ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1024

ตอนที่ ๑๐๒๔

สนทนาธรรม ที่ โรงพยาบาลธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ จ.ปทุมธานี

วันที่ ๒๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๐

ท่านอาจารย์ แต่ว่าเราก็ต้องค่อยๆ พิจารณา ค่อยๆ ไตร่ตรอง คนดีอยู่ที่ไหนก็มีความสุขไม่เดือดร้อน แต่การเป็นคนดียาก แล้วจะดีขึ้นได้อย่างไร เห็นไหม ทุกอย่างต้องค่อยๆ เป็น ค่อยๆ ไป หาเหตุผล ไม่ใช่ว่าเขาบอกให้เราจะทำได้ เป็นไปไม่ได้เลย แต่ว่าค่อยๆ คิด ค่อยๆ พิจารณาไตร่ตรอง ใครเป็นที่พึ่ง เห็นไหม ในที่สุดก็มาถึงว่าใครเป็นที่พึ่ง คนดีอยู่ที่ไหนก็มีความสุข แต่เป็นคนดีก็ยาก เพราะฉะนั้นใครจะเป็นคนดีได้ ทั้งๆ ที่ไม่มีใครอยากจะเป็นคนร้าย แต่ก็เป็นคนร้ายบ้าง เป็นคนดีบ้างตามโอกาส

เพราะฉะนั้นยิ่งดีก็ยิ่งมีความสุข แต่ว่าจะยิ่งดีขึ้นได้อย่างไร มาถึงที่พึ่งแล้วใช่ไหมพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง คำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงตรัสรู้ถึงที่สุดทุกประการเป็นที่พึ่ง ทุกอย่างประมวลอยู่ในคำสอน ๔๕ พรรษา ทั้งพระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก และพระอภิธรรมปิฎก ทุกคำเป็นคำจริงแล้วก็มีอยู่ทุกขณะ สามารถที่จะกล่าวถึงทุกสิ่งทุกอย่างได้ ให้ค่อยๆ เข้าใจขึ้นในความเป็นธรรม อย่าลืมไม่ใช่เรา ต้องมีความเข้าใจถึงที่สุดของชาตินี้ที่เกิดมามีโอกาสได้ฟังธรรม คือได้เข้าใจจริงๆ ว่าธรรมไม่ใช่เรา ธรรมคือสิ่งที่มีจริงชั่วคราวเกิดขึ้นและก็ดับไป ไม่มีใครสามารถจะบังคับบัญชาได้ แล้วก็ค่อยๆ ฟัง ค่อยๆ เข้าใจขึ้น ขณะที่เข้าใจดีไหม เริ่มดีตั้งแต่เข้าใจ และความเข้าใจนั้นก็จะนำไปสู่ความดีประการอื่นๆ ด้วย เมื่อพบที่พึ่งจริงๆ แล้วก็ควรจะพึ่งบุคคลนั้นตลอดไป คือพระรัตนตรัย

อ.คำปั่น ธรรมก็ไม่พ้นจากชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะอยู่ที่ใดก็ตาม ไม่พ้นจากธรรมแล้วอะไรที่จะเป็นที่พึ่งเป็นเครื่องนำทางชีวิตที่ดี ไม่พ้นไปจากปัญญาความเข้าใจธรรม ความเข้าใจสิ่งที่มีจริงตามความเป็นจริง เพราะเหตุว่าปัญญาคือความเข้าใจถูกเห็นถูกตามความเป็นจริง มีข้อความหนึ่งในสังยุตตนิกาย สคาถวรรค ที่มีผู้ทูลถามพระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า อะไรเป็นเครื่องปกครองคน พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ตรัสแสดงว่า ปัญญาเป็นเครื่องปกครองคน เพราะเหตุว่าปัญญาคือความเข้าใจธรรมเข้าใจสิ่งที่มีจริงเหมือนกับเป็นผู้ที่คอยบอก คอยสอน คอยเตือนว่าสิ่งนี้ท่านควรทำ สิ่งนี้ท่านไม่ควรทำ ปัญญาจึงเป็นที่พึ่ง เป็นประโยชน์ในทุกที่ทุกสถานจริงๆ แม้การเป็นคุณหมอเป็นพยาบาล ก็เป็นคุณหมอเป็นพยาบาลที่ดีด้วยปัญญาที่เข้าใจธรรม พร้อมกับเกื้อกูลให้คุณความดีประการต่างๆ เจริญขึ้น มีความเห็นอกเห็นใจในความทุกข์ความเดือดร้อนของเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน ก็ตั้งใจที่จะดูแลรักษาให้เต็มที่ ทั้งหมดก็คือธรรมที่มีจริง ปัญญานี่แหละที่จะเป็นเครื่องอุปการะเกื้อกูลให้คุณความดีทั้งหลายเจริญขึ้น

ผู้ฟัง ดังนั้นคือธรรมเมื่อเรามีความรู้จริงในการที่ปฏิบัติหรือว่าทำงาน แต่ว่า ณ เวลาทำงานนั้น เราเกิดมีอารมณ์ที่โมโหหรือว่าโกรธอะไร แล้วเราไม่มีสติที่จะรับรู้ในขณะนั้น อย่างนี้เราต้องปฏิบัติอย่างไร

ท่านอาจารย์ คิดว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะให้เราปฏิบัติ หรือว่าจะให้เข้าใจถูกต้อง เห็นไหม มีทางเลือกแล้ว ส่วนใหญ่ความไม่รู้เลือกเราสุข เราทั้งหมดในตลอดตั้งแต่เกิดจนตาย แต่ว่าปัญญาความรู้จะรู้ว่าความรู้ดีกว่าการที่จะมีความสุข เพราะเหตุว่าความสุขก็ไม่ยั่งยืนชั่วคราว แต่ปัญญาที่ค่อยๆ เกิดขึ้น ค่อยๆ เจริญขึ้นมากขึ้นจนกระทั่งสามารถจะรู้ความจริงได้ จะนำไปสู่ความสุขที่ถึงที่สุด หมดความทุกข์ทั้งปวง นี่เดี๋ยวก็สุขบ้างทุกข์บ้างไปเรื่อยๆ แล้วก็หาทางแก้ถามทางแก้ไปเรื่อยๆ ก็ไม่เหมือนการที่จะได้มีปัญญาที่จะเข้าใจความจริง และปัญญาก็จะแก้คือนำไปสู่ทางที่ถูกต้อง คิดว่าถ้าคนอื่นบอกจะเป็นไปได้หรือจะทำได้หรือ อย่างอื่นก็มาอีก อย่างนี้หมดไปอย่างอื่นก็มาอีก เพราะเหตุว่าไม่ใช่ความเข้าใจจริงๆ

ผู้ฟัง คือเราต้องรู้เท่าทันใช่ไหม

ท่านอาจารย์ ไม่มีเราเท่าทัน เอาใหม่เลย ก่อนฟังธรรมมีเรา แต่พอฟังคำว่าธรรมคำเดียว ต้องเข้าใจให้ถูกต้องว่าธรรมคือสิ่งที่มีจริง แต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่ง มีลักษณะที่ให้รู้ว่าสิ่งนั้นมีจริง เช่นแข็ง มีจริง เป็นธรรมมีจริง ที่ตัวของเรามีแข็งไหม แข็งที่ตัวเรากับแข็งข้างนอกตัวเรา เป็นแข็งใช่ไหม แต่ทำไมแข็งนี่เป็นเรา แข็งนั่นเป็นโต๊ะ แสดงความไม่รู้ว่าไม่ว่าแข็งที่ไหนก็ตามแต่ ไม่ใช่ของใคร แต่ว่าเกิดเป็นแข็ง เป็นอื่นไม่ได้แล้วก็ดับไป

เพราะฉะนั้นแต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่งที่มารวมเป็นเรา เพราะมารวมกันก็เข้าใจว่าเป็นเรา แต่ถ้าแยกออกไปเป็นแต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่ง ไม่มีเรา เพราะว่าตาก็เป็นตา หูก็เป็นหูโลกตาก็ไม่ใช่โลกหูใช่ไหม และก็ยังมีสารพัดอย่างซึ่งมีอากาศธาตุแทรกคั่นละเอียดยิบ นี่คือคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่ร่างกายของเราตั้งแต่ศีรษะจรดเท้าที่ยึดถือว่าเป็นของเรา ความจริงก็เป็นธรรมคือสิ่งที่มีจริงแต่ละหนึ่ง แต่สภาพมีจริงไม่สามารถจะรู้อะไร เป็นรูปธรรม แต่ถ้ามีแต่รูปธรรม ธรรมที่เกิดแข็งอ่อนเสียงร้อนเย็นพวกนี้ แล้วไม่มีธาตุรู้ก็ไม่มีใครเดือดร้อน ภูเขาไฟระเบิดเดือดร้อนไหม ดินถล่มเดือดร้อนไหม ไม่มีใครรู้ ถ้าเป็นแต่เพียงรูปธรรม แต่เพราะเหตุว่ามีธาตุอีกชนิดหนึ่งซึ่งต้องมี และกำลังมี ห้ามไม่ให้มีก็ไม่ได้ คือธาตุรู้เกิดขึ้นรู้ เช่นเห็นขณะนี้ ตาจริงๆ ไม่เห็น ตาเป็นรูปธรรม สิ่งที่กำลังปรากฏก็ไม่เห็นอะไร เพียงแต่มีจริงอยู่ที่ธาตุดินน้ำไฟลม จะมีธาตุที่กระทบตาได้ ทำให้เห็นสิ่งนั้น แต่มีธาตุรู้คือเห็น เพราะฉะนั้นมีนามธาตุกับรูปธาตุ เพราะเหตุว่าธาตุเป็นสิ่งที่มีจริง ธาตุที่เกิดแต่ไม่รู้อะไรเป็นรูปธาตุ ธาตุที่เกิดรู้ต้องรู้ไม่รู้ไม่ได้ เป็นธาตุรู้เป็นนามธาตุ

เพราะฉะนั้นทั้งโลกนี้และโลกไหนๆ ทั้งหมด ไม่พ้นจากนามธาตุและรูปธาตุเท่านั้นเอง แล้วก็เป็นฝุ่นละอองไปหมด ถ้าเราคิดถึงว่าที่ตัวของเรา เป็นก้อนดินก็ได้เป็นอะไรก็ได้ แต่ว่ามีอากาศธาตุแทรกละเอียดยิบ ที่โต๊ะก็เหมือนกัน โต๊ะก็มีอากาศธาตุแทรกอยู่ละเอียดยิบ สามารถที่จะแตกทำลายออกได้เมื่อไหร่ก็ได้ ทุกอย่างที่คิดว่าแข็งแรงมั่นคงที่เป็นรูปธรรมทั้งหมด แตกย่อยละเอียดยิบได้ จนกระทั่งถึงที่สุดที่แยกจากกันไม่ได้ ทรงแสดงไว้ละเอียดด้วย ธาตุดินธาตุน้ำธาตุไฟธาตุลมสีคือสิ่งที่กำลังกระทบตา กลิ่นรสโอชาพวกนี้เป็นหนึ่งรูปที่รวมกัน ที่แยกออกจากกันอีกไม่ได้ เล็กสักแค่ไหน มีอากาศธาตุแทรกอยู่ทุกกลาป พวกนี้คือสิ่งที่มีจริง ซึ่งเพราะไม่รู้ก็ยึดถือว่าเป็นเรา เมื่อมีเราคิดว่ามีเรา รักใครที่สุด รักตัวเราที่สุดเป็นความจริง ไม่ว่าปัญหาใดๆ ทั้งนั้นที่มา จะจบลงด้วยการที่ว่าต้องรู้ความจริงว่าแท้ที่จริงก็คือ รักตัวเราที่สุดเพราะยึดถือว่านี่เป็นเราและนี่เป็นของเรา แต่ความจริงถ้ารู้ว่าไม่มีเรา ความเดือดร้อนน้อยลง ที่เดือดร้อน เดือดร้อนเพราะมีเรา

ผู้ฟัง มีคำถามจากผู้เข้าร่วมอบรม ปกติเราจะถือศีล ๕ ใช่ไหม และถ้าเราจะถือศีล ๘ ก่อนที่เราจะไปถือศีล ๘ เราควรศึกษาเรื่องอะไรบ้าง

ท่านอาจารย์ ก่อนที่จะไปถือศีล ต้องศึกษาอะไรบ้าง คือศึกษาให้รู้ว่าศีลคืออะไร อย่าทำอะไรโดยไม่รู้ ถ้าทำอะไรโดยไม่รู้ หมายความว่าไม่มีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง เพราะฉะนั้นทุกคำที่ได้ฟัง อย่าผ่านไป วันนี้ที่ทราบก็คือว่าธรรมคือสิ่งที่มีจริง สิ่งที่มีจริงต้องเกิดขึ้นปรากฏมีลักษณะว่ามีจริงๆ แต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่ง สิ่งที่มีจริงซึ่งเกิดแล้วไม่รู้อะไร ใช้คำว่ารูปธรรม รูปะกับธรรม หมายความถึงรูปธาตุ ไม่รู้อะไร แต่ว่าธาตุรู้ เป็นนามธาตุ ธาตุรู้ความจริงมีสองอย่าง คือจิตและเจตสิก สภาพที่เป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้แจ้งสิ่งที่กำลังปรากฏ เพียงรู้ไม่จำไม่คิดไม่โกรธไม่รักเลย แต่สภาพรักชังพวกนี้เป็นสภาพธรรมที่เป็นนามธรรมอีกชนิดหนึ่ง ไม่มีรูปร่าง แต่ว่าเป็นลักษณะเฉพาะแต่ละหนึ่ง โกรธก็คือขุ่นเคือง ต้องการที่จะทำร้ายมีจริงๆ เป็นนามธรรม

เพราะฉะนั้นจิตใดที่มีเจตสิกประเภทใดเกิดร่วมด้วย ประกอบกันทำให้จิตนั้นเป็นประเภทนั้นๆ แต่ทุกคนจะไม่ได้ยินคำว่าเจตสิก ได้ยินแต่คำว่าจิตกับคำว่าใจ แต่ว่าตามความเป็นจริง จิตแท้ๆ เป็นแต่เพียงธาตุที่เป็นใหญ่เป็นประธาน ใช้คำว่ารู้แจ้งสิ่งที่กำลังปรากฏ รู้อย่างเดียว เช่น เห็น เห็นเท่านั้น แต่ชอบสิ่งที่เห็น ไม่ชอบสิ่งที่เห็น ชอบและไม่ชอบ ไม่ใช่จิต แต่เป็นเจตสิกที่เกิดกับจิต เพราะฉะนั้นจิตเกิดกับเจตสิกทุกขณะ ทำให้จิตในวันหนึ่งๆ แปรเปลี่ยนไป เดี๋ยวดีเดี๋ยวร้ายต่างๆ ตามเจตสิกที่เกิดร่วมด้วย เพราะฉะนั้นค่อยๆ เข้าใจจะได้รู้ว่า ไม่ใช่เรา แล้วก็การที่จะยึดถือความเป็นเราก็น้อยลง ทำให้ความทุกข์น้อยลง ด้วยเหตุนี้แม้แต่จะใช้คำว่าศีลก็ต้องเข้าใจ ทุกคำที่ใช้ตั้งแต่เกิดจนตาย ไม่เคยรู้ความจริงจนกว่าได้ฟังธรรมเมื่อไหร่ จึงรู้ว่าทุกสิ่งทุกอย่างที่พูด ตั้งแต่เกิดจนตายพูดคำที่ไม่รู้จัก แต่จะรู้จักต่อเมื่อได้ฟังพระธรรม

เพราะฉะนั้นพูดคำว่าศีล ศีลคืออะไร ไม่มีใครสามารถที่จะรู้ละเอียดได้ว่า ศีลคือปกติของจิตและเจตสิก โต๊ะมีศีลไหม เก้าอี้รักษาศีลหรือเปล่า ไม่ได้เลยใช่ไหม เพราะไม่ใช่สภาพรู้ แต่สภาพรู้มีสองอย่างคือจิตและเจตสิก เพราะฉะนั้นจิตเป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้แจ้งสิ่งที่กำลังปรากฏ แต่ดีชั่วเป็นเจตสิกที่เกิดกับจิต ทำให้จิตเป็นประเภทนั้นๆ ด้วยเหตุนี้ศีลคือปกติของจิตและเจตสิก เดี๋ยวนี้ใครไม่มีจิตไม่มีเจตสิกมีไหม ไม่มี ถ้าเป็นสิ่งที่มีชีวิตก็มีจิตและเจตสิกทั้งนั้น จิตและเจตสิกก็ต่างหลากหลายกันไปเป็นปกติ ถ้าขณะใดก็ตามโกรธเกิดขึ้นดีหรือไม่ดี ไม่ดีเป็นอกุศล เพราะฉะนั้นขณะนั้นเป็นอกุศลศีล เป็นปกติที่จะต้องเป็นอย่างนั้น ถ้าไม่มีจิต เจตสิก ไม่ต้องมีศีลเลย ถ้าไม่มีธาตุรู้ไม่ต้องมีศีล เพราะฉะนั้นศีลก็เป็นธาตุรู้ เพราะฉะนั้นก็เป็นปกติของธาตุรู้ขณะนั้นว่า เป็นปกติเป็นอกุศล หรือเป็นปกติเป็นกุศล หรือเป็นปกติที่ไม่ใช่กุศลและไม่ใช่อกุศล

ทุกคนไปงานศพใช่ไหม มีใครไม่เคยไปงานศพไหม เคยได้ยินสวด เห็นไหม สวดนี่ต้องหมายความถึงภาษาบาลี เพราะว่าเราพูดภาษาไทยนี่ไม่เคยใช้คำว่าสวดเลย แต่พอพูดคำบาลียาวๆ นานๆ เราก็บอกว่าสวด เพราะฉะนั้นก็ไปฟังสวด จะได้ยินคำว่า กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา แต่คำบอกชัดเจน กุสลา ธัมมา ธรรมที่เป็นกุศลต้องหมายความถึงจิตและเจตสิกที่เป็นกุศล ซึ่งขณะนั้นจะใช้คำว่ากุศลศีลก็ได้ เพราะเป็นปกติของจิตและเจตสิก กุสลา ธัมมา กุศลมีอย่างเดียวหรือเปล่า หลายอย่าง เพราะฉะนั้นก็กุศลทั้งหลายกุศลทั้งหมดเลย ธรรมใดฝ่ายดีก็เป็นกุศลธรรม กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา สิ่งที่ไม่ดีทั้งหมดความริษยาความเห็นแก่ตัว ความสำคัญตน การที่ตระหนี่มัจฉริยะเป็นต้นเหล่านี้ สภาพธรรมใดๆ ในวันหนึ่งๆ ไม่ใช่ใครเลย แต่เป็นธรรมทั้งหมด เราเรียกว่าคนโน้นคนนี้คนนั้น แล้วเราก็บอกเขาเป็นอย่างนี้อย่างนั้น แต่ทั้งหมดก็คือจิตและเจตสิกทั้งนั้นทั้งหมดเลย

ด้วยเหตุนี้คนดีก็คือมีเจตสิกฝ่ายดีเกิดมาก ทำให้ปรากฏเป็นลักษณะของคนดี ถ้าคนไม่ดีก็เพราะอกุศลเจตสิกเกิด ทำให้เป็นคนที่ไม่ดี แต่ว่า อัพยากตา ธัมมา ชื่อบอกแล้ว อัพยากต หมายความว่าไม่พยากรณ์ใช่ไหม หมายความว่าไม่แสดงว่าเป็นกุศลและอกุศล เพราะความจริงต้องจริงคือเมื่อไม่ใช่กุศลไม่ใช่อกุศล ก็ต้องบอกว่าไม่ใช่กุศลไม่ใช่อกุศล มีไหม สิ่งที่ไม่ใช่กุศลไม่ใช่อกุศล เคยได้ยินแต่กุศลอกุศล แต่สิ่งที่ไม่ใช่กุศลไม่ใช่อกุศลมีไหม ก็ต้องมี จึงมีคำกล่าวว่าไม่ใช่กุศลและไม่ใช่อกุศล รูปธรรมทั้งหมดสภาพที่ไม่รู้อะไรเลยทั้งหมดเป็นอัพยากต ดีไม่ได้เลวไม่ได้ใช่ไหม เพราะฉะนั้นไปฟังสวดมาตั้งหลายครั้ง แต่ว่าถ้าไม่ได้ฟังธรรมไม่เข้าใจธรรมก็ไม่รู้เลย และบางคนก็อาจจะสวด พูดคำที่ไม่รู้จักถึงแม้ว่าแปลแล้ว แต่ถ้าไม่ได้ศึกษาก็ไม่รู้ความหมายว่ากุศลธรรมต้องเป็นจิตเจตสิก อกุศลธรรมก็เป็นจิตเจตสิก อัพยากตธรรม รูปทั้งหมดไม่รู้อะไรไม่ใช่กุศลและอกุศล และจิตเจตสิกที่ไม่ใช่กุศลก็มี ที่ไม่ใช่อกุศลก็มี เช่น จิตเห็นเป็นผลของกรรมเกิดขึ้น แค่เห็นและดับไป ไม่เป็นกุศลและอกุศล

เพราะฉะนั้นวันหนึ่งๆ ให้ทราบว่ามีเหตุคือกุศลและอกุศล และมีผลของกรรมคือเหตุ ก็เป็นจิตที่เป็นผล เป็นเจตสิกที่เป็นผล ภาษาบาลีใช้คำว่าวิปาก เป็นสิ่งซึ่งมีในชีวิตประจำวันทั้งหมดเลย สวดกับเรียนให้เข้าใจ ฟังให้เข้าใจ อะไรมีประโยชน์กว่ากันก็ต้องรู้ว่า พระประสงค์ที่ทรงบำเพ็ญพระบารมีเพื่อถึงความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพื่ออนุเคราะห์ให้เราที่นั่งอยู่ ได้มีโอกาสได้เข้าใจธรรมความจริงที่พระองค์ได้ตรัสรู้จากการที่ได้ทรงบำเพ็ญพระบารมีมา เพราะฉะนั้นใครได้เข้าใจวันนี้ เป็นผู้ที่ได้รับผลจากการตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และมีพระองค์เป็นที่พึ่ง นี่ยังไม่จบและก็นิดเดียวเอง เพราะเหตุว่าแม้แต่คำว่า กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา ก็ยังมีความลึกซึ้ง เพราะชีวิตประจำวันทั้งหมดทุกขณะแสนโกฏิกัปมาแล้ว หรืออีกนานแสนนานข้างหน้า ก็ไม่พ้นจากธรรมสิ่งที่มีจริงซึ่งเกิดขึ้นเป็นไปตามเหตุตามปัจจัย

อ.คำปั่น ซึ่งเมื่อสักครู่ท่านอาจารย์ก็ได้กล่าวในความสำคัญของความหมายของศีล ก็คือความเป็นปกติของจิตและเจตสิก ถ้าหากว่ามีธรรมฝ่ายไม่ดีเกิดขึ้นเป็นไป ก็เป็นอกุศลศีล เป็นความประพฤติเป็นไปที่เป็นปกติของอกุศล อย่างเช่น ความโกรธเกิดขึ้น ก็เป็นอกุศลศีล อันนี้ไม่ดีแน่นอน แต่ถ้าเป็นคุณความดีเกิดขึ้น ทั้งหมดก็เป็นกุศลศีล กุศลศีลก็ยังจำแนกออกเป็นสองส่วนใหญ่ๆ ก็คือหนึ่งก็คือการวิรัติงดเว้นจากความประพฤติที่ไม่เหมาะไม่ควรทั้งหลายที่เรียกว่า วาริตศีล อีกประการหนึ่ง ก็คือเป็นการน้อมประพฤติในสิ่งที่เหมาะที่ควร อย่างเช่น ขณะนี้ที่มีการฟังพระธรรมศึกษาพระธรรมเป็นชาวพุทธที่ดี ก็เป็นการประพฤติตามจาริตศีลคือความประพฤติที่ดีงาม ผู้ที่เป็นพ่อเป็นแม่ ก็ทำกิจหน้าที่ของผู้ที่เป็นพ่อเป็นแม่ให้ดี ผู้ที่เป็นลูกเป็นบุตรธิดามีการกระทำกิจที่ควรทำ มีการตอบแทนพระคุณของบิดามารดา ครูอาจารย์เป็นครูอาจารย์ที่ดี ศิษย์ก็เป็นศิษย์ที่ดี ผู้ที่เป็นพยาบาลเป็นคุณหมอก็เป็นคุณหมอที่ดี เป็นต้น ทั้งหมดนี้ก็คือความประพฤติเป็นไปตามจารีตที่ดีงามเรียกว่าจาริตศีล ก็เป็นกุศลศีล เพราะว่าเป็นความดีที่เกิดขึ้นเป็นไป

ทีนี้ถ้ากล่าวถึงศีล ๕ ศีล ๕ ก็ไม่ใช่ข้อห้ามไม่ใช่ข้อบังคับ แต่ว่าเป็นการแสดงถึงความจริงใจของผู้นั้น ที่จะสมาทานศึกษาถือเอาเป็นข้อประพฤติปฏิบัติที่จะงดเว้นจากสิ่งเหล่านี้ ก็คือเว้นจากการฆ่าสัตว์ เว้นจากการลักทรัพย์ เว้นจากการประพฤติผิดในกาม เว้นจากการพูดเท็จ และก็เว้นจากการดื่มสุราเมรัย อันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เพราะว่าเป็นผู้เห็นโทษของอกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นผู้ที่เข้าใจว่าถ้ามีการล่วงละเมิดสิ่งเหล่านี้เมื่อใด เป็นโทษเมื่อนั้น อย่างเช่น มีการฆ่าสัตว์ก็เป็นการเบียดเบียนชีวิตของบุคคลอื่น ถ้ามีการลักทรัพย์เมื่อใด ก็เป็นการเบียดเบียนนำมาซึ่งความทุกข์ความเดือดร้อนแก่ผู้อื่น ทำให้เขาสูญเสียทรัพย์สิน ถ้ามีการล่วงละเมิดในบุตรภรรยาของผู้อื่น ก็เป็นการประพฤติผิดในสิ่งที่ไม่เหมาะไม่ควร ถ้ามีการกล่าวเท็จเมื่อใด ก็เป็นการให้คำไม่จริงแก่ผู้อื่น และถ้ามีการดื่มสุราเมรัยจนกระทั่งมึนเมา ก็อาจจะเป็นเหตุให้ล่วงละเมิดข้ออื่นได้ด้วย เพราะมีการเมาสุราจึงมีการฆ่าสัตว์ จึงมีการลักทรัพย์ จึงมีการประพฤติผิดในกาม เป็นต้น

เพราะฉะนั้นผู้ที่เห็นโทษของการประพฤติที่ไม่เหมาะไม่ควร จึงสมาทานศึกษาที่จะวิรัติงดเว้นในสิ่งเหล่านี้ ก็เป็นกุศลศีลในส่วนที่เป็นวาริตศีล เพราะว่ามีการวิรัติงดเว้นจากสิ่งที่ไม่เหมาะไม่ควร ความที่จะเป็นผู้ที่มีศีล ๕ ที่ครบถ้วนบริบูรณ์ เมื่อใด เมื่อถึงความเป็นพระโสดาบัน เพราะฉะนั้นความเป็นคนดีความเป็นผู้ที่มีศีลที่บริบูรณ์ จึงเป็นเรื่องที่ไม่ใช่เรื่องง่ายเลย เพราะฉะนั้นสิ่งที่จะอุปการะเกื้อกูลให้เป็นผู้ที่มีความประพฤติที่ดีงามประพฤติในสิ่งที่ถูกที่ควร เว้นในสิ่งที่ผิด ก็เพราะว่ามีปัญญาเกิดขึ้นเป็นไป แล้วปัญญาจะมาจากไหน ก็มาจากการที่มีโอกาสได้ยินได้ฟังพระธรรมคำสอนที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง อันนี้คือเพียงศีล ๕ ยังไม่ถึงศีล ๘ เลย ก็ยังยาก

ท่านอาจารย์ ฟังธรรมเข้าใจแล้วก็คงไม่ลืม แล้วก็รู้ว่าความละเอียดยังมีมากกว่านี้ เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้มีศีลไหม เห็นไหม ถ้าเป็นอกุศลเป็นศีลหรือเปล่า เห็นไหม ฟังแล้วต้องเข้าใจ ศีลเป็นปกติของจิตและเจตสิก ไม่มีสัตว์ไม่มีบุคคลไม่มีของใครเลย เห็นนี่เป็นคนเห็นหรือช้างเห็นหรือแมวเห็นหรือปลาเห็น เห็นไม่เป็นอะไรเลย ถ้าไม่คิดถึงรูปร่าง เห็นเป็นเห็น คือธาตุที่เกิดขึ้นรู้สิ่งที่ปรากฏว่าเป็นอย่างนี้ เขียว ดำ ขาว สี่เหลี่ยม กลมต่างๆ เป็นต้น นั่นคือเห็น

เพราะฉะนั้นธรรมเป็นธรรม ถ้ากล่าวว่าศีลคือปกติของจิตและเจตสิก ก็ต้องไม่ลืมเพราะว่าถ้าศึกษาธรรมไม่ละเอียดก็จะไปขัดแย้ง คนนี้บอกว่าศีลต้องเป็นกุศล อีกคนบอกอกุศลศีลมีหรือ แต่ว่าถ้ามีความเข้าใจจริงๆ ว่าตราบใดที่มีจิตและเจตสิก ต้องมีความเป็นไปตามจิตเจตสิกที่เกิดขึ้นในขณะนั้น เพราะฉะนั้นใช้คำว่าศีล ก็หมายความถึงปกติของกุศลบ้างอกุศลบ้างในชีวิตประจำวัน เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้มีศีลไหม เป็นผู้ตรงศึกษาเพื่อเข้าใจ และต่อไปถ้าได้ยินได้ฟังอีกก็จะรู้ว่าใครพูดถูกใครพูดผิด นี่เป็นคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหรือไม่ใช่คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คิดเอาเอง เพราะส่วนใหญ่หลายคนเริ่มรู้ว่า ที่ได้ยินได้ฟังคำที่ไม่ใช่คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นคำของคนที่พูดเอง เมื่อศึกษาแล้วจะรู้ได้ ด้วยเหตุนี้จึงต้องเป็นผู้ที่ละเอียดตรง ถ้ารู้ว่าศีลคือปกติของจิตและเจตสิก ซึ่งเป็นไปคือเป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง