ปกิณณกธรรม ตอนที่ 832

ตอนที่ ๘๓๒

สนทนาธรรม ที่ รัฐเกรละ ประเทศอินเดีย

วันที่ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๘

ท่านอาจารย์ วันนี้คิดบ้างไหมว่า "เพียงสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้" แล้วจะไปรู้จนกระทั่งประจักษ์การเกิดดับของสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้ ได้อย่างไร ถ้าแม้แต่จะคิด ก็ยังไม่คิดเลย ก็ฟังตั้งหลายครั้ง เมื่อเช้านี้ก็มีแต่ขนมปัง มีแต่ไข่ดาว มีแต่อะไร แล้วเป็นเพียงสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้บ้างไหม สักหนึ่งขณะสองขณะ แต่ก็ไม่ใช่ไปบีบ ไปบังคับ ไปพยายาม อย่างท่านหนึ่ง ท่านก็บอกว่าเวลากราบพระ ท่านก็ค่อยๆ ที่จะระลึกลักษณะของสภาพธรรม ใครเล่า ตัวตน ถ้าไม่มีโลภะที่ฉลาดยิ่ง แต่ไม่ใช่ปัญญาความเห็นถูกเลย ที่จะล่อลวงให้อยู่ในโลกนี้เพราะไม่รู้ เพราะโลภะเป็นสภาพที่ติดข้อง แล้วก็ต้องการ เพราะฉะนั้นใครจะพ้นไปจากโลภะได้ เพราะว่าเพราะไม่รู้ก็ติดข้อง เพราะฉะนั้นทั้งวันที่ติดข้อง ก็แสดงให้เห็นว่าความเข้าใจยังไม่พอ ความเข้าใจจะมีเพิ่มขึ้น ก็ต่อเมื่อฟังธรรมอย่างละเอียด อย่างรอบคอบ อย่างรู้ว่าเป็นความลึกซึ้งอย่างยิ่ง นี่ก็จะทำให้ค่อยๆ เข้าใจขึ้น จนกระทั่งผู้ที่ได้ฟังธรรมได้เฝ้า แต่ก็เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าไม่ได้เป็นสาวก

เพราะฉะนั้นใครต่อไปจะเป็นอะไร ไม่มีใครรู้ แต่ที่แน่นอน คือต้องเข้าใจ แล้วก็กล่าวถึงเรื่องของพระปัจเจกพุทธเจ้า ซึ่งเป็นผู้ที่อบรมเจริญปัญญารู้แจ้งสภาพธรรมด้วยตนเอง ในสมัยที่ไม่มีคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ก็ลองคิดดูว่า ถ้าไม่มีปัญญาที่ได้สะสมมา พอที่จะรู้โดยไม่ได้ฟังคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่ปัญญาที่ได้สะสมแล้ว สามารถที่จะถึงเวลาที่จะเป็นไปก็ต้องเป็นไป เพราะฉะนั้นถ้ายังไม่ถึงเวลาที่จะเป็นไป เดี๋ยวนี้เราก็นั่งอยู่ที่นี่ แต่จะมีปัญญาที่สามารถที่จะเข้าใจสภาพธรรมตามความเป็นจริงในขณะนั้น แล้วละการยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นตัวตนไหม เพราะฉะนั้นจากการที่ได้ฟังเรื่องต่างๆ ในพระไตรปิฎก ซึ่งเป็นชีวิตจริงๆ ทั้งหมด ยิ่งยาก ยิ่งทำให้ละความติดข้อง มิฉะนั้นแล้วฟังแล้วก็อดไม่ได้ ฟังอย่างไรถึงจะเข้าใจดี ฟังอย่างไรถึงสติสัมปชัญญะจะเกิด เรามาทำสติสัมปชัญญะวันละเล็กวันละน้อยดีไหม คิดสารพัดคิด ก็ไม่ใช่การละ เพราะฉะนั้นที่สำคัญที่สุด คำใดๆ ก็ตามที่ฟังแล้ว ทำให้ละความติดข้องความต้องการ ซึ่งเป็นเรา ซึ่งลึกมาก เหมือนดีใช่ไหม ทำอย่างไรจะเข้าใจลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏ แต่ทำอย่างไรเราก็ไม่พ้นจากความเป็นตัวตน

ด้วยเหตุนี้ก็จะเห็นความลึกล้ำ ความละเอียดยิ่ง ซึ่งอยู่มาได้ทุกชาติ เพราะความติดข้องและความไม่รู้ เพราะว่าต้องเป็นเรื่องละจริงๆ คือ ขณะนี้ไม่ใช่เรา แต่เป็นธรรม และก็มีโอกาสที่จะได้ยินได้ฟัง เพราะว่ามีโสตปสาท รูปพิเศษ มองไม่เห็นเลย แต่ว่าสามารถกระทบกับเสียงได้ และถ้าเราไม่มีการกล่าวถึงธรรม ก็มีเสียงอื่น เสียงอะไรก็ตั้งหลายอย่าง รวมทั้งเสียงน้ำตกเทียม ก็ได้ยินได้ แต่ก็ไม่สามารถที่จะทำให้เข้าใจธรรมได้ นอกจากวาจาสัจจะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งทำให้ละการที่เป็นเราจะรู้ สำคัญไหม แม้แต่จะรู้ โลภะก็ยังตามไป เราจะรู้เราจะตั้งใจ เราจะทำอะไรก็ตามแต่ เพราะฉะนั้นปัญญาความเห็นที่ถูกต้อง ละเอียดจนกระทั่งสามารถที่จะรู้ว่า ขณะไหนยังเป็นเรา จึงค่อยๆ อบรมเจริญปัญญา เพราะเหตุว่าเป็นหนทางเดียวจริงๆ ไม่ใช่ทางอื่นเลย ที่จะทำให้ค่อยๆ เข้าใจ ค่อยๆ เข้าใจ เพราะว่าอวิชชามีมาก แล้วจะให้หมดไปให้เข้าใจทันที เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้เลย

เพราะฉะนั้นอีกนานไหม ข้างหน้าที่จะเหมือนกับสาวก หรือพระปัจเจกพุทธเจ้า แต่ก่อนนั้นก็ต้องเป็นผู้ที่ตรง คือ สิ่งที่กำลังปรากฏในขณะนี้ ยาก ลึกซึ้ง แต่สามารถรู้ได้ โดยการที่ค่อยๆ เข้าใจ เพราะฉะนั้นก็เป็นหนทางเดียว ที่ว่าไม่มีทางอื่น ทางสายกลางก็คือ ทางที่จะไปสู่การดับกิเลส เพราะรู้ความจริงที่กำลังมี ไม่ว่าชาติไหนเมื่อใดก็เป็นของธรรมดา ที่ว่าไม่ต้องอยากไปรู้นั่นอยากไปรู้นี่ เพราะอยากอย่างไร ไม่ว่าอะไรก็ตาม มีปัจจัยเกิดแล้วดับ แล้วไม่กลับมาอีก เพราะฉะนั้นธรรมอะไรก็ได้ ไม่เลือก ไม่ต้องนั่งไปคิดว่า ต้องลมหายใจ หรืออะไรต่ออะไรอย่างนั้น ทั้งหมดก็เป็นการหลงทาง เพราะเหตุว่าไม่ทำให้ละการที่เข้าใจถูกต้องว่าจะเป็นอะไรก็ตาม เดี๋ยวนี้เองเกิดแล้วก็ดับ

เพราะฉะนั้นก็มีหนทางเดียว คือ เป็นผู้ตรงว่าเข้าใจสิ่งที่กำลังมีแค่ไหน และจะเข้าใจได้ เพราะฟังแล้วก็ค่อยๆ พิจารณาไตร่ตรอง ค่อยๆ เข้าใจขึ้น แล้วก็ที่สำคัญที่สุดเป็นปกติ การเป็นปกติยืนยันชัดเจนว่า ขณะนั้นไม่มีใครไปทำอะไรได้ เพราะฉะนั้นจะไปทำให้การเข้าใจเห็นเกิดขึ้นก็ไม่ได้ ทั้งๆ ที่กำลังเห็น เมื่อยังไม่ถึงเวลา ก็ฟัง แล้วปัญญาที่ค่อยๆ เข้าใจขึ้น ก็สามารถที่จะเข้าใจคำที่ได้ฟังว่า เป็นความจริงตรงตามที่ได้ฟังทุกอย่าง ละใช่ไหม ฟังเพื่อรู้ว่าอีกนานแสนนานก็อยู่ที่ความเข้าใจเท่านั้นเอง ธรรมก็คือ สิ่งที่กำลังมีในขณะนี้ ที่จะเข้าใจไม่ใช่พูดชื่อ แล้วก็จำนวน แต่ว่ารู้จริงๆ ว่าขณะนี้ แม้ได้ยินคำว่า "ธรรม" แล้วเดี๋ยวนี้ก็เป็นธรรม และธรรมที่ไม่สามารถจะรู้อะไร ก็มี แต่ปกติในชีวิตประจำวัน จะมีธรรมที่เป็นรูปธรรม ไม่ใช่สภาพรู้ปรากฏให้รู้ได้ทางตา ๑ หู ๑ จมูก ๑ ลิ้น ๑ กาย ๓ รวมเป็น ๗ รูป ในบรรดารูปทั้งหมด ๒๘ รูป ไม่ต้องไปคิดถึงรูปอื่นที่ไม่ปรากฏเพราะอะไร แม้รูปที่ปรากฏยังไม่รู้ แล้วจะไปคิดถึงรูปอื่นก็ไร้ประโยชน์

เพราะฉะนั้นอะไรก็ตามที่กำลังฟัง ปรากฏ มีจริง ก็รู้ว่าเพราะความจริงขณะนี้ลึกซึ้ง จึงต้องฟัง จนกว่าสิ่งที่ได้ยินได้ฟังจะปรากฏตรงตามที่ได้ฟัง ถ้าคำใดที่เป็นการส่งเสริมให้หลงทาง ให้ทำ ให้เป็นตัวตนเป็นทางผิด แต่ฟังแล้วละ ไม่ใช่เราจะไปรู้ แต่ว่าปัญญาความเห็นถูกความเข้าใจถูกในสิ่งที่กำลังมีแค่ไหน เมื่อยังน้อยมาก ก็ฟังต่อไป น้อยมากเพราะเหตุว่าฟังเท่าใด ก็ยังเป็นสิ่งนั้นสิ่งนี้อยู่ ยังเป็นเราอยู่ แต่ว่าแม้แต่คำที่ว่าขณะนี้กำลังเห็น มีเพียงสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้ ในพระไตรปิฎกจะเริ่มต้นด้วยทางตา เพราะเหมือนเห็นทั้งวัน แล้วก็เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด เป็นสิ่งนั้นสิ่งนี้ตลอดทั้งวัน ทั้งคืน จนฝันก็เป็นเรื่องของสิ่งที่จำได้ แต่ไม่ใช่สิ่งที่เพียงปรากฏให้เห็น

เพราะฉะนั้นแต่ละคำก็ต้องเข้าใจจริงๆ ว่า อยู่ในโลกที่มืดสนิท เพราะเหตุว่าไม่เข้าใจสิ่งที่มีจริงๆ ซึ่งกำลังเกิดดับ จนกว่าเมื่อใดหงายของที่คว่ำ คงไม่ลืม เพราะเหตุว่าข้อความในพระสูตร ผู้ที่ได้เข้าใจธรรมหลังจากที่เข้าใจแล้ว ก็จะกล่าวเหมือนกันเลย คำสอนของพระผู้มีพระภาคเหมือนหงายของที่คว่ำ เพราะเข้าใจ เข้าใจแม้แต่คำว่าหงายของที่คว่ำ แสดงว่าเดี๋ยวนี้คว่ำอยู่จึงไม่รู้ว่าอะไรอยู่ข้างหลัง อยู่ข้างใน อยู่ข้างใต้ คือ จิต เจตสิก ซึ่งเป็นธาตุรู้ กำลังเห็นไม่ใช่เรา กำลังได้ยินไม่ใช่เรา เกิดขึ้น และก็ดับไป ไม่มีอะไรเลย เพราะเหตุว่าไม่ใช่รูป แต่เป็นธาตุรู้ ซึ่งมีปัจจัยเกิดขึ้นและก็ดับอยู่ตลอดเวลา หงายหรือยัง ยังคว่ำอยู่ เพราะว่ามีแต่เพียงสิ่งที่ปรากฏใช่ไหม คือ สิ่งที่จิตรู้ทั้งนั้นเลย เป็นอารมณ์ทั้งหมด ทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ทางใจ

ฟังเข้าใจเมื่อใดก็จะรู้ว่า เมื่อสภาพธรรมนั้นปรากฏตามความเป็นจริงคือ ไม่ใช่สิ่งที่เรายึดถือว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดได้เลยทั้งสิ้น เพราะว่าความจริงเป็นอย่างนั้น เมื่อไม่ปรากฏอย่างที่เคยปรากฏว่า เป็นคน แต่เป็นเพียงสิ่งที่เพียงปรากฏ ต่างกันแล้วใช่ไหม ที่เคยปรากฏเป็นคน เป็นสัตว์ เป็นวัตถุสิ่งต่างๆ แต่ความจริงก็คือว่า ไม่ใช่สิ่งต่างๆ เหล่านั้น ขณะนั้นเป็นเพียงลักษณะของธาตุ หรือธรรมที่ปรากฏตามความเป็นจริง ก็ไม่ใช่เรื่องที่ตัวตนเราจะพยายามรีบร้อน แต่ก็รู้ว่าเป็นบุญที่มีโอกาสได้ยินได้ฟัง มีเสียงที่กล่าวถึงวาจาสัจจะ ซึ่งสิ่งที่กำลังมีขณะนี้ เพื่อให้เริ่มเข้าใจ แล้วก็ไม่หายไปไหนเลย

อะไรก็ตามซึ่งเกิดแล้ว แม้ดับไปก็สะสมอยู่ในจิต ทั้งธรรมที่เป็นฝ่ายกุศล ฝ่ายดีงาม และทั้งธรรมที่เป็นฝ่ายอกุศล พระผู้มีพระภาค ใช้คำว่า "อาสยานุสยะ" "อาสยา" หมายความถึง การสะสมอุปนิสัยที่เป็นกุศลและอกุศลทั้งหมด แล้วก็ "อนุสยะ" ก็คือ สภาพของอกุศลที่เป็นกิเลสอย่างละเอียด ซึ่งมรรคจิตหรือโลกุตรจิต ที่เป็นโสตาปัตติมรรคขั้นแรกจะดับการยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นตัวตน จะมีความเข้าใจผิดเพราะเหตุว่าคงได้ยินคำว่า "อัตตสัญญา" สภาพที่จำเกิดกับจิตทุกขณะ จำหมดเลย แต่จำเป็นอัตตา คือ เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด จำว่าเป็นคน จำว่าเป็นของ จำว่าเป็นฟ้า จำว่าเป็นต้นไม้ จำไว้หมดทุกอย่าง เวลานี้ก็กำลังเป็นอย่างนั้น นั่นคืออัตตสัญญา แต่ความจริงก็คือว่า อนัตตสัญญา ไม่ใช่เราไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใด เป็นเพียงสิ่งเดียวแต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่งที่ละเอียดมาก ซึ่งเกิดขึ้นตามเหตุตามปัจจัย เกิดแล้วดับไปทันที

นี่คือพระปัญญาคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่ทำให้คนอื่นที่ได้ฟัง ค่อยๆ เข้าใจ ค่อยๆ สะสม จนกระทั่งแม้เป็นพระราชาอยู่บนพระแท่นบรรทม และก็เห็นเป็นคน เป็นนางวรรณทาสี และก็เห็นกำไลทอง ได้ยินเสียง แต่ว่าเพราะได้สะสมมาแล้ว จึงเข้าใจความหมายว่า ถ้าตราบใดที่ยังมีคน มีสัตว์ ก็ไม่พ้นจากความติดข้อง แต่ว่าถ้าอยู่แต่เพียงลำพัง เช่น กำไลข้างเดียว ไม่ได้กระทบกับอะไร ขณะนั้นก็ไม่เป็นปัจจัยที่จะให้เกิดความติดข้อง พูดเหมือนธรรมดา แต่ความลึกซึ้งก็คือว่า ลึกซึ้งลงไปอีก ตามที่ได้ทรงแสดงไว้ ๔๕ พรรษา อยู่คนเดียว ขณะนั้นจากกำไลข้างเดียว ก็ทำให้สามารถที่จะเข้าถึงความเป็นผู้อยู่คนเดียว เพราะเหตุว่าเกิดคนเดียวหรือเปล่า ตายคนเดียวหรือเปล่า เห็นคนเดียวหรือเปล่า โกรธคนเดียวหรือเปล่า ทุกอย่างแต่ละหนึ่ง ที่สำคัญที่สุด ก็คือว่า จากคำว่า "คนเดียว" ก็ทำให้เข้าใจสภาพธรรมว่า "ไม่ใช่คน" แต่เป็นธรรมทีละหนึ่งทีละหนึ่ง

เพราะฉะนั้นการฟังธรรมจึงต้องเข้าใจตามลำดับ ขณะนี้เป็นอย่างนั้นเลย กำลังเห็นนี่เห็นหนึ่งเห็นแล้วก็ดับ กำลังได้ยินได้ยินหนึ่งขณะ ได้ยินแล้วก็ดับ แล้วจะมีใคร แต่เพราะว่าเร็วมากเหมือนมายากล ก็ทำให้ยังคงเป็นเราเห็น แต่ว่าเราอยู่ไหนเดี๋ยวนี้ ถ้าฟังธรรมแล้วเข้าใจ จะรู้ว่าเป็นธรรมแต่ละหนึ่ง แต่ก็ลืม เพราะว่าฟังไม่มากพอ ที่สามารถเข้าใจความหมายของอยู่คนเดียว คุณกุลวิไลไปดูสวนสัตว์ ไปชมสถานที่มาแล้ว มีอะไรเล่าให้ฟังบ้างไหม

อ.กุลวิไล ก็เมื่อตอนช่วงเช้า ก็ไปที่เนชั่นแนลพาร์ค เป็นวนอุทยานแห่งชาติของที่นี่

ท่านอาจารย์ กี่เสียง เห็นไหม ใครรู้ว่าเป็นเสียงที่กระทบหู แล้วดับใช่ไหม ถ้าไม่มีเสียงอย่างนี้ จะมีความเข้าใจไหมว่าไปไหนมา เหมือนอย่างที่ถามว่า เมื่อคืนนี้ฝันหรือเปล่าใช่ไหม เพราะฉะนั้นจะเห็นได้ กำลังฟังธรรมขึ้นอยู่กับปัญญาจริงๆ ว่า ขณะนั้นพร้อมที่จะเข้าใจลักษณะของธรรมจริงๆ ซึ่งต้องเกิดดับสืบต่อกัน มิฉะนั้นแล้วจะไม่มีการเมื่อเช้านี้ไปที่สวนสาธารณะใช่ไหม

อ.กุลวิไล ซึ่งก็ไม่ต่างกับทางตาใช่ไหม เพราะว่าท่านอาจารย์ก็เคยให้ความเข้าใจว่า กำลังอ่านทางตาด้วย เพราะว่าตัวหนังสือก็มีแค่ขาวกับดำเท่านั้นเอง แต่เรื่องราวมา ก็เพราะคิด

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นก็มีคนที่สงสัยว่า ผู้ที่รู้แจ้งอริยสัจธรรม ก็เลยไม่เห็นว่าเป็นใครหรือ นั่นก็คือ ไม่เข้าใจความเป็นปกติของธรรมว่า ใครจะเปลี่ยนความเป็นไปของจิต ซึ่งต้องเกิดดับตามลำดับได้ ไม่มีใครสามารถจะทำได้เลย เป็นปกติทุกอย่าง เช่น ทางตามีเห็น เห็นดับ แต่มีจิตอื่นเกิดสืบต่อ แล้วก็ต้องเป็นอย่างนี้ด้วย จนกระทั่งถึงความจำ รูปร่าง สัณฐาน และรู้ว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด แม้ไม่พูด อย่างเด็กเล็กๆ เพิ่งเกิด ก็มีตาเห็นยังไม่รู้เลยว่าอะไร แต่เห็นมีและเห็นก็เกิดดับก็ไม่รู้ ใครก็ไม่รู้ อะไรก็ไม่รู้ทั้งหมด จนกว่าบ่อยๆ จึงจำได้ใช่ไหม แล้วก็จิตใครจะไปยับยั้งว่าเห็นแล้ว ไม่ให้จำว่าสิ่งที่เห็นเป็นอะไร ก็ยับยั้งไม่ได้ใช่ไหม เพราะฉะนั้นความเป็นไปของธรรมตามธรรมดาเป็นอย่างนี้ แต่ความไม่รู้มีอยู่ พอเห็นดับไปแล้ว แล้วก็ถ้าศึกษาธรรมอย่างละเอียด จะรู้ได้เลยว่า มีการที่เข้าใจผิด หรือว่ามีกิเลสเกิดสืบต่อทันทีเร็วมากเลย เป็นอาสวะ เดี๋ยวนี้ก็มี เห็นดับไปแล้วต่อจากนั้นอีก ๓ ขณะจิต อกุศลก็เกิดแล้ว

เพราะฉะนั้นเป็นธรรมดา แต่แทนที่อกุศลเกิด การที่จะเป็นผู้ที่รู้แจ้งอริยสัจธรรมได้ ต้องมีปัญญาที่เข้าใจถูกว่า ขณะนั้นเป็นเพียงสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้ อย่างที่เราได้ยินคำ แม้แต่มีธรรมดาธรรมดา แต่ก็ทำให้คนที่เข้าใจผิดได้ ถ้าไม่ได้ศึกษา เช่น สักแต่ว่าเห็น หรือเพียงอาศัยระลึก ก็ต้องเป็นตัวตนเลย แต่ความจริงให้รู้ว่าแทนที่จะไม่รู้ก็เป็นการเริ่มเข้าใจสิ่งที่ปรากฏ ในขณะที่สิ่งนั้นกำลังปรากฏ แทนที่จะเป็นอกุศล เพราะฉะนั้นนานเท่าใด มากเท่าใดที่ความเข้าใจจะเกิดรู้สิ่งที่กำลังปรากฏแทนอกุศล ถ้าไม่เป็นอย่างนี้ ก็ดับกิเลสไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ไม่มีความเข้าใจอะไรเลย ก็จะต้องเป็นไปตามเรื่องราวต่างๆ เป็นตัวตนเป็นสิ่งนั้นสิ่งนี้ แต่เมื่อรู้ตามความเป็นจริง แม้กำลังรู้ ขณะนั้นก็ไม่ใช่เรา แสดงให้เห็นว่าการที่สามารถที่จะละความเป็นตัวตนและความไม่รู้ได้ เป็นปกติ เมื่อมีปัญญาที่อบรมแล้ว ก็รู้สิ่งที่เป็นปกติอย่างพระราชาที่ได้ยินเสียง ไม่ต้องทำอะไรที่ผิดปกติเลย แต่ปัญญาเกิดแทนอวิชชา เพราะฉะนั้นขณะนั้นจึงสามารถที่จะรู้ความจริงของสภาพธรรมได้

อ.กุลวิไล ท่านอาจารย์กล่าวถึงความเป็นปกติ ก็คือสิ่งที่มีอยู่ในขณะนี้เอง เป็นสิ่งที่ปรากฏทางตา หรือว่าเรื่องราวที่คิดมากมาย หลังจากเห็น หลังจากได้ยิน ไม่ว่าจะเป็นอกุศลธรรมมากมาย ก็เป็นปกติในชีวิตประจำวัน

ท่านอาจารย์ เป็นธรรมทั้งหมด เพราะฉะนั้นปัญญาที่รู้ก็จึงเป็นปกติ ไม่ใช่ว่าพอรู้ธรรมแล้วเลยไม่เป็นคนเป็นสัตว์ ไม่เป็นสิ่งของใดๆ ไม่ใช่ เป็นปกติ แต่ให้รู้ว่าก่อนนั้นเป็นปกติด้วยความไม่รู้และความติดข้อง แต่เมื่อเข้าใจแล้วปกตินั่นแหละ ปัญญาเห็นถูกต้องตามความเป็นจริงว่าเป็นธรรม

อ.กุลวิไล แล้วที่ท่านกล่าวว่าเป็นทางสายกลางเป็นอย่างไร เพราะว่าการที่จะรู้ธรรมที่ปรากฏตามความเป็นจริง แล้วจะเป็นทางสายกลางที่ทรงแสดงอย่างไร

ท่านอาจารย์ เราต้องเป็นผู้ที่ละเอียด หมายความว่า ไม่ประมาทในคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า ต้องเข้าใจและเข้าใจจริงๆ คือเข้าใจทีละคำ ได้ยินคำว่าทางสายกลาง อย่าเพิ่งรีบร้อนไปคืออะไร เมื่อใด แต่ต้องเข้าใจว่าทางคืออะไร และทางนั้นไปไหน ไปสู่ความไม่รู้ หรือว่าไปสู่ความเห็นถูกความเข้าใจถูกในสิ่งที่มี ต้องเป็นผู้ที่ละเอียด เพราะฉะนั้นทางสายกลางเป็นหนทาง ที่จะทำให้สามารถที่จะรู้ความจริงของสิ่งที่กำลังปรากฏ แล้วดับกิเลสได้ ถึงจะบอกว่ามี ๘ ปกติมี ๕ เดี๋ยวนี้เป็นอย่างไร ข้อที่หนึ่ง "สัมมาทิฏฐิ" ความเห็นถูก เห็นอะไรถูก ก็เดี๋ยวนี้แหละ สิ่งที่มีทางตา หู จมูก ลิ้น กายใจ ทุกขณะ เห็นถูกตามความเป็นจริง องค์ที่สอง ถ้าไม่ศึกษาธรรม ก็ไม่รู้ ได้ยินแต่ชื่อ "สัมมาสังกัปปะ" เพราะฉะนั้นเราไม่ใช่ว่าจะไปรู้แต่ละคำ เพียงฟังเผินๆ แต่ต้องรู้ว่าคืออะไร

อ.กุลวิไล ก็มีโอกาสสนทนาธรรมกันกับสหายธรรม พูดถึงเรื่องว่า ศีลจะต้องมีมาก่อนหรือเปล่า ซึ่งคนบางคนก็อาจจะเข้าใจว่า จะต้องเป็นผู้ที่มีศีลก่อน เพราะบางคนก็นึกว่าศีลในที่นี้ จะต้องเป็นการที่จะต้องทำกุศลธรรม ที่เป็นการที่จะเป็นไปในศีล ๕ ข้อ โดยที่ไม่รู้ว่าศีลคือ ความเป็นปกติในชีวิตประจำวัน ซึ่งอกุศลศีลก็มี กุศลศีลก็มี แต่ถ้าเขาไม่มีปัญญาที่จะรู้ว่า สภาพธรรมตามความเป็นจริงอย่างไร เขาก็จะมีความเป็นตัวตนที่จะรักษาศีลก่อน แล้วขณะเดียวกันก็คิดว่าจะมีสมาธิตามมา แล้วก็จะเป็นปัจจัยให้เกิดปัญญา แต่หารู้ไม่ว่าทั้งศีล สมาธิ ปัญญา ถ้าเป็นผู้ที่มีความเห็นถูกในธรรมที่ปรากฏตามความเป็นจริง ศีลก็เป็นกุศลศีลด้วย แล้วก็สมาธิขณะนั้นก็เป็นสัมมาสมาธิ แล้วก็ต้องมีปัญญาที่เห็นถูกในธรรมตามความเป็นจริง เพราะฉะนั้นขณะนั้นก็ต้องเป็นไปทั้งศีล สมาธิ และปัญญาในขณะที่รู้สิ่งที่มีจริงที่ปรากฏ

ท่านอาจารย์ ฟังธรรมแล้ว เห็นไหม ลองคิดไตร่ตรอง ถ้ามีคนบอกว่าการที่จะรู้แจ้งอริยสัจธรรม ต้องมีศีลก่อน ถูกหรือผิด ผิดแน่นอน เพราะว่าไม่รู้ว่าศีลคืออะไร เพราะเหตุว่าก่อนการตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็มีศีลไม่ใช่หรือ ใช่ไหม ศีล ๕ ก็มี ศีล ๘ ก็มี แต่รู้หรือเปล่าว่า ศีลคืออะไร เพราะฉะนั้นความไม่รู้อย่างนี้คือ ไม่รู้ว่า ศีลคืออะไร ก็คือเรารักษาศีล และผลของศีลคืออะไร ก็มีผู้พรรณนา เพราะเหตุว่าการละเว้นทุจริตก็ย่อมนำมาซึ่งการมีชีวิตยืนยาวตามความเป็นจริง ไม่ได้เบียดเบียนสัตว์ให้สิ้นชีวิตไป หรืออะไรต่างๆ เหล่านี้ การไม่เอาของของคนอื่น ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ ก็จะไม่ทำให้ทรัพย์สมบัติของตนสูญเสียไป เพราะว่าแต่ละคนเกิดมา ของหายมีแน่ใช่ไหม แต่ไม่รู้ว่าทำไมอยู่ดีๆ ก็หายไปอย่างนี้ ก็เป็นเรื่องธรรมดาจริงๆ ในชีวิตประจำวัน แต่ไม่รู้ว่าไม่ใช่เราเลย

เพราะฉะนั้นถ้ามีผู้กล่าวอย่างนี้ ก็เพราะเขาไม่ได้เข้าใจพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งต่างกับคนอื่น จากเจ้าชายสิทธัตถะ ซึ่งยังเป็นปุถุชนแน่นอน ถึงความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะมีความเข้าใจลักษณะของสภาพธรรมตามความเป็นจริง ด้วยพระบารมีที่สะสมมานานมากอย่างไร ที่จะไม่ว่างเว้นการที่จะได้ฟังเรื่องของสิ่งที่ปรากฏ ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ จากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ก่อนๆ หลังจากที่ได้ฟังคำพยากรณ์จากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพระนามว่าทีปังกร ก็ได้เฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ฟังธรรมหลายพระองค์ เพราะฉะนั้นปัญญาของพระองค์จะเหมือนของใครไหม