ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1026

ตอนที่ ๑๐๒๖

สนทนาธรรม ที่ ศูนย์พัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ จ.นนทบุรี

วันที่ ๒๗ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๐

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเห็นมืดก็ได้ แล้วค่อยๆ สลัว ค่อยๆ สว่างอยู่ทุกหนทุกแห่งนี่แหละ แล้วก็ไม่ใช่ของใครด้วย เพราะทันทีที่ได้ยินเกิดอย่างอื่นต้องไม่มี นี่คือการประจักษ์แจ้งลักษณะของสภาพธรรมด้วยปัญญา แต่ขณะนี้ยังปรากฏว่าทั้งเห็นด้วย ได้ยินด้วย คิดด้วย จำด้วย ชอบด้วย ไม่ชอบด้วย ทุกอย่างหมดเป็นธรรมแต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่ง ซึ่งต่อไปนี้ปนกันไม่ได้เลย สภาพไม่รู้ต้องไม่รู้ตลอด จะรู้ขึ้นมาไม่ได้ และสภาพรู้ก็ไม่มีรูปร่างใดๆ เจือปนเลย เกิดขึ้นแล้วต้องรู้ ไม่ผอมไม่อ้วนไม่สูงไม่ต่ำไม่ดำไม่ขาวไม่เผ็ด ธาตุรู้เกิดขึ้นรู้ ทางหูมีธาตุรู้เกิดขึ้นได้ยิน หูไม่ได้ยิน เสียงก็ไม่ได้ยิน แต่ได้ยินมีได้ยินเสียง อะไรเป็นธรรม เสียงเป็นธรรม อะไรอีก ได้ยินเป็นธรรม เพราะฉะนั้นธรรมสองอย่างต่างกัน อย่างหนึ่งไม่รู้อะไรเลยคือเสียง แต่ได้ยินได้ยินคือรู้เสียง ที่เราใช้คำว่าได้ยินคือรู้ว่าเสียงนั้นมีลักษณะอย่างไร เสียงต่ำเสียงสูง ทั้งหมดนี้หลากหลายมากแม้แต่เดี๋ยวนี้ เพราะได้ยินรู้แจ้งเสียงที่กำลังปรากฏ

เพราะฉะนั้นเป็นธรรมเป็นเราหรือเปล่า ได้ยินเป็นเราหรือเปล่า ไม่ใช่ มั่นคงแล้ว รู้จักธรรมแล้วว่าไม่มีเรา แต่ว่ามีจริงๆ เราบอกว่า นกได้ยิน แมวได้ยิน สุนัขได้ยิน งูได้ยิน แต่ว่าความจริงเอารูปร่างออกได้ยินเหมือนกันหมด เป็นธรรมชนิดหนึ่งซึ่งเป็นธาตุรู้เกิดขึ้น แล้วต้องรู้เฉพาะเสียง รู้อย่างอื่นไม่ได้ แค่เพียงเกิดขึ้นรู้เสียงแล้วดับ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ฟังแล้วเข้าใจแล้วยังไม่พอ ไตร่ตรอง สวดมนต์หรือเปล่า กำลังสาธยายสิ่งที่ได้ยินได้ฟัง สัพเพ ธัมมา อนัตตา กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา เราเข้าใจว่าเป็นสวด แต่ความจริงเป็นการพูดถึง ไตร่ตรองหรือคิดถึงคำที่เราได้ฟังแล้วด้วยความเข้าใจขึ้น เพราะว่าถ้าไม่เคยได้ยินได้ฟังไม่เข้าใจเลย จะมีอะไรมาคิด แต่คนที่ไม่รู้พูดคำที่ไม่รู้จักใช่ไหม สวดมนต์ กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา ลองถามเขา ที่เขาพูดนั่นคืออะไร ตอบได้ไหม พูดคำที่ไม่รู้จัก แล้วจะเป็นอย่างนี้หรือ

ผู้ฟัง บางครั้งพระยังแปลไม่ได้ แล้วโยมจะรู้เรื่องไหม

ท่านอาจารย์ ด้วยเหตุนี้ต้องเป็นผู้ตรง ไม่ว่าใครทั้งสิ้น สาวกคือผู้ฟัง เพราะฉะนั้นผู้ฟังพระธรรม ก็มีทั้งเพศบรรพชิตและคฤหัสถ์ พุทธบริษัทไม่ใช่มีแต่พระภิกษุ แต่มีคฤหัสถ์ด้วย เพราะฉะนั้นคฤหัสถ์ที่ฟังพระธรรม แล้วก็เป็นพระอริยบุคคลรู้แจ้งสภาพธรรมในครั้งพุทธกาลมีมาก และภิกษุที่ไม่รู้แจ้งอริยสัจธรรมก็มี เพราะฉะนั้นไม่ได้ว่าต้องเป็นพระถึงจะรู้หรือจะเข้าใจธรรม ใครก็ตามไม่ศึกษาพระธรรม ไม่รู้ รู้ได้อย่างไร พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ลืมคำนี้ได้อย่างไร

เพราะฉะนั้นก่อนฟังธรรม เราระลึกถึงพระคุณ มิฉะนั้นเราจะไม่ได้ยินสักคำ ธรรมก็ไม่ได้ยิน กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา ก็ไม่ได้ยิน รูปธรรมนามธรรมก็ไม่ได้ยิน แต่ได้ยินเพราะพระองค์ได้ทรงตรัสรู้ เคยรู้มาก่อนไหม ไม่รู้ทั้งๆ ที่มีอยู่ตลอดเวลา นี่คือความน่าอัศจรรย์อย่างยิ่งสำหรับผู้ที่ได้สะสมบุญไว้แต่ปางก่อนเท่านั้น เพราะว่าถามดู คนที่ไม่สนใจฟังธรรมจะมีมาก นับถือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นชาวพุทธ แต่ไม่รู้ไม่ศึกษาไม่เข้าใจ เพราะฉะนั้นก็ไม่ใช่ผู้ที่มีพระศาสดาเป็นที่พึ่ง ไม่ใช่เป็นผู้ที่มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง จนกว่าจะได้เข้าใจธรรม

ผู้ฟัง บางครั้งก็เหมือนกับรู้มาแบบไม่จริง ก็จะเป็นอย่างนี้กันหมด ซึ่งสำคัญมากตัวนี้เหมือนกับเราได้ปลูกฝังมาในสิ่งที่ไม่ใช่

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นถึงเวลาหรือยัง ที่เราจะตื่นจากหลับ เวลาฝันเราไม่รู้ว่าเราฝัน เหมือนจริง ระหว่างที่ยังฝันอยู่เหมือนจริงตลอด ตื่นเมื่อไหร่ จึงรู้ว่านั่นฝัน เพราะฉะนั้นอยู่ในโลกนี้อย่างฝันเพราะไม่รู้ความจริง อยู่ไปก็เหมือนฝันทุกชาติจนกว่าจะตื่นขึ้นรู้ความจริง และตื่นเองก็ไม่ได้ ปัญญาไม่พอ เพราะว่ากิเลสมากมายมหาศาลด้วยความไม่รู้ซึ่งสะสมมานานแสนนาน ต้องมีที่พึ่งคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรม และพระอริยสงฆ์ ซึ่งเป็นผู้ที่ไม่ใช่พระภิกษุที่เราเห็น แต่ว่าต้องเป็นผู้ที่รู้แจ้งอริยสัจธรรม จะเป็นภิกษุหรือจะเป็นคฤหัสถ์ก็ได้ เพราะฉะนั้นก็ต้องเป็นผู้ที่ตรงจึงจะได้สาระจากพระธรรม ซึ่งความเข้าใจถูกไม่สูญหายเลย ฟังวันนี้เข้าใจอย่างนี้ ต่อไปเข้าใจขึ้นรู้ความจริงขึ้น ชาติต่อไปแม้อยู่ไกลแสนไกลมีโอกาสได้ฟังพระธรรม แล้วเขาก็ศึกษาและก็เข้าใจถูกได้ เพราะฉะนั้นไม่ได้หมายความว่าจะต้องผู้คนในประเทศนี้ประเทศนั้นเท่านั้น แต่แต่ละหนึ่งเป็นหนึ่งซึ่งเกิดแล้วดับ แล้วไม่กลับมาอีก แต่หนึ่งขณะนี้ที่เข้าใจก็สะสมสืบต่อสำหรับขณะต่อไปที่จะเกิดเข้าใจขึ้นเข้าใจขึ้น

ผู้ฟัง ผมมีข้อสงสัยอยู่ว่าธาตุรู้ที่ได้เห็นที่ได้ยินมาจากไหน

ท่านอาจารย์ ฟัง ก ไก่ และก็ ข ไข่ แล้วก็จะไปรู้หนังสือที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงแสดงถึงว่ามาจากไหนได้ไหม เพราะยังไม่รู้เลย เพราะฉะนั้นก่อนที่จะรู้ว่ามาจากไหนเกิดขึ้นอย่างไร ก็ต้องค่อยๆ เป็นไปตามลำดับ ถ้าไม่มีตาจะเห็นไหม

ผู้ฟัง ไม่เห็น

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นมีเราหรือเปล่า

ผู้ฟัง ก็ไม่มีเรา

ท่านอาจารย์ เพราะเหตุว่ามีเหตุที่ทำให้ตาเกิด กรรมเป็นปัจจัยให้จักขุปสาทรูปเกิด ด้วยเหตุนี้บางคนตาบอด บางคนที่เกิดมาก็ตาไม่บอดตามกรรม ไม่มีใครไปทำเลย เพราะฉะนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมโดยตลอด ทั้งในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดโดยละเอียด แล้วเราเป็นใคร เรายังไม่ถึงผู้ที่เป็นเหมือนอย่างท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาโมคคัลลานะ เพียงฟังสามารถรู้ความจริงเลย ประจักษ์แจ้งการเกิดดับ ยังไม่ถึงระดับนั้น แต่กำลังเป็นผู้ที่ได้ฟังพระธรรมแล้วค่อยๆ เข้าใจขึ้น ค่อยๆ มั่นคงว่าไม่ใช่เราก่อน เพราะฉะนั้นใครจะชักชวนให้ไปทำอะไร ก็คือตรงกันข้ามกับอนัตตา เป็นอัตตา

ผู้ฟัง แล้วอย่างนี้แสดงว่าสิ่งที่เราเห็น เราไม่ได้เป็นผู้กำหนด

ท่านอาจารย์ ไม่มีเรา เริ่มฟังว่าเห็นเกิดขึ้นเห็นแล้วดับไป

ผู้ฟัง อันนั้นเข้าใจว่าเหมือนกับว่ามาโดยธรรมชาติ

ท่านอาจารย์ ทั้งหมดเป็นธรรมที่เกิดจากปัจจัยทั้งหมด สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เกิดขึ้นต้องมีปัจจัยที่จะทำให้เกิดทั้งนั้นไม่เว้นเลย แม้แต่ความโกรธ ถ้าได้ยินเสียงที่น่าพอใจไม่โกรธ แต่ได้ยินเสียงที่ไม่น่าพอใจ ตกใจกลัวก็โกรธ ไม่มีใครรู้เลยว่าอะไรจะเกิดขึ้นพรุ่งนี้ ถอยมา เย็นนี้ก็ไม่มีใครรู้ว่าอะไรจะเกิดขึ้น ถอยมาอีก ขณะต่อไปก็ไม่รู้ว่าอะไรจะเกิด แต่มีปัจจัยที่จะทำให้เกิด

ผู้ฟัง ขอบคุณมาก

ท่านอาจารย์ ต้องมั่นคงในความเป็นธรรมซึ่งเป็นอนัตตา และก็เกิดเพราะเหตุปัจจัย ถ้าไม่มีปัจจัยที่อาศัยกันและกันที่จะทำให้เกิด ก็เกิดไม่ได้ ถึงแม้มีตานอนหลับก็ไม่เห็น

ผู้ฟัง ธรรมคือความจริงซึ่งทำให้รู้สึกตนเองเหมือนกับต้องถอยหลังไป ต้องค่อยๆ เริ่มต้น ก ไก่ ข ไข่ อย่างที่ท่านอาจารย์พูดถูกต้องไหม

ท่านอาจารย์ แล้วถึงจะรู้ว่าคำใดเป็นคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คำใดไม่ใช่ ถ้าไม่ทำให้เข้าใจสิ่งที่มีอยู่ นั่นไม่ใช่คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ถ้าไม่พูดถึงสิ่งที่มีพิสูจน์ได้เข้าใจได้ ก็ไม่ใช่คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่สิ่งที่มีแล้วเริ่มเข้าใจ นั่นคือคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งได้ทรงตรัสรู้ประจักษ์แจ้งแล้ว จึงได้ทรงแสดงความจริงให้คนอื่นได้ค่อยๆ เข้าใจขึ้น

ผู้ฟัง แล้วการที่เราอ่านพระไตรปิฎก จะช่วยทำให้เราเข้าใจแจ่มแจ้งขึ้นไหม

ท่านอาจารย์ คำว่า กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา อยู่ในพระไตรปิฎก เข้าใจไหมเวลาอ่าน

ผู้ฟัง อกุสลา กับ กุสลา เข้าใจ แต่อันที่ ๓ ไม่เข้าใจ

ท่านอาจารย์ แสดงว่าปัญญาของเราไม่ใช่ปัญญาของคนในครั้งนั้นที่ท่านเข้าใจแล้ว เราต้องเริ่มตั้งแต่เหมือนจะพูดว่าอนุบาลก็ได้ เหมือนไม่รู้อะไรเลย ไม่รู้อะไรเลยแล้วค่อยๆ ฟัง และเป็นผู้ตรง แล้วจึงจะเป็นผู้ที่เข้าใจตามความเป็นจริงได้ ไม่คิดเอง ไม่ว่าฟังคำใคร คำนั้นจริงไหม ถูกต้องไหม ถ้าถูกต้องก็คือเป็นความถูกต้องของคำนั้นของธรรมนั้น ไม่ใช่ของใคร

ผู้ฟัง เมื่อสักครู่ผมได้ยินท่านอาจารย์กล่าวว่าบุพเพกตปุญญตา หรือทำบุญไว้ชาติปางก่อน จะเทียบเท่ากับวาสนาอะไรได้ไหม

ท่านอาจารย์ ถ้าเราฟังเผินมีคำเยอะเลย ซึ่งจะต้องค่อยๆ ฟังให้ละเอียดขึ้น แม้แต่ว่าวาสนาคืออะไร เมื่อสักครู่ดิฉันก็ไม่ได้ใช้ภาษาบาลี แต่หมายความว่าทุกขณะเกิดดับสืบต่อสะสมมานานแสนนาน เพราะฉะนั้นการฟังวันนี้เป็นปางก่อนของพรุ่งนี้ และชาติต่อไปได้ใช่ไหม เพราะฉะนั้นหมายความว่า แล้วมีเหตุที่เกิดขึ้นแล้ว จากไม่เคยเข้าใจเลยและเข้าใจ และจะเพิ่มความเข้าใจยิ่งขึ้นเมื่อได้ฟัง เพราะว่าได้สะสมไว้ จะใช้คำว่าขณะก่อนหรือแต่ปางก่อน ชาติก่อนชาติไหนๆ ก็ได้ ชาตินี้ก็เป็นเพียงชาติหนึ่ง ยังมีอีกหลายชาติมากมายมหาศาล ซึ่งไม่รู้ว่าชาติต่อไปจะเป็นอะไร แต่ว่าต้องไม่ลืมว่าการที่จะเข้าใจพระศาสนา พระธรรมคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ ต้องเป็นผู้ตรง ผิดคือผิด ถูกคือถูก เพราะฉะนั้นต้องคิดต้องไตร่ตรอง คนที่มีศีลเป็นพุทธศาสนิกชนหรือเปล่า

ผู้ฟัง เป็น

ท่านอาจารย์ คนที่ถือศีล ๕ เป็นชาวพุทธหรือเปล่า ไม่ใช่เฉพาะชาวพุทธใช่ไหม ที่รักษาศีล ๕ เพราะศีล ๕ ตัวศีลเป็นชาวอะไร ชาวไทย หรือชาวฝรั่งเศส หรือชาวอะไร เห็นไหม เป็นเรื่องที่ละเอียดมาก ที่ต้องตรงว่าธรรมไม่ใช่ใคร ธรรมเป็นธรรม จะทำให้เราไม่เข้าใจผิด ทุกอย่างต้องสอดคล้องกันทั้งหมด

ผู้ฟัง คิดว่าถือศีล ๕ ก็เพื่อปิดทางอบายภูมิ เพราะฉะนั้นก็คือถือศีล ๕ ให้บริสุทธิ์ แต่มาวันนี้ที่ท่านอาจารย์อธิบายว่าต้องเข้าใจธรรม มันยากเกินไปไหม

ท่านอาจารย์ แต่จริงหรือเปล่า

ผู้ฟัง เป็นความจริง

ท่านอาจารย์ ก็ศีล ๕ ใครก็ถือได้ แล้วทำไมจะว่าเขาเป็นชาวพุทธหรือ นี่คือเริ่มเข้าใจธรรม หมายความว่าการที่เราจะศึกษาเข้าใจธรรม เราต้องเข้าใจจริงๆ ต้องเป็นผู้ที่มั่นคง มิฉะนั้นแล้วเราไม่สามารถที่จะเป็นสาวกคือผู้ฟังและเข้าใจได้ เพราะว่าไม่ตรง ธรรมเป็นธรรม ไม่ใช่เป็นจีน เป็นไทย เป็นฝรั่ง เป็นงู เป็นปลา เห็นเป็นเห็น ได้ยินเป็นได้ยิน โกรธเป็นโกรธ และศีลคืออะไร เห็นไหม เรามีแต่คำที่เราไม่รู้จัก และได้ฟังผิวเผินทั้งหมด นั่นคือประมาทความเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่ใช่ว่าเพียงแค่ได้ยินแล้วคิดเองกันได้หมด รู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า นั่นผิดเข้าใจผิดเลย การที่จะรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริงๆ ก็คือว่ารู้ตัวว่าไม่รู้

เพราะฉะนั้นแต่ละคำเข้าใจจริงๆ จึงจะเป็นสาวก เข้าใจผิวเผินแล้วก็เข้าใจผิด ไม่สอดคล้องกัน ก็ไม่ใช่ผู้ที่ฟังธรรม เพราะเป็นผู้ที่ไม่ตรง อย่างธรรมไม่ใช่ชาติไหนเลย เพราะฉะนั้นศีลก็ไม่ใช่ของใคร แต่จริงๆ แล้วศีลคืออะไร ยังไม่ละเอียดพอ แต่ถ้าเป็นผู้ที่ละเอียด พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ทุกคำละเอียดยิ่ง แม้แต่คำว่าศีลมีทั้งอกุศลศีล กุศลศีล อัพยากตศีล ต้องสอดคล้องกันทั้งหมดเลย แต่นั่นก็เป็นเรื่องที่ว่าถ้าฟังต่อไปก็เข้าใจขึ้น แต่ว่าต้องเป็นผู้ที่ตรง การเป็นผู้ที่ตรงไม่ใช่ไปเข้าใจเพราะเขาบอก นั่นไม่ตรงใช่ไหม แต่เข้าใจเพราะไตร่ตรองว่าจริงหรือเปล่า ถูกต้องหรือเปล่า ตามความเป็นจริงของสิ่งนั้น นั่นคือตรง

เพราะฉะนั้นไม่ใช่ว่าเชื่อใคร เขาจะพูดว่าอะไรก็ตาม สำนักปฏิบัติวิปัสสนาอย่างนี้ และเข้าใจว่าอย่างไร ตรงหรือเปล่า วิปัสสนาคืออะไร สำนักคืออะไร เข้าใจอะไร พวกนี้ทั้งหมดไม่ใช่เป็นเรื่องตาม แต่เป็นเรื่องที่จะรักษาพระธรรมคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าให้คงอยู่ หมายความว่ามีการที่จะค่อยๆ ศึกษา ค่อยๆ เข้าใจให้ถูกต้อง ไม่ใช่ผิวเผิน และเข้าใจผิด

ผู้ฟัง ท่านอาจารย์บอกว่าธรรมคือสิ่งที่มีจริง เป็นจริงใช่ไหม เพราะฉะนั้นสิ่งที่ไม่มีจริงก็คือไม่ใช่ธรรม อย่างอันที่สมมติขึ้นมาคือเป็นสิ่งที่ไม่มีจริง ก็แสดงว่าไม่ใช่ธรรมใช่ไหม

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นคำว่าธรรมคือสิ่งที่มีจริง มีลักษณะให้รู้ว่ามีจริงๆ แน่ๆ ใช่ไหม เพราะฉะนั้นจะมีคำว่าปรมัตถธรรม มาจากคำว่าปรมะ คนไทยใช้คำว่าบรม ยิ่งใหญ่ ใครก็เปลี่ยนแปลงไม่ได้ เพราะฉะนั้นปรมัตถธรรม ธรรมคือสิ่งที่ใครเปลี่ยนแปลงไม่ได้เลย เป็นความจริง ธาตุรู้มีจริงไหม มี ใครเปลี่ยนแปลงได้ไหม ไม่ได้เป็นธรรมใช่ไหม เป็นปรมัตถธรรม เริ่มเข้าใจคำว่าปรมัตถธรรม โกรธมีจริงไหม

ผู้ฟัง มี

ท่านอาจารย์ ใครเปลี่ยนแปลงได้ไหม

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ เป็นธรรม และก็เป็นปรมัตถธรรม เพราะฉะนั้นธรรมทั้งหมดที่มีจริงๆ ใครเปลี่ยนแปลงไม่ได้ ใช้คำว่าปรมัตถธรรม แล้วก็เป็นอภิธรรมด้วย อภิแปลว่าละเอียดลึกซึ้งอย่างยิ่ง เห็นไหม ที่เราฟังคือธรรมนั่นแหละ แต่แค่ธรรมไม่พอ ยังคงเป็นโน่นเป็นนี่เป็นเราคิดไป แต่พอมารู้ว่าธรรมทั้งหมดทุกอย่างเป็นปรมัตถธรรม ใครเปลี่ยนแปลงไม่ได้ เลิกคิดที่จะเปลี่ยน เลิกคิดที่จะทำอะไร แล้วก็รู้ว่าอภิธรรมลึกซึ้งไหม จริงหรือเปล่า เห็นเกิดแล้วดับจริงไหม จริงขั้นฟัง เปลี่ยนได้ไหม

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ ไม่ได้ ลึกซึ้งอย่างยิ่ง เพราะว่าไม่ปรากฏจนกว่าปัญญาจะอบรมแล้วถึงวิปัสสนาเมื่อไหร่ เมื่อนั้นก็จะประจักษ์ลักษณะของสภาพธรรมในขณะนี้ตามความเป็นจริง แต่ทีนี้เราต้องเข้าใจก่อนว่า ปรมัตถธรรมเดี๋ยวนี้มีไหม มี เงียบเลย จะรู้ไหมว่าอันไหน ใครกำลังคิด ใครกำลังโกรธ ใครกำลังเห็น ถ้าไม่มีเสียงไม่มีคำ มีปรมัตถธรรมจริง แต่จะรู้ได้อย่างไรถ้าไม่มีเสียงหรือไม่มีคำ เพราะฉะนั้นทุกเสียงเป็นไปตามความหมาย พอพูดว่าเห็นคิดถึงอะไร ไม่ได้คิดถึงได้ยิน ไม่ได้คิดถึงโกรธ พอพูดถึงจำ ไม่ได้คิดถึงเสียง ไม่ได้คิดถึงอย่างอื่นเลยใช่ไหม

เพราะฉะนั้นแต่ละหนึ่งเป็นแต่ละหนึ่งซึ่งต้องอาศัยคำ ปรมัตถธรรมมีไหมเดี๋ยวนี้ ปรมัตถธรรม ถ้าธรรมมีก็คือปรมัตถธรรมมี ปรมัตถธรรมเกิดดับสืบต่อเร็วมากไม่ปรากฏการเกิดดับ แต่ว่าการเกิดดับอย่างเร็วทำให้มีรูปร่างสัณฐาน อย่างนี้อย่างนี้อย่างนั้นใช่ไหม นั่นเป็นปัญญัตติ อรรถปัญญัตติหมายความว่ารู้ได้โดยอาการนั้นๆ ที่ปรากฏ ถ้าปรากฏอาการอย่างนี้ไม่ใช่อย่างนี้ใช่ไหม เพราะฉะนั้นสิ่งที่เกิดดับสืบต่อที่มีที่ปรากฏลึกซึ้งอย่างนี้ ปรากฏให้เห็นเพียงรูปร่างสัณฐานต่างๆ ซึ่งถ้าไม่มีปรมัตถธรรมแต่ละหนึ่งจะไม่มีเลย ถูกต้องไหม แต่เมื่อมีแต่ละหนึ่งแล้วก็เกิดดับเร็วมากสืบต่อกันสุดที่จะประมาณได้ นี่เริ่มเห็นพระปัญญาคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงตรัสรู้สิ่งที่คนอื่นรู้ไม่ได้เลยว่า ขณะนี้แท้ที่จริงแล้วธรรมมากมายมหาศาลนับไม่ถ้วนเกิดดับสืบต่อ ปรากฏรูปร่างสัณฐานต่างๆ ทำให้สภาพจำรู้ได้โดยอาการที่ปรากฏ และจำไว้ว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด เป็นดอกไม้ หรือเป็นโต๊ะ หรือว่าเป็นคน หรือว่าเป็นเก้าอี้ และก็ถ้าไม่มีเสียงไม่มีคำเลย ก็รู้ไม่ได้อีก จึงมีสัททบัญญัติ หมายความว่ารู้ตามเสียงที่สมมติกันแต่ละชาติ แต่ละชาติ แต่ละชาติ อย่างเด็กเกิดใหม่ ชาติไหนก็ตาม พูดไม่ได้ แต่ได้ยินแต่เห็นใช่ไหม เห็นก็ยังไม่รู้เลยว่าอะไร จนกว่าจะค่อยๆ จำได้ และเสียงก็ค่อยๆ ชินหู

เพราะฉะนั้นเด็กแต่ละชาติก็พูดภาษาของตนของตนตามที่เกิดมา แล้วก็ได้ยินจนกระทั่งคุ้นหู แต่ทั้งหมดเป็นปรมัตถธรรมคือสิ่งที่มีจริง ซึ่งเกิดดับสืบต่อเร็วสุดที่จะประมาณที่ใครก็รู้ไม่ได้ นอกจากการตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงได้เปิดเผยสิ่งที่ถูกปกปิดไว้ ไม่ปรากฏเลยว่าแท้ที่จริงขณะนี้เป็นธรรมทั้งหมด ซึ่งเป็นนามธรรมและรูปธรรม รูปธรรมก็คือมีจริงแต่ไม่รู้อะไร นามธรรมเป็นธาตุรู้ เพราะถ้าไม่มีธาตุรู้ อะไรอะไรก็ไม่ปรากฏ ใช้คำว่าธาตุรู้เพราะว่าธาตุรู้มีสองอย่าง ธาตุรู้ที่เกิดขึ้นคือจิตหนึ่งและเจตสิกหนึ่ง จิตคือสภาพที่เป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้แจ้งสิ่งที่ปรากฏ เช่น เห็นรู้แจ้งขณะนี้ ไม่ต้องพูดไม่ต้องบรรยาย พูดเท่าไหร่ ก็ไม่เหมือนกับที่เห็นจริงๆ ขณะที่ได้ยินเฉพาะได้ยินเป็นจิต รู้แจ้งเสียง แต่ชอบหรือไม่ชอบที่เกิดร่วมด้วยเป็นเจตสิก เพราะฉะนั้นธาตุรู้นามธาตุมีสองอย่างคือจิตหนึ่งและเจตสิก จิตเป็นใหญ่เป็นประธานเห็นไหม เห็นนั่นคือจิต ชอบไหม ชอบหรือไม่ชอบเป็นเจตสิก จากที่เห็นชอบอะไรสิ่งที่ปรากฏให้เห็น แต่ตัวเห็น สภาพที่รู้ที่เป็นใหญ่เป็นประธานเป็นจิต

เพราะฉะนั้นปรมัตถธรรมมี ๓ จิตเจตสิกรูปที่เกิดดับ สภาพธรรมที่มีจริงเกิดจริงๆ ปรากฏจริงๆ แล้วก็ดับ แต่ไม่มีการปรากฏให้รู้ได้กับความไม่รู้ ต้องเป็นการฟัง ค่อยๆ เข้าใจ ค่อยๆ ละ ค่อยๆ คลาย ค่อยๆ รู้ตามความเป็นจริง กว่าจะประจักษ์แจ้งอย่างนี้ได้ ต้องอาศัยการฟังมากเท่าไหร่ จากการที่สะสมความไม่รู้มาแล้ว เพราะฉะนั้นทุกคำเราเผินไม่ได้เลย ทุกคำต้องละเอียด แม้แต่ปรมัตถธรรมและสมมติบัญญัติ เรารู้ได้ เวลานี้ไม่ต้องพูดเลยใช่ไหม รู้ได้ใช่ไหม แต่พอใช้คำว่าดอกไม้ ทุกคนรู้ว่าหมายความถึงอะไร เพราะฉะนั้นบัญญัติสิ่งที่มีให้รู้ได้โดยอาการนั้นๆ โดยใช้เสียงก็เป็นสัททบัญญัติ แต่ถ้าไม่มีเสียงก็เป็นอรรถบัญญัติ รู้โดยอาการที่ปรากฏ แต่ธรรมใช่ไหม นามธรรมรูปธรรมแล้วก็จิตเจตสิกรูป มีอีกอย่างหนึ่งไม่ต้องพูดถึงเลย เพราะไม่มีเดี๋ยวนี้คือนิพพาน สิ่งที่มียังไม่รู้ แล้วจะพูดถึงสิ่งซึ่งไม่มีเดี๋ยวนี้ให้รู้ได้ จะรู้ได้ไหม ยังไม่ได้ใช่ไหม

เพราะฉะนั้นก็พูดให้เข้าใจสิ่งที่มีตามลำดับ เพื่อละความไม่รู้ ตราบใดที่ไม่ละไม่มีทางถึง เพราะเป็นความไม่รู้ทั้งหมดจึงติดข้อง เพราะฉะนั้นต้องเป็นผู้ตรงจริงๆ อย่างศีล ๕ เป็นพุทธศาสนิกชนหรือ ไม่เช่นนั้นทุกคนที่ถือศีล ๕ ก็เป็นชาวพุทธเป็นพุทธศาสนิกชน ศีล ๕ เป็นธรรมหรือเป็นเรา เห็นไหม ต้องกลับมาหาธรรมไม่ใช่เรา จิตมีหนึ่ง เป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้แจ้ง เจตสิกมี ๕๒ โกรธเป็นหนึ่ง ริษยาเป็นหนึ่ง ขยันเป็นหนึ่ง พอใจเป็นหนึ่ง พวกนี้เป็นแต่ละหนึ่ง ชีวิตประจำวันคือจิตและเจตสิก และรูป ไม่เคยรู้มาก่อนเลย เป็นเราไปหมดเลย เพราะว่าสิ่งต่างๆ เหล่านี้เกิดดับสืบต่ออย่างเร็วมาก