัวอะไรในเมื่อทุกอย่างต้องเกิดตามเหตุตามปัจจัย แม้แต่ตายก็ต้องตามเหตุตามปัจจัย ตายแล้วเกิดอีกก็ต้องตามเหตุตามปัจจัย เพราะฉะนั้นประโยชน์สูงสุดก็คือว่า "ทำความดี แล้วก็ศึกษาพระธรรมให้เข้าใจความจริง"

อ.วิชัย เรื่องของภัยในสังสาระก็เยอะมาก ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของตั้งแต่ความเกิด ความเจ็บ ความชราถึงความตาย และความพลัดพรากจากสิ่งที่รัก ความประสบกับสิ่งที่ไม่เป็นที่รักต่างๆ

ท่านอาจารย์ เพราะเป็นธรรม "ธรรมดา" มาจากภาษาบาลี "ธรรมตา" เมื่อเป็นธรรม ก็ต้องเป็นไปตามธรรมนั้น เปลี่ยนไม่ได้

อ.วิขัย แต่เพราะไม่รู้ต่างหาก

ท่านอาจารย์ เพราะไม่รู้ ปัญหาอยู่ที่เพราะไม่รู้ แล้วก็รู้ได้ด้วย อยู่ที่การสะสม จะรู้หรือจะไม่รู้ ถ้าจะรู้ต้องละเอียด ต้องตรง ต้องเป็นความเข้าใจถูกจริงๆ ซึ่งคนอื่นไม่สามารถที่จะรู้ได้ นอกจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ และทรงแสดงพระธรรม ถ้าไม่ทรงบำเพ็ญบารมี ที่จะเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็จะไม่มีคำที่จะทำให้คนอื่นได้เข้าใจเลย แม้แต่คำว่า "ธรรม" เพราะฉะนั้นทุกคำที่เข้าใจ ระลึกถึงพระปัญญาคุณ พระบริสุทธิคุณ และพระมหากรุณาคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พุทธานุสติไม่ใช่ไปท่อง ไม่รู้เลยสักคำว่าอะไร แต่ขณะใดก็ตามที่เข้าใจธรรม รู้เลย ใครที่ทำให้สามารถมีความเข้าใจเกิดขึ้น

อ.วิขัย ธรรมคือสิ่งที่มีจริง ก็ดูเหมือนกับเป็นปกติธรรมดา ทำไมจะไม่รู้หรือ ในเมื่อเห็นขณะนี้ก็มี

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นธรรมดาไม่รู้ เพราะเหตุว่า "อวิชชา" ความไม่รู้มี นั่นแหละ เป็นธรรมดาของอวิชชา คือไม่รู้

อ.วิขัย แม้ปรากฏ ก็ไม่รู้

ท่านอาจารย์ กำลังเกิดดับเดี๋ยวนี้ ก็ไม่รู้ กำลังเห็นก็เป็นสิ่งที่ถูกเห็น แต่ว่าธาตุที่เห็นไม่รู้

อ.อรรณพ ธรรมทุกอย่างก็เป็นธรรมดาหมดเลย

ท่านอาจารย์ แน่นอน ต้องเป็นไปตามความเป็นจริงของธรรมนั้น

อ.อรรณพ โมหะ ก็เป็นธรรมดา ที่เขาไม่รู้ โทสะ ก็เป็นธรรมดา

ท่านอาจารย์ จะให้ความไม่รู้มาเป็นความรู้ได้หรือ เพราะว่าความไม่รู้เป็นธาตุชนิด หนึ่ง เกิดเมื่อใดคือไม่รู้ แล้วก็กำลังไม่รู้ บางคนก็ถามหาว่าอวิชชาอยู่ไหน ก็ขณะที่ไม่รู้นี่แหละ แต่ก็ไม่รู้ เพราะความไม่รู้ ไม่สามารถจะรู้ได้

อ.วิขัย ก็ดูเหมือนกับการกล่าวอย่างนี้ ก็เหมือนกับเพียงเข้าใจนิดหนึ่งเท่านั้นเอง ยังไม่มั่นคงที่จะรู้ว่าเป็นธรรม

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นฟังไว้บ่อยๆ เข้าใจไว้สะสมไว้จนกว่ามั่นคง พร้อมที่จะเข้าใจทันทีที่สิ่งนั้นเกิดปรากฏว่า ลักษณะนั้นเป็นอย่างนั้น ไม่ใช่เรา เป็นแต่เพียงสิ่งหนึ่ง ซึ่งหลากหลายต่างจากสิ่งอื่นๆ แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง ซึ่งไม่เหลือเลย เดี๋ยวนี้ก็ไม่เหลือ แต่ยังไม่รู้ ต้องผิดปกติไหม ถึงจะรู้อย่างนี้ ถ้าผิดปกติก็เป็นเรา เพราะฉะนั้นขณะนี้ปกติ เป็นเรา แต่พอมีปัญญาเข้าใจขึ้น ค่อยๆ ละความยึดถือว่าเป็นเรา จนกระทั่งปกติ ไม่ใช่เรา และปกติไม่ใช่เราจะมาจากไหน ไม่ฟังพระธรรมเลยสักนิดเดียว แล้วก็ปกติไม่ใช่เราได้ไหม เพราะฉะนั้นจากปกติเป็นเรา เห็นเป็นเรา ได้ยินเป็นเรา โกรธเป็นเรา ชอบเป็นเรา ฟังแล้วทั้งหมดเป็นธรรมแต่ละหนึ่ง ซึ่งไม่ใช่เรา เพราะฉะนั้นกว่าจะถึงการที่ปกติไม่ใช่เรา เพราะค่อยๆ คุ้นเคยกับลักษณะที่ไม่ใช่เรา ไม่ใช่เพียงได้ยินว่าไม่ใช่เรา ต่างกันแล้วใช่ไหม ได้ยินว่าเห็นไม่ใช่เรา แต่ยังไม่คุ้นเคยในความไม่ใช่เราของเห็น

เพราะฉะนั้นฟังเรื่องเห็น จำได้ ไม่ใช่เรา พูดได้ แต่เห็นก็ยังไม่มีการเข้าใจในธาตุ หรือสภาพที่เห็นว่า เป็นธาตุที่เห็นเท่านั้นเอง แล้วก็ดับไป ธาตุได้ยินไม่ใช่ธาตุเห็น เกิดจากปัจจัยที่ต่างกัน เพราะฉะนั้นยังไม่คุ้นกับความไม่ใช่เรา เพราะฉะนั้นการคุ้นเคยกับความเป็นเรานานแสนนานมาแล้ว แต่ยังไม่คุ้นกับความไม่ใช่เรา เพียงขั้นฟัง แต่ถ้าไม่มีการฟังเลย จะไม่มีการที่สามารถเข้าถึงเห็นเดี๋ยวนี้ด้วยความเข้าใจเพิ่มขึ้น เพราะเหตุว่าฟังแล้ว รู้ว่าเห็นเกิดดับ แต่บังคับให้ไปประจักษ์การเกิดดับของเห็นไม่ได้ เพราะว่ายังไม่ได้ละคลายแม้แต่ความติดข้อง เพราะฉะนั้นก่อนที่จะประจักษ์ความจริงของสภาพธรรมได้ ต้องเป็นเรื่องละโดยตลอด ในขั้นการฟังก็ต้องมั่นคงว่าไม่ใช่เรา ไม่ใช่ไปบังคับ แต่ฟังบ่อยๆ จนกระทั่งคุ้นเคยต่อการที่อะไรเกิดขึ้น อาจจะคิดก่อนว่าไม่ใช่เรา ห้ามความคิดไม่ได้ เพราะว่าปกติทั้งวัน ถ้ารู้ความจริงที่เหมือนเห็นทั้งวัน ความจริงเห็นนิดเดียว คิดไม่ใช่เห็น ได้ยินไม่ใช่เห็น รู้สิ่งที่กระทบสัมผัสกายเดี๋ยวนี้ ไม่ใช่เห็น

เพราะฉะนั้นเห็นจริงๆ เป็นเพียงขณะที่สั้นมาก เหมือนได้ยิน เหมือนอะไร แต่ส่วนที่บ่อยก็คือว่า คิด ติดตามการเห็นการได้ยินทั้งหมดเลย ไม่คิดไม่ได้เลย และไม่รู้ด้วยว่าคิด ทั้งๆ ที่คิดไม่ใช่เห็น ก็เป็นสิ่งที่ละเอียดมาก ยังไม่คุ้นเคยยิ่งขึ้นกับการได้ฟัง จนกระทั่งมีความเข้าใจขึ้น พอที่เป็นปริยัติ สัจจญาณมั่นคงว่า ธรรมเป็นอย่างนี้ เป็นปัจจัยให้สติสัมปชัญญะอีกระดับหนึ่งเกิดขึ้น ซึ่งกำลังเริ่มเข้าใจตรงลักษณะที่กำลังเห็น หรือตรงลักษณะที่แข็ง หรือตรงลักษณะที่เป็นเสียง ลักษณะหนึ่งลักษณะใดก็ได้ ซึ่งปกติธรรมดาเกิดแล้วดับแล้ว ไม่เคยตามรู้สิ่งที่มีในขณะนั้น เพราะว่าผ่านไปด้วยการคุ้นเคยต่อการไม่รู้และการไม่เข้าใจ

เพราะฉะนั้นจากการที่เริ่มเข้าใจขึ้น เข้าใจขึ้น เริ่มคุ้นเคยขึ้นจากการฟัง ก็จะทำให้ เริ่มมีการถึงเฉพาะ ที่ใช้คำว่า "ปฏิปัตติ" ไม่ใช่ไปนั่งปฏิบัติธรรมอะไรที่ทำๆ กัน แต่หมายความว่าขณะะนั้นมีธรรมซึ่งเป็นสติและปัญญา แต่ปัญญาตรงนั้น ใช้คำว่า "สัมปชัญญะ" ซึ่งจะแปลหรือว่าให้เข้าใจได้ว่า เป็นความรู้ตัว ทั่วพร้อม คือไม่เลือก ทั่วพร้อมที่นี่ หมายความว่า พร้อมไปทั้งหมดทีเดียวหลายๆ อย่าง แต่ว่าไม่เลือก แล้วแต่ขณะนี้ คนอื่นเรารู้ได้ไหม ไม่ได้ใช่ไหม แต่ที่ตัวนี่รู้ได้ แข็งที่ตัวมีรู้ได้ เห็นที่ตัวมีรู้ได้ ได้ยินที่ตัวมีรู้ได้ เพราะฉะนั้นใช้คำว่า "รู้ตัวทั่วพร้อม" เพราะเหตุว่าไม่ใช่ว่าไม่รู้ตัวทั่วพร้อม เหมือนเคยใช่ไหม แต่นี่เป็นการรู้ลักษณะของสภาพธรรมที่ปรากฏ เมื่อใดที่สติสัมปชัญญะเกิด ถึงเฉพาะลักษณะหนึ่งเดี๋ยวนี้ตามธรรมดาปกติ ผู้นั้นเห็นความเป็นอนัตตา ไม่มีการบังคับ ไม่มีการเจาะจง ไม่มีการหวัง ไม่มีการรอ ไม่มีการทำใดๆ ทั้งสิ้น เพราะขณะนี้ก็เป็นอนัตตา แต่ไม่ได้ปรากฏความเป็นอนัตตา แต่เมื่อถึงการที่ถึงเฉพาะลักษณะของสภาพธรรม เป็นการปรากฏลักษณะที่เป็นอนัตตาเพิ่มขึ้น แต่ยังไม่ชัดเจน จนกว่าปัญญาจะเพิ่มขึ้นอีกหลายระดับขั้น กว่าจะสามารถละการยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นตัวตน ซึ่งสะสมมานานจนคุ้นเคย ไม่ต้องมีใครบอกเลย เกิดมาก็เราแล้ว นั่นแล้ว สิ่งนั้นสิ่งนี้แล้ว

เพราะฉะนั้นก็แสดงให้เห็นการเจริญขึ้นของปัญญาว่า ถ้าไม่มีปัญญาแล้ว ก็ไม่มีหนทางเลย ที่จะเริ่มเข้าใจความจริงของสภาพธรรมขณะนี้ ขณะนี้ถ้ามีปัจจัยพอที่สติสัมปชัญญะจะเกิด กำลังเข้าใจลักษณะสภาพธรรมที่ปรากฏโดยความเป็นธรรม ไม่ใช่เป็นแขนเรา เป็นโต๊ะ เป็นเก้าอี้เหมือนเดิม แต่เข้าถึงเฉพาะลักษณะที่เป็นธรรมนั้นจริงๆ ขณะนั้นปัญญาก็รู้ว่านี่เป็นความต่างของขั้นที่ได้ฟัง กับขั้นที่กำลังถึงเฉพาะลักษณะของสภาพธรรม ใครจะบอกว่า อะไรไม่สำคัญเลย เปลี่ยนลักษณะของสภาพธรรมนั้นไม่ได้ นี่คือปัญญาที่ค่อยๆ เจริญขึ้น และมีความมั่นคงขึ้นในความเป็นอนัตตา