ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1030

ตอนที่ ๑๐๓๐

สนทนาธรรม ที่ บ้านคุณสมบูรณ์ ผดุงไทยธรรม จ.ชลบุรี

วันที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๖๐

ท่านอาจารย์ สภาพธรรมที่เห็นจริงๆ เพียงหนึ่งขณะ ใช้คำว่าจักขุคือตา วิญญาณสภาพรู้ที่ต้องอาศัยตา ถ้าไม่มีตาไม่สามารถที่จะเกิดสภาพที่เห็น สิ่งที่ปรากฏขณะนี้ก็ปรากฏไม่ได้เลยว่ามี อย่างคนตาบอดไม่มีทางจะรู้เลย ต่อให้อธิบายสักเท่าไหร่ เขาก็ไม่สามารถที่จะรู้ได้ว่า เห็นคือเห็นอะไรอย่างไร ใช่ไหม แต่พอมีตาเห็น ไม่ต้องบอกไม่ต้องอธิบาย เห็นก็เป็นเห็น แต่เป็นเรา ความต่างอยู่ที่ว่าสภาพธรรมเปลี่ยนแปลงไม่ได้เลย แต่ว่าไม่ได้เข้าใจถูกตามความเป็นจริงว่า เป็นแต่เพียงธรรมแต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่งจริงๆ แล้วถ้าไม่มีความเข้าใจอย่างนี้ตั้งแต่ต้น ไม่มีทางที่ปัญญาความเห็นถูกจะมากพอเจริญขึ้นจนประจักษ์แจ้งธาตุรู้ที่กำลังเห็น นี่คือคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราได้ยินคำว่าธาตุ ธา-ตุ สิ่งที่มีจริงเปลี่ยนแปลงลักษณะของสิ่งนั้นไม่ได้เลย เพราะฉะนั้นเห็นเพียงแค่เกิดเห็น เห็นไหม นี่คือเห็นเท่านั้น แล้วก็ดับไป แล้วก็บังคับบัญชาไม่ได้ด้วยว่าจะเห็นอะไร เห็นดอกไม้หรือเห็นงู เลือกไม่ได้ใช่ไหม แล้วแต่ว่าขณะนั้นมีปัจจัยที่จะให้สิ่งนั้นปรากฏ กับสภาพซึ่งกำลังเห็นซึ่งเลือกไม่ได้

เพราะฉะนั้นก็แล้วแต่กรรม ที่เป็นเหตุที่จะให้เกิดเห็นสิ่งที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจ เหตุที่ดีก็นำมาซึ่งผลที่ดี เพราะฉะนั้นเมื่อเหตุดีแล้วผลที่ดีก็คือว่า ได้เห็นสิ่งที่น่าพอใจ ได้ยินเสียงที่น่าพอใจ ได้กลิ่นได้รส ได้รู้สิ่งที่กระทบสัมผัสกายที่น่าพอใจ เป็นผลของเหตุที่ดี ถ้าเป็นเหตุที่ไม่ดีจะนำผลต่างๆ เหล่านี้มาให้ไม่ได้เลย ปรารถนาหวังสักเท่าไหร่กี่วันกี่เดือนกี่ปี ก็ไม่มีทางที่จะเป็นไปได้ เพราะเหตุว่าธรรมต้องเป็นไปตามเหตุ แต่แค่นี้ก็ยังไม่พอ รู้อย่างนี้ก็ยังไม่พอ เพราะเหตุว่ายังไม่เห็นความต่างกันของเห็นหนึ่งขณะกับคิด ก่อนจะถึงคิดมีสภาพธรรมซึ่งเป็นจิตเกิดดับสืบต่อหลายขณะ ไม่ปรากฏเลย แต่มี เพราะฉะนั้นเราสามารถจะเข้าใจสิ่งที่มีที่ปรากฏให้รู้ได้เท่านั้น แม้ว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะตรัสรู้ยิ่งกว่านี้ ทันทีที่จิตเห็นดับ จิตอะไรเกิดสืบต่อ จนกว่าจะเป็นการคิดว่าสิ่งที่ปรากฏคืออะไร

เพราะฉะนั้นเราจะเห็นได้ เห็นหนึ่งขณะบังคับบัญชาไม่ได้ แต่คิดหลายขณะ แล้วก็ต่างคนก็ต่างคิด เพราะฉะนั้นคิดไม่ใช่ผลของกรรม แต่เป็นผลของการสะสมว่าสะสมความคิดที่ดีหรือสะสมความคิดที่ไม่ดี เห็นสิ่งเดียวกัน คนหนึ่งคิดดี อีกคนหนึ่งคิดไม่ดี แต่เห็นเหมือนกัน เพราะว่าเห็นเป็นหนึ่งขณะ ซึ่งเป็นผลของกรรม เกิดมาเห็นเท่านั้นเอง เกิดมาเห็นใช่ไหม ไม่ได้ทำกรรมอะไรเลย แค่เกิดมาเห็น ขณะนั้นก็เป็นผลของกรรม แต่เห็นแล้วหลังจากนั้นแล้วเป็นเหตุที่จะให้เกิดกรรมต่อไป ถ้าเราไม่กล่าวถึงสภาพของจิตโดยละเอียด ที่เกิดสืบต่อกันแต่ละขณะเท่าที่เราจะเข้าใจได้ เราก็เริ่มเข้าใจว่าขณะนี้ที่เห็น เคยเป็นเราเห็น เคยเป็นเห็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด แต่ความจริงเห็นไม่ใช่การรู้ว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด เห็นเป็นเห็นหนึ่งขณะ จึงเป็นผลของกรรม เลือกไม่ได้ และแค่เห็น

อ.อรรณพ ท่านอาจารย์ถามว่าทำไมเห็นถึงเป็นผลของกรรม จริงๆ แล้วถ้าจะตอบได้จริงๆ ก็คือต้องรู้ตรงในลักษณะของธาตุเห็น แล้วก็รู้ในลักษณะของธาตุคิด

ท่านอาจารย์ แต่ถ้าไม่มีความเข้าใจมาก่อน อย่างไรอย่างไรก็ไม่รู้ เพราะฉะนั้นการฟังธรรมจึงมีความเข้าใจ ๓ ระดับ ระดับที่ ๑ เข้าใจคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทุกคำไม่ใช่ไร้สาระ มีสาระมีสิ่งที่มีจริง ซึ่งคำนั้นแสดงความจริงของสิ่งนั้น ทุกคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นแม้แต่คำว่าเห็น สำหรับคนอื่นใช่ไหม ก็ไม่สามารถที่จะทำความเข้าใจให้กระจ่างว่า เห็นเป็นผลของกรรมเพียงแค่เกิดมาเห็น เพราะฉะนั้นผลของกรรมคือตั้งแต่เกิด เกิดมาเลือกไม่ได้ ไม่เห็น

เพราะฉะนั้นผลของกรรมไม่ใช่เฉพาะเห็น ต้องรู้ว่าตั้งแต่เกิดขณะแรกที่เกิด เพราะกรรมที่ได้ทำมาในสังสารวัฏเป็นปัจจัยที่จะให้ชาตินี้เป็นคนนี้ ชาติก่อนเป็นใครก็ไม่มีใครสามารถจำได้ ชาติต่อไปก็ไม่รู้ว่าจะเป็นใคร แต่ต้องรู้ว่ามาจากเหตุที่ได้ทำแล้ว กรรมหนึ่งในบรรดากรรมทั้งหลาย ทำให้แต่ละหนึ่งเกิดมาหลากหลายมากมาย ชาติก่อนรูปร่างหน้าตาอย่างนี้หรือเปล่า เห็นไหม แม้แต่รูปร่างหน้าตาชาติก่อนยังไม่ใช่อย่างนี้เลย แต่ชาตินี้เป็นอย่างนี้ แล้วชาติหน้าจะเป็นอย่างนี้ไหม ก็แล้วแต่เหตุ

เพราะฉะนั้นเป็นสิ่งที่มีจริงซึ่งไม่มีใครสามารถจะรู้ได้ เพราะว่าไม่ได้อบรมการที่จะเห็นประโยชน์ของการที่จะเข้าใจ และก็รู้ว่าแสนที่จะลึกซึ้งยากที่จะรู้ได้ ถ้าไม่ได้ฟังด้วยความเคารพจริงๆ ที่จะเพื่อเข้าใจในพระคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งถ้าไม่มีการตรัสรู้ของพระองค์ ใครก็ไม่ได้ยิน ไม่สามารถที่จะเข้าใจว่าเห็นขณะนี้เป็นผลของกรรม และในชาติหนึ่งกรรมเริ่มต้นให้ผลในขณะแรกคือ เกิดเป็นผลของกรรมหนึ่งขณะเอง และหนึ่งขณะจิตใครอย่าไปประมาณเลย ไม่มีทางที่จะรู้ได้เลย เพราะเดี๋ยวนี้กี่ขณะก็ไม่รู้ เห็นดับไปมากมายหลายขณะ แล้วก็มีจิตอื่นสลับคั่นกว่าจะรู้ว่าเห็นเป็นอะไร

เพราะฉะนั้นนี่คือปัญญาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า อัศจรรย์ที่ว่าสิ่งที่มีแต่ถูกปกปิด ใครก็รู้ไม่ได้จนกว่าจะได้ฟังพระธรรม เพราะฉะนั้นก็ฟังด้วยความเข้าใจว่าเลือกเกิดไม่ได้ และหนึ่งขณะจิตที่เกิดอะไรเป็นปัจจัยที่ทำให้หลากหลาย ก็ต้องเป็นกรรมหนึ่งที่ทำให้หลากหลาย และขณะนี้กำลังเป็นกรรมหรือเปล่า เป็น ชาติหน้าถ้าเป็นผลของกรรมนี้ก็หลากหลายอีกใช่ไหม ตามเหตุของชาตินี้ ซึ่งการฟังขณะนี้จิตของแต่ละคนก็หลากหลาย ความเข้าใจระดับขั้นต่างๆ สะสมมากับสภาพธรรมอื่น สังขารขันธ์ปรุงแต่งไม่มีใครรู้ เหมือนอย่างแม่ครัวคนครัวทำอาหารหม้อหนึ่ง คนหนึ่งใส่เกลือมาก อีกคนหนึ่งใส่เกลือน้อย อาหารประเภทเดียวกัน แต่รสชาติก็ต้องผิดกัน เพราะฉะนั้นถึงแม้ว่ากำลังฟังด้วยกัน แต่ว่าความวิจิตรของจิตซึ่งเป็นกรรมซึ่งละเอียดไม่ใช่เห็น เห็นจะละเอียดวิจิตรอย่างกรรมไม่ได้เลย เพราะเหตุว่าเป็นผลของกรรมที่เกิดขึ้นเพียงเห็น ก่อนที่เราจะคิดไปถึงว่าแล้วเห็นนี่นำมาซึ่งอะไรบ้างหลากหลาย ก็ยังไม่ได้เข้าใจเห็นจริงๆ

เพราะฉะนั้นก็รู้ว่าการฟัง ฟังเรื่องราวมากมาย แต่ประโยชน์จริงๆ ก็คือเข้าใจจริงๆ ในสิ่งที่มีทีละเล็กทีละน้อยโดยไม่ประมาทเลยว่า ถ้าไม่มีการเข้าใจอย่างนี้ไม่นำมาซึ่งการที่จะรู้แจ้งสภาพที่กำลังเป็นอย่างนี้ได้เลย เพราะไม่ใช่เรา แต่เป็นการเข้าใจที่ค่อยๆ เหมือนกับจับด้ามมีดกว่าจะสึก จับแผ่วๆ ด้วย แตะๆ เบาๆ ตามกำลังของปัญญา ยังไม่หนักแน่นมั่นคงมีกำลังที่จะทำให้สึกไปได้ นี่ก็เป็นสิ่งซึ่งค่อยๆ ฟัง ค่อยๆ พิจารณา และก็เห็นประโยชน์จริงๆ ว่าการที่ได้ฟังแต่ละครั้ง ไม่ใช่ฟังแล้วจำชื่อ ใครก็พูดได้ เห็นเป็นวิบาก แต่วิบากอย่างไร กว่าจะมาถึงตัวเห็นเดี๋ยวนี้จริงๆ ซึ่งไม่ต้องไปนั่งเรียกว่าเห็นเป็นวิบาก แต่ตรงเห็นหนึ่งขณะนี่แหละ เป็นธาตุรู้สิ่งที่กำลังปรากฏซึ่งเลือกไม่ได้ เพราะฉะนั้นเกิดมาแล้วโดยกรรมทำให้หลากหลาย และชีวิตตั้งแต่เกิดจนตายก็มีผลของกรรมขณะที่เห็น ขณะที่ได้ยิน ขณะที่ได้กลิ่น ขณะที่ลิ้มรส ขณะที่รู้สิ่งที่กระทบสัมผัสกาย เท่าที่วันหนึ่งๆ จะรู้ได้ แต่ว่าความละเอียดมีมากกว่านั้นอีก แต่เมื่อรู้ไม่ได้ เราฟังทำไม ฟังเพื่อให้เห็นความไม่ใช่เรา แต่ไม่ใช่ฟังเพื่อจะไปอยากรู้โน่นอยากรู้นี่ใช่ไหม นั่นเป็นอย่างไรนี่เป็นอย่างไร เกิดสืบต่อกันอย่างไร ทำไมตทาลัมพน จึงเป็นอย่างนี้หรืออะไร ไม่ใช่อย่างนั้นเลย รู้ได้หรือเปล่า ถ้ารู้ไม่ได้ ก็ฟังให้เข้าใจว่าสิ่งที่คนอื่นรู้ไม่ได้ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ และทรงแสดงเพื่อให้เห็นว่าไม่มีเราไม่ใช่เรา เพราะฉะนั้นเท่าที่จะรู้ได้ในชาตินี้ ก็คือว่าเกิดเป็นผลของกรรม แล้วก็เห็นได้ยินได้กลิ่นลิ้มรสรู้สิ่งที่กระทบสัมผัส เป็นผลของกรรม ที่เหลือไม่ใช่ผลของกรรมที่สามารถจะรู้ได้

อ.อรรณพ ไม่ใช่ง่ายที่จะอธิบายว่าเห็นเป็นผลของกรรม ถ้าไม่มีการอบรมปัญญาที่จะรู้ตรงธาตุรู้ที่เป็นธาตุเห็น กับธาตุคิด ซึ่งคิดนั้นเป็นกุศลอกุศล ก็ต้องเป็นลักษณะเฉพาะของธาตุรู้ ซึ่งต่างกันเป็นกุศลบ้างอกุศลบ้าง หรือว่าเป็นเห็นซึ่งไม่ใช่กุศลอกุศล ก็คือถ้าไม่รู้ตรงลักษณะของธาตุรู้ที่หลากหลาย ก็จะยากที่จะเข้าใจว่าเห็นเป็นผลของกรรม เพราะเกิดขึ้นเพียงเห็นไม่เป็นกุศลไม่เป็นอกุศลอะไร ไม่ได้มีโลภะโทสะโมหะ หรือไม่มีศรัทธา มีสภาพที่ผ่องใสอะไร

ท่านอาจารย์ เห็นความลึกซึ้งของธรรมไหม ฟังเข้าใจ แต่พอถึงเวลาจะรู้จริงๆ ไม่ต้องเรียกชื่อ แต่ทั้งหมดขณะหนึ่งเป็นกรรม อีกขณะหนึ่งเป็นผลของกรรม ไม่ต้องเรียกชื่อเลย เพราะฉะนั้นฟังอย่างไรก็ตาม ยังไม่ถึงปัญญาขั้นรู้ลักษณะจริงๆ นี่อีกขั้นหนึ่ง ซึ่งจะนำไปสู่การประจักษ์แจ้ง ซึ่งรู้ได้เลยว่าขณะที่เห็นกำลังรู้เห็น ไม่ได้รู้อย่างอื่น และขณะที่กำลังคิดนึกก็รู้คิดนึก ไม่ใช่รู้เห็น เริ่มเห็นความต่างโดยไม่ต้องพูดอะไรเลย ใช่ไหม ธรรมต่างอย่างนี้ แม้แต่เดี๋ยวนี้เห็นก็ไม่ใช่คิด แต่ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรม ก็เพื่อที่จะให้ปัญญาค่อยๆ เจริญขึ้น จนกระทั่งรู้ตรงตามที่ได้ทรงแสดง ซึ่งเป็นจริงโดยไม่ต้องพูด แต่ที่ทรงแสดงเพราะเหตุว่าถ้าไม่อาศัยคำแต่ละคำ ใครจะสามารถเข้าใจธรรมได้

ด้วยเหตุนี้อย่างที่คุณอรรณพกล่าว แม้จะฟังคำอธิบายต่างๆ แต่ถ้าธาตุรู้ไม่ได้ปรากฏ เช่น เห็น กำลังเห็นเดี๋ยวนี้ ธาตุรู้ คิด ธาตุรู้แต่ไม่ใช่เห็น เพราะฉะนั้นถ้าถึงการที่จะเข้าถึงลักษณะของสภาพธรรมที่ปรากฏตามความเป็นจริงว่ารู้คืออย่างไร ทางตารู้ก็คือมีสิ่งที่ปรากฏให้รู้ทางตา จะเป็นคิดไม่ได้ จะเป็นการหลับสนิทไม่เห็นก็ไม่ได้ใช่ไหม เพราะเกิดขึ้นรู้สิ่งที่กำลังปรากฏให้รู้ว่าเป็นอย่างนี้ เพราะฉะนั้นเมื่อสภาพธรรมปรากฏเมื่อไหร่ เมื่อนั้นปัญญาที่เกิดจากการฟังเริ่มเจริญขึ้นอีกระดับหนึ่ง คือเริ่มรู้จักสภาพธรรมที่เพียงเอ่ยชื่อมานานแสนนาน เหมือนกับเราไม่รู้จักคนนั้นเลย แต่ก็ฟังเรื่องเขามาเป็นกี่ชาติก็ตามแต่ จนกว่าจะปรากฏให้เรารู้จักได้ เห็นไหม จะปรากฏให้รู้จักได้ แต่ว่าจะรู้จักทันทีจะรู้จักได้อย่างไร ถูกปิดบังไว้หมดด้วยความไม่รู้ว่า แท้ที่จริงแล้วแต่ละหนึ่งเป็นแต่ละหนึ่งจริงๆ เพราะฉะนั้นกว่าสิ่งที่ปรากฏทางตาจะเป็นเพียงสิ่งที่ปรากฏทางตา ให้ค่อยๆ เข้าใจขึ้นว่า ไม่มีคนไม่มีสัตว์ไม่มีสิ่งใดเลยทั้งสิ้น มีแต่เพียงสิ่งที่ปรากฏเพราะเกิดดับสืบต่อ จึงเป็นรูปร่างสัณฐานต่างๆ แล้วก็จำรูปร่างสัณฐาน แต่ถ้าไม่มีสภาพธรรมที่กระทบตาปรากฏเกิดดับ จะไม่มีรูปร่างสัณฐานใดๆ ปรากฏได้เลย

เพราะฉะนั้นการฟังธรรมก็ต้องละเอียดขึ้น เพื่อละคลายความไม่รู้เท่านั้นเอง อย่าได้ไปคิดหวังอะไร หรือว่าต้องการอะไรเลย เพราะนั่นเป็นเครื่องกั้น แต่ความเข้าใจต่างหากที่ค่อยๆ เข้าใจขึ้นเข้าใจขึ้น ผิดจากการที่ไม่เคยได้ฟังไม่เคยได้เข้าใจมาก่อน เพราะฉะนั้นก็จะรู้ได้ว่า ที่ว่าไม่มีสัตว์ไม่มีบุคคล ก็คือสามารถเข้าถึงลักษณะของธาตุรู้เดี๋ยวนี้ ที่ปรากฏให้รู้ แล้วก็เลือกไม่ได้ด้วย แล้วปรากฏโดยต้องมีความเข้าใจมาก่อน เพราะว่าถ้าไม่มีความเข้าใจมาก่อน อย่างไรก็เหมือนเดิมคือเห็นเป็นคนเป็นสัตว์ และก็ปะปน แล้วก็สืบต่อ จนไม่สามารถที่จะละคลายการยึดถือสภาพธรรมว่า เป็นตัวตนได้ นี่ก็เป็นปัญญาต่างระดับ ซึ่งจะต้องมาจากการที่ฟังเข้าใจก่อน

อ.อรรณพ เป็นเรื่องที่ต้องค่อยๆ อาศัยการอบรมความเข้าใจ ตั้งแต่ความไม่รู้อะไรเลย พอได้ยินคำว่าวิบาก คนไทยทั่วไปคิดว่าต้องไปวิ่ง วิบากต้องไปลำบากลำบน คำว่าลำบากกับวิบากของเขา ก็คือวิบาก ก็คือลำบาก คือจะคิดเพียงแค่นี้ แล้วก็เป็นเรื่องเป็นราวไปอย่างนี้ แต่พอฟังพระธรรม วิปากคือผลสุกงอม คือเป็นผลของกรรมที่ได้สำเร็จแล้ว ไม่ว่าจะเป็นกุศลกรรม อกุศลกรรมที่สำเร็จแล้ว ก็มีผลที่จะทำให้ได้รับผล และผลนั้นเกิดขึ้นก็คือสุกงอมแล้วเกิดขึ้น อย่างเช่นสภาพเห็น อย่างนี้ก็ห่างไกล แล้วก็พอจะรู้ว่าวิบากคืออย่างนี้ วิปาก ก็ใช่ว่าจะรู้ในลักษณะตรงๆ ของความเป็นวิบาก วิปาก

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้กำลังฟังเรื่องธรรม ถูกต้องไหม สิ่งที่มีจริงไม่ใช่เรา แล้วพูดถึงธรรมแต่ละหนึ่ง เช่น ขณะที่เห็น ธาตุรู้ ไม่ใช่เรา สิ่งที่ปรากฏให้เห็นมีจริงๆ ไม่ใช่เรา เป็นวิปัสสนาหรือยัง เห็นไหมว่ายัง นี่คือผู้ที่เข้าใจถูกไม่ใช่ไปทำวิปัสสนา ด้วยเหตุนี้การฟังธรรม ความเข้าใจต่างหากที่เข้าใจถูกว่าอะไรเป็นอะไร แต่ถ้าไม่มีการฟังให้เข้าใจเลยไปทำวิปัสสนา เพราะเข้าใจผิด เพราะไม่รู้ว่าวิปัสสนาคืออะไร แต่ทุกคำที่พูด วิปัสสนาเมื่อสภาพธรรมนั้นปรากฏกับปัญญาที่ได้อบรมแล้วตามลำดับขั้น ขั้นนี้ไม่มีทาง ก็เป็นการฟังเรื่องราวของสภาพธรรม แล้วก็จะรู้ด้วยว่ายังไม่ใช่ถึงขั้นที่เป็นปฏิปัตติ ที่ภาษาไทยใช้คำว่าปฏิบัติ เพราะเหตุว่าปฏิปัตติหมายความว่าไม่ใช่เราตั้งแต่ต้นเลย ฟังธรรมต้องไม่ใช่เราตั้งแต่ต้น

เพราะฉะนั้นวันหนึ่งๆ ก็จะรู้ได้ว่าความเข้าใจธรรมน้อยแค่ไหน ฟังแล้วฟังอีกว่าไม่ใช่เรา แต่ก็เป็นเราไปเรื่อยๆ ทั้งวัน เพราะฉะนั้นกว่าจะเป็นการเข้าใจธรรมเพิ่มขึ้นโดยการสะสมโดยความเป็นอนัตตา จนกระทั่งสามารถที่จะรู้เฉพาะลักษณะของสภาพธรรม ธรรมดาที่สุด แข็งมี รู้แล้วว่าไม่ใช่ธาตุรู้ ไม่ใช่สภาพรู้ แต่พอไม่พูดถึงมีใครรู้บ้าง รับประทานอาหารมาเมื่อสักครู่นี้มีแข็งไหม ช้อนส้อมอะไรทุกสิ่งทุกอย่างไม่ขาดไปเลย แต่ไม่มีความรู้ เพราะฉะนั้นจะเห็นได้ว่าถ้ามีความเข้าใจผิดไม่เป็นผู้ที่เคารพในพระรัตนตรัย คิดเองพูดเอง วิวาทะเป็นคำที่ต่างกับคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่กล่าวถึงความจริง ซึ่งไม่มีทางที่จะรู้ความจริงได้เลย เพราะทุกคำพูดต่างจากความจริง ด้วยเหตุนี้จึงต้องเป็นผู้ที่ละเอียดและเข้าใจแต่ละคำ อย่างเราพูดถึงวิวาทะ เราเข้าใจว่าคนทะเลาะกันเท่านั้นเองใช่ไหม ความเห็นต่างกันโกรธกันบาดหมางกัน แต่ไม่ใช่อย่างนั้นเลย แม้ความคิดที่ต่าง เพราะคิดเราคิดเป็นคำๆ ใช่ไหม แต่ไม่พูด ถ้าพูดออกมาคงเซ็งแซ่เลย เพราะเหตุว่าเป็นความคิดทั้งนั้นเลย เป็นเสียง แต่นี่คิดไม่พูดเสียงไม่มีแต่คิดมี

เพราะฉะนั้นเวลาพูดต้องคิดแล้วมีเสียงด้วย เพราะฉะนั้นก็แสดงให้เห็นจริงๆ ว่าวิวาทะ แม้แต่ความเห็นที่คลาดเคลื่อนจากความเป็นจริง ซึ่งจะเป็นเหตุให้กล่าวคำที่ต่างจากความจริงก็เป็นวิวาทะ ด้วยเหตุนี้การศึกษาธรรมเป็นเรื่องละเอียด ไม่ต้องห่วงเลยว่าจะรู้ธรรมเมื่อไหร่ ถ้าไม่มีความเข้าใจไม่มีทางรู้ เพราะฉะนั้นจะไปกังวลทำไมว่าจะรู้เมื่อไหร่ แต่ว่าค่อยๆ เข้าใจขึ้นต่างหากนั่นแหละเป็นหนทางละความเป็นตัวตนและความไม่รู้ มิฉะนั้นแล้วก็มีเครื่องกั้นด้วยความไม่รู้ตลอด ด้วยเหตุนี้การฟังพระธรรมแม้มีความเข้าใจจริงๆ ก็สามารถที่จะรู้ว่าที่เขาทำวิปัสสนา ที่ไปสำนักปฏิบัติ ไม่ถูกต้องอย่างไร เพราะเหตุว่าใครจะทำธรรมได้ และวิปัสสนา ปัสสนาเป็นปัญญา ที่ วิ เห็นแจ้งชัดในลักษณะของสภาพธรรม อย่างเราพูดถึงธาตุรู้ สภาพรู้กำลังมีสิ่งที่กำลังปรากฏให้เห็น เพราะฉะนั้นเห็นนี่แหละคือธาตุรู้สิ่งที่กำลังปรากฏว่า สิ่งที่กำลังปรากฏไม่ใช่ไม่มี มี แต่ไม่เคยรู้ว่าเป็นธาตุหรือเป็นสิ่งที่มีจริงเท่านั้นที่เกิดขึ้นปรากฏแล้วก็ดับไป

เพราะฉะนั้นเวลาฟังธรรม ก็สามารถที่จะรู้ว่านี่ยังไม่ใช่วิปัสสนา ต่อเมื่อไหร่เป็นปัญญาที่ถึงปฏิปัตติ จากปริยัติเข้าใจเรื่องราวที่ได้ฟังรอบรู้มั่นคงไม่เปลี่ยนแปลงไม่ไปไหน เพราะเหตุว่าไปทำไม เดี๋ยวนี้เป็นธรรม ถ้าไม่รู้เดี๋ยวนี้ ไปแล้วจะรู้อะไร ก็เดี๋ยวนี้ไม่รู้ แล้วไปแล้วจะรู้อะไร ก็ไม่มีทางที่จะรู้ได้เลย ด้วยเหตุนี้พระธรรมทั้งหมดก็สอดคล้องกัน กั้นไม่ให้เห็นผิดได้ เพราะเหตุว่าถ้าเป็นคำที่เกิดจากความไม่รู้นำไปสู่ความเข้าใจผิดประพฤติผิดปฏิบัติผิด เป็นการทำลายคำสอนของพระผู้มีพระภาคที่ได้ทรงตรัสรู้และตรัสไว้ดีแล้ว ด้วยเหตุนี้เป็นบุญสำหรับผู้ที่มีโอกาสได้ฟัง เพื่อละคลาย ไม่ใช่เพื่อต้องการเห็นไหม ฟังตั้งแต่ต้นก็ต้องรู้ว่าเพื่อละความไม่รู้ และที่ละความไม่รู้ก็ไม่ใช่เราด้วย เป็นปัญญาความเห็นถูกซึ่งเกิดขึ้นเพราะได้ฟังและได้เข้าใจ เข้าใจเมื่อไหร่ก็คือปัญญาที่กำลังทำหน้าที่ เดี๋ยวนี้ปรุงแต่งจนกว่าอีกนานเท่าไหร่ความเข้าใจเพิ่มขึ้น สภาพธรรมก็ปรากฏตรงตามที่ได้ฟังได้

ผู้ฟัง ทุกอย่างที่เป็นธรรม เราจะต้องรู้ลักษณะก่อนว่าเห็นมีลักษณะคืออะไรลักษณะของเห็นก็คือรู้สี อย่างที่บอกว่าทุกสิ่งทุกอย่างที่เราเห็น วันนี้เป็นโคมไฟเป็นโซฟาเป็นเสาเป็นพื้น ทุกอย่างถ้ามองกันจริงๆ แล้ว ตามที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสอน มีเพียงสิ่งที่ปรากฏให้เห็นได้ คือสีเท่านั้นจริงๆ ดังนั้นเห็นมีลักษณะก็คือรู้สีเท่านั้น สีเองสีก็เป็นธรรมสีก็มีลักษณะ สีมีลักษณะก็คือต้องกระทบตา ดังนั้นถ้าเราศึกษาไปแล้ว มีความละเอียดมากในแต่ละเรื่อง ซึ่งตรงนี้ถ้าศึกษาไปเราจะเห็นว่า ธรรมไม่ว่าเรื่องอะไรก็ตาม ก็จะกลับมาที่จุดเดิมก็คือว่าไม่มีเรามีแต่ธรรม ก็บังคับบัญชาไม่ได้จริงๆ ดังนั้นถ้าจะบอกว่าเห็นเป็นผลของกรรม เป็นวิบากใช่ไหม จริงๆ แล้วอันนี้ก็คือฟังตาม แต่ว่าเรื่องของรายละเอียดก็คงจะต้องใช้เวลาที่จะศึกษาที่จะเห็นเป็นลักษณะนั้น

ท่านอาจารย์ เห็นเป็นผลของกรรม แต่ว่ายังไม่รู้จักเห็น ก็ไม่ต้องไปคิดไปนึกมากมาย เพราะเหตุว่าเห็นปรากฏเมื่อไหร่ ที่จะรู้ว่าเป็นผลของกรรมก็ไม่ใช่คิด แต่ตัวเห็นไม่ใช่ตัวคิด ใช่ไหม ปัญญาที่เกิดจากการฟังมาแล้ว ก็เริ่มรู้ว่าอะไรเป็นเหตุอะไรเป็นผล เพราะว่าทั้งสองอย่างนี้ต่างกัน แต่สิ่งที่บังคับบัญชาไม่ได้เพียงแค่เกิดขึ้นเห็น เปลี่ยนไม่ได้เลย เลือกไม่ได้ด้วย เช่นเดียวกับคิดต่อจากเห็นก็เปลี่ยนไม่ได้เลือกไม่ได้ แต่คิดหลากหลายตามการสะสม เพราะฉะนั้นสองอย่างนี้แสดงความถูกต้องว่าอย่างหนึ่งไม่ใช่อีกอย่างหนึ่ง เพราะฉะนั้นเห็นจะเป็นคิดเรื่องราวต่างๆ ไม่ได้ และเวลาคิด คิดดีก็มี คิดไม่ดีก็มี เพราะฉะนั้นแสดงให้เห็นว่าสองอย่างนี้ต่างกันอย่างไรใช่ไหม ทั้งๆ ที่ตอนหนึ่งเห็นแล้วก็คิดอย่างหนึ่ง อีกหลายๆ ปี หลายๆ เดือนต่อมาก็มีเห็นอย่างนี้ อย่างเดี๋ยวนี้เป็นเห็นที่ไม่ใช่ ๒๐ ปีก่อน กับเห็นเดี๋ยวนี้คิดอย่างไร