ปกิณณกธรรม ตอนที่ 880

ตอนที่ ๘๘๐

สนทนาธรรม ที่ เรือนทองทิพย์ จ.เชียงราย

วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๙

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นจะเห็นได้เลยว่า อยู่ในโลกของความไม่รู้ อยู่ในโลกของความลวงให้หลงยึดถือว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยง ไม่มีการเกิดดับให้ปรากฏเลย เพราะฉะนั้นก็เป็นสิ่งซึ่งยั่งยืนยาวนานตามกาลเวลา จากเด็กก็ค่อยๆ โตขึ้นเป็นผู้ใหญ่ค่อยๆ โตขึ้น จนถึงวัยที่จะจากโลกนี้ไป มีใครเปลี่ยนแปลงได้บ้าง นี่เป็นเหตุที่พระโพธิสัตว์เริ่มคิดที่จะรู้ความจริงว่า ทำไมเป็นอย่างนี้ สิ่งต่างๆ ที่มีอย่างนี้เป็นอย่างนี้ได้อย่างไร กว่าจะได้รู้ความจริง จนกระทั่งกล่าววาจาสัจจะให้คนอื่นได้เข้าใจด้วย ก็นานมากถึง ๔ อสงไขยแสนกัป เพื่อกล่าวคำจริงที่กำลังมีเดี๋ยวนี้ให้คนที่ยังไม่รู้เลย เริ่มเข้าใจถูก เริ่มรู้ว่ามีบุคคลหนึ่งซึ่งเลิศกว่าบุคคลใดทั้งสิ้นในสากลจักรวาล แม้พรหมโลก เทวโลก ก็ไม่สามารถที่จะเป็นอย่างบุคคลนี้ได้ คือผู้ที่เสียสละที่จะได้รู้ความจริงโดยการที่บำเพ็ญบารมีนานมากทุกประการ ที่จะสามารถผ่านชีวิต นานแสนนานด้วยปัญญาที่ค่อยๆ เข้าใจขึ้น ค่อยๆ ไตร่ตรอง ค่อยๆ พิจารณา และก็บำเพ็ญความดี เพราะเหตุว่าความไม่รู้ซึ่งเป็นเหตุของความไม่ดีทั้งหลาย ไม่สามารถจะเข้าใจสิ่งที่มีจริงๆ ได้เลย

เพราะฉะนั้นก็แต่ละคำก็มีความหมาย วิชชาคือความรู้ อวิชชาคือความไม่รู้ เมื่อไม่รู้ความจริงก็เข้าใจว่าสิ่งที่กำลังปรากฏเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด ซึ่งภาษาบาลีก็ใช้คำว่าอัตตา และเมื่อไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใดก็เป็นอนัตตา เพราะฉะนั้นสิ่งที่จะได้ยินได้ฟังจากพระโอษฐ์เปลี่ยนไม่ได้เลย ธรรมคือสิ่งที่มีจริงทั้งหลายเป็นอนัตตา ไม่ใช่ของใครเลยทั้งสิ้น ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใคร เพียงเกิดเพราะมีปัจจัยทำให้เกิดเป็นสิ่งนั้นไม่เป็นสิ่งอื่น แล้วก็ดับไป อย่างเสียงเป็นสิ่งอื่นไม่ได้เลย แค่เป็นเสียงแล้วก็ดับไป ทั้งๆ ที่เสียงก็ปรากฏและก็ดับ ให้เห็นชัดๆ เลยว่า จากไม่มีเสียง แล้วก็มีเสียง แล้วก็ไม่มี หายไปเลย เหมือนตอนที่ไม่มี แล้วมีทำไม ห้ามไม่ให้มีก็ไม่ได้ใช่ไหม มีแล้ว ให้ไม่รู้และติดข้อง และยึดถือว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด นี่คือการเริ่มที่จะรู้คุณค่าของแต่ละคำที่มีโอกาสจะได้ยินวาจาสัจจะที่กล่าวถึงสิ่งที่มีจริงๆ จนกระทั่งคนที่ได้ฟังรู้จักผู้ที่ประเสริฐที่สุด ที่เป็นรัตนะที่ประเสริฐที่สุด คือพระพุทธรัตนะ ซึ่งเมื่อมีการตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระพุทธรัตนะแล้ว คำของพระองค์แต่ละคำที่ให้คนอื่นสามารถที่จะเข้าใจถูกมากมาย จากองค์เดียวซึ่งบำเพ็ญบารมีที่จะได้ตรัสรู้ ก็ทำให้บุคคลทั้งมนุษย์ เทวดา และพรหมสามารถที่จะรู้ตามได้เป็นจำนวนมาก

เพราะฉะนั้นแต่ละคำ เป็นธรรมรัตนะหาค่าไม่ได้เลยเมื่อมีความเข้าใจ แล้วก็เป็นที่พึ่งอันประเสริฐ เพราะว่าไม่เคยรู้เลยว่าเกิดมาไม่รู้อะไรทั้งหมดตลอดชีวิต มีแต่ความติดข้อง มีแต่ความต้องการ มีแต่เหตุที่จะให้เมื่อไม่ได้สิ่งที่ต้องการก็โศกเศร้าเสียใจเป็นทุกข์ วันแล้ววันเล่า มีแต่เห็น ได้ยิน ได้กลิ่น ลิ้มรส รู้สิ่งที่กระทบสัมผัส ซึ่งหมดไป หมดไป หมดไปไม่เหลือเลย แม้ขณะเมื่อสักครู่นี้ก็ไม่เหลือ แล้วก็เป็นอย่างนี้ทุกวันด้วยจนกว่าจะจากโลกนี้ไป ไม่จบ ก็มีการเกิดอีก เพราะมีเหตุที่ได้กระทำแล้วในชาตินี้ เหมือนชาติก่อนๆ ที่ได้ทำไว้ ก็ทำให้การที่จะต้องเกิดตายต่อไปไม่สิ้นสุด เพราะฉะนั้นเมื่อเห็นอย่างนี้แล้ว เกิดทำไม รู้เสียงทำไม ในเมื่อแค่รู้ เสียงหมดแล้ว คิดนึกหมดแล้ว ทุกอย่างเป็นไปอย่างรวดเร็วมาก ถ้าเข้าใจอย่างนี้เริ่มเข้าใจความหมายของทุกขอริยสัจจะ สัจจะเป็นความจริง เราไม่เคยคิดถึงเลย สิ่งที่เกิดและดับไป ไม่ยั่งยืนเลย แต่ทุกคนต้องการให้ทุกสิ่งทุกอย่างยั่งยืน จึงได้ยินดีพอใจในสิ่งนั้น ไม่อิ่ม เกิดมาแล้วยังไม่อยากตาย ยังอยากเห็น ยังอยากได้ยิน ยังอยากไปเที่ยวสนุกสนาน ยังอยากจะรับประทานสิ่งนั้นสิ่งนี้ ไม่มีวันที่จะคิดว่าแล้วอยู่ไหน หมดแล้วทั้งนั้น อาหารเมื่อเช้านี้กำลังอร่อยมากเลยขณะนั้น เพียงชั่วคราวก็หมดแล้วก็ไม่เหลือเลย กลางวันนี้จะรับประทานอะไรดี รสที่เคยชอบใช่ไหม หรือยิ่งกว่านั้นอีก ถ้าเป็นไปได้ก็แสวงหาไม่มีวันจบ แล้วก็หมดไป แล้วก็ไม่มีอะไรเหลือเลยสักอย่างด้วยความไม่รู้ จนกว่าจะรู้ความจริง ก็รู้ว่าแท้ที่จริงแล้ว ทุกสิ่งทุกอย่างที่เพียงเกิดขึ้นแสนสั้นและดับไป นั่นแหละคือทุกขลักษณะ ความที่ไม่ยั่งยืนไม่คงทนเป็นลักษณะที่ไม่ควรยินดี จึงเป็นทุกข์

เพราะฉะนั้นก็มีคำว่าสิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตามที่เกิดขึ้นและดับไป สิ่งนั้นมีลักษณะ ๓ อย่างคือ อนิจจังไม่เที่ยง ลักษณะที่ไม่เที่ยง ไม่พึงยินดีเพราะหมดแล้ว จะยินดีต่อไปได้อย่างไร ไม่เหลืออะไรที่จะให้ยินดีอีกเลย เพราะฉะนั้นนอกจากไม่เที่ยงแล้วก็เป็นทุกข์ เพราะไม่สามารถที่จะให้ยั่งยืนต่อไปให้เป็นสุขได้ และเป็นอนัตตาคือไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใครเลย ทุกคนอยากแข็งแรง ก็มีคนที่ไม่แข็งแรง ทุกคนอยากจะมีทรัพย์สมบัติมากมาย ไม่ต้องเดือดร้อน บางคนก็ยากไร้แล้วแต่ ทั้งหมดต้องมีเหตุที่จะให้เป็นไป ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชา เพราะฉะนั้นจึงมีวาจาสัจจะที่ว่าธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา ลืมแล้วใช่ไหม มีคุณอรรณพไหม มีคุณวิชัยไหม มีเมื่อเห็น ไม่เห็นแล้วมีเมื่อจำ แล้วก็มีเมื่อคิด ถ้าไม่คิดก็ไม่มี นี่คือชีวิตประจำวันจริงๆ แล้วใครจะรู้ถึงความละเอียดของธรรม ซึ่งปฏิเสธได้ไหม ใครบอกว่าไม่จริงบ้าง แต่ไม่รู้ว่า ทั้งหมดเป็นธรรมชั่วคราวแสนสั้น เกิดและดับ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เป็นอย่างนี้ในสังสารวัฏที่นานมาก เกินแสนโกฏิกัป ขณะนี้เป็นเหมือนนั้นเลย ที่ผ่านมาแล้ว ต่อไปก็จะต้องเหมือนอย่างนี้ เพราะพรุ่งนี้ก็ต้องเหมือนอย่างนี้ คือ ต้องเห็น ต้องได้ยิน ต้องได้กลิ่น ต้องลิ้มรส ต้องสุข ต้องทุกข์ ต้องเดือดร้อน ด้วยความยินดีพอใจขวนขวาย ก็แล้วแต่ ไม่มีใครสามารถที่จะเปลี่ยนแปลงลักษณะของสภาพธรรมได้เลย แต่ให้เริ่มเข้าใจให้ถูกต้องว่า เพียงคำเดียวต้องเข้าใจโดยรอบรู้

ธรรม คือ สิ่งที่มีจริง ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใคร เป็นอนัตตา ถ้าลืมเมื่อไหร่ ขณะนั้นก็คือว่าอวิชชา ไม่รู้ความจริงของสิ่งที่กำลังมีที่กำลังปรากฏ เพราะฉะนั้นการศึกษาธรรมซึ่งเป็นคำสอนของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่ใช่ให้รีบร้อนไปรู้มากๆ เยอะๆ หรือว่าคิดว่าจะดับกิเลสได้โดยไม่ต้องรู้อะไรเลย ไม่ต้องเข้าใจคำแต่ละคำที่ทรงแสดงไว้โดยละเอียดอย่างยิ่ง ถ้าเป็นอย่างนั้นไม่พ้นจากสังสารวัฏที่คิดว่าจะดับทุกข์ ก็ต้องเป็นทุกข์ เพราะเหตุว่าไม่รู้จักทุกข์ แล้วจะดับทุกข์ได้อย่างไร เพราะฉะนั้นก็ทุกคนก็มีโอกาสที่จะได้ฟังคำจริง ขึ้นอยู่กับว่าเห็นประโยชน์มากน้อยแค่ไหน รู้ว่าชีวิตสั้นมาก เกิดมากี่ชาติได้ฟังกี่ครั้ง หรือว่าเพิ่งจะได้ฟัง ฟังแล้วลืมไปเพราะว่าฟังเพียงเล็กน้อย แต่ว่าจำอย่างอื่นไว้มาก

เมื่อเห็นประโยชน์แล้ว มีท่านผู้หนึ่ง ท่านป่วยหนัก ไปเยี่ยมท่าน ท่านก็กำลังจะจากโลกนี้ไป ท่านบอกว่าขอมีชีวิตอีกสักหน่อย เพื่อเข้าใจธรรม เพราะเหตุว่าถ้าจากโลกนี้ไปแล้ว ใครจะรู้ว่ามีโอกาสจะได้ฟังอีกไหม ที่ได้ฟังบ้างเล็กๆ น้อยๆ จะเข้าใจขึ้นอีกได้ไหม เพราะว่านกปูปลาไม่ได้เข้าใจธรรมเลย เสือ หรือแม้เป็นคน แต่ถ้าไม่ได้เคยสะสมมาที่จะเห็นประโยชน์ ก็ไม่ฟัง ธรรมก็ผ่านหูไปวันแล้ววันเล่า แต่แต่ละคำก็ไม่ได้เคยคิดว่าความหมายจริงๆ แต่ละคำของคำนั้นกำลังเป็นเดี๋ยวนี้ขณะนี้ทั้งหมด ซึ่งขณะใดที่ไม่รู้ ขณะนั้นก็ไม่รู้ต่อไป แต่ขณะใดที่รู้ ก็ต้องต่างกับความไม่รู้ เพราะฉะนั้นแต่ละคนก็เป็นแต่ละหนึ่ง

อ.อรรณพ ยากมาก เพราะว่าทุกคนกำลังประมาทอย่างมาก ที่ติดข้องกับสิ่งที่เพียงเกิดและดับขณะนี้ แต่ไม่เห็นเลย

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นก่อนอื่นฟังอะไรมา ไม่ลืมว่าเป็นธรรม ไม่เช่นนั้นก็เป็นเราติดตามเรื่องนั้นต่อไปอีก ลืมแล้วว่าเรามีหรือเปล่า แล้วทั้งหมดแม้แต่แต่ละคำพูดถึงความไม่ประมาท ความไม่ประมาทมีจริงๆ ไหม ถ้าไม่มีจริงก็ไม่ต้องพูดถึงใช่ไหม ความประมาทก็มีจริง เพราะฉะนั้นอย่างไหนเป็นประมาท อย่างไหนไม่ประมาท และก่อนที่จะปรินิพพาน พระปัจฉิมวาจาสุดท้าย จงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อม แสดงให้เห็นถึงโทษของความประมาทว่า มากน้อยแค่ไหน และไม่ประมาทให้ถึงพร้อม ให้ถึงพร้อมหมายความว่าไม่เว้นเลย แม้แต่การฟังธรรมคือไม่ประมาท เพราะฉะนั้นถ้าเพียงฟังแล้วประมาท ก็ไม่ได้ประโยชน์ เพราะเหตุว่าคิดว่าธรรมง่ายไม่ต้องฟังเลยก็เข้าใจได้ จะดับกิเลสกันแบบไหนก็แล้วแต่ แต่ไม่ใช่การเข้าใจลักษณะของสภาพธรรมตามที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ อริยสัจธรรมรวมทุกอย่างตั้งแต่ หนึ่ง ทุกขอริยสัจจะ ไม่ใช่บอกให้ใครไปคิดถึงทุกข์ แต่ให้เข้าใจว่าเดี๋ยวนี้เป็นทุกข์ เพราะสภาพธรรมมีปัจจัยเกิดแล้วดับหลากหลายมาก แต่ละหนึ่งไม่ซ้ำกันเลย เห็นต้องดับ ถ้าเห็นไม่ดับ ได้ยินไม่ได้ เพราะว่าธาตุรู้เพียงหนึ่งเกิดขึ้นรู้สิ่งที่ปรากฏให้รู้ได้เพียงหนึ่ง จะรวมๆ กันไม่ได้เลย แต่เหมือนรวมเพราะเหตุว่าเกิดดับสืบต่อหลายขณะมาก จนประมาณไม่ได้เลย

ด้วยเหตุนี้ก่อนที่จะไปถึงคำนั้น แต่ละคำต้องพิจารณา ประมาทในการฟังพระธรรมหรือเปล่า เห็นไหม ต้องละเอียดอย่างยิ่ง ไม่ใช่เข้าใจแล้ว เข้าใจแล้ว เข้าใจจริงๆ ขอถามขอสนทนาด้วย เพื่อที่จะได้รู้ว่าความเข้าใจ เข้าใจจริงๆ หรือเปล่า เข้าใจมากน้อยแค่ไหน เพื่อที่จะได้รู้ว่าตรงตามที่ทรงแสดงไว้ถึง ๔๕ พรรษา เป็นการที่จะทำให้เข้าใจจริงๆ ถูกต้องยิ่งขึ้น เมื่อไม่ประมาท เพราะฉะนั้นขณะที่กำลังฟังนี่แหละ ประมาทหรือเปล่า เริ่มจากการฟัง แล้วก็เรื่องของอกุศล กล้า อหิริกะไม่ละอาย อโนตตัปปะไม่เกรงกลัวใดๆ ทั้งสิ้น จะตกนรกจะถูกฆ่าจะทำอะไรก็ไม่กลัวทั้งสิ้น เพราะเป็นผู้ที่มีอกุศลถึงระดับที่ประมาทในอกุศลนั้น เพราะฉะนั้นกล้าทำความชั่ว เพราะไม่ละอาย อหิริกะ อโนตตัปปะ เพราะฉะนั้นการฟังธรรมไม่เข้าใจ ดีหรือชั่ว ขณะที่ฟังแล้วไม่เข้าใจ ต้องมีสองอย่างใช่ไหม ไม่เข้าใจกับเข้าใจ อะไรที่เป็นประโยชน์ เข้าใจเป็นประโยชน์ ไม่เข้าใจไม่เป็นประโยชน์เลย กล้าที่จะไม่เข้าใจไหม แม้ว่าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสแล้วก็ตาม ก็ยังกล้าที่จะคิดอื่น คิดคำของตัวเองหรือว่าไม่ศึกษาโดยความเคารพอย่างยิ่ง ก็คือว่าเข้าใจว่าพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ คิดเองหมดเลย คิดเองนี่เก่งกว่าผู้ที่ได้ทรงบำเพ็ญพระบารมีที่จะรู้ความจริงหรือเปล่า

เพราะฉะนั้นประมาทและกล้า เพราะไม่ได้กล้าในทางที่เป็นประโยชน์ กล้าที่จะรู้ว่าธรรมละเอียดลึกซึ้ง กล้าที่จะเห็นพระคุณว่า ถ้าไม่มีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะไม่มีการได้ฟังแม้คำว่าธรรม แค่คำเดียว คิดว่าเป็นดอกไม้เป็นโต๊ะเป็นเก้าอี้ ทุกสิ่งทุกอย่างหมด แต่ธรรมเปลี่ยนไม่ได้ ธรรมแต่ละหนึ่งเป็นแต่ละหนึ่ง ด้วยเหตุนี้การศึกษาธรรม การฟังธรรมของแต่ละบุคคล จึงต่างกันไปจริงๆ เป็นแต่ละหนึ่งจริงๆ ในหนึ่งคนก็ต่างกันเป็นแต่ละหนึ่งขณะ ตั้งแต่แสนกัปมาแล้วจนถึงชาตินี้ และต่อไปข้างหน้าด้วย ๒,๕๐๐ กว่าปี ณ พระวิหารเชตวัน มีทั้งคนที่ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ตอนเย็นก็ถือดอกไม้ธูปเทียน ไปฟังพระธรรม กับมีคนที่แม้อยู่ใกล้ก็ไม่ไปเลย บอกให้เขาไปได้ไหม บอกให้เขาเห็นประโยชน์ได้ไหม เพราะฉะนั้นก็ไม่มีใครสามารถที่จะเปลี่ยนธรรมได้เลย ธรรมต้องเป็นธรรม ในสมัยพุทธกาล มีครูทั้ง ๖ ที่มีชื่อเสียง เทียบดู ครูทั้ง ๖ ที่มีชื่อเสียงกับพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เขาก็ยังเลือกไปหาครูทั้ง ๖ เพราะฉะนั้นการที่สะสมความเห็นผิดในแต่ละชาติมาเพิ่มขึ้น จนกระทั่งเปลี่ยนไม่ได้ อย่างสัญชัยซึ่งเป็นอาจารย์ของท่านพระสารีบุตรเมื่อครั้งที่ท่านยังไม่ได้เป็นพระโสดาบัน เป็นอุปติสสะ ท่านพระสารีบุตรท่านก็มีครูของท่านเป็นปริพาชก แต่ว่าท่านก็ไม่ได้เข้าใจสภาพธรรมใดๆ เลยทั้งสิ้น คิดดู สะสมปัญญาบารมีหนึ่งอสงไขยแสนกัปที่จะเป็นอัครสาวก แต่กิเลสยังเต็ม ยังไม่ได้ดับเลย

เพราะฉะนั้นกิเลสที่สะสมมาแต่ละชาติ ชีวิตของพระสาวกแต่ละท่าน อ่านดูแล้วก็เหมือนคนธรรมดา แต่ไม่ธรรมดาที่ได้สะสมปัญญามา แม้ว่าชีวิตจะเหมือนคนอื่น เช่น บางคนท่านหนึ่ง ก็เป็นขอทานโรคเรื้อน สุปปพุทธกุฏฐิ ขอทานจะมีอะไร โรคภัยไข้เจ็บก็รุมเร้า เป็นโรคเรื้อน จะหลับจะนอนก็คงจะต้องทุกข์มากเลย ไม่เหมือนใครเขา แต่ใครจะรู้ว่าจะเป็นพระโสดาบันเมื่อได้ฟังพระธรรม เพราะฉะนั้นก็จะเห็นได้จริงๆ ว่า ตามการสะสม แต่ว่าชีวิตเลือกไม่ได้ แล้วแต่ว่ากรรมที่ได้ทำไว้ จะทำให้แต่ละชาติเป็นใคร ด้วยเหตุนี้ชาดกคือพระชาติต่างๆ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพื่ออะไร เพื่อให้เห็นความจริงว่าเป็นธรรม และประเสริฐที่สุดคือได้เข้าใจความจริง ไม่ใช่ประเสริฐที่สุดเหมือนที่ได้เคยเป็นพระเจ้าแผ่นดินในครั้งที่เป็นพระโพธิสัตว์สมัยต่างๆ แต่ว่าประเสริฐที่สุดคือสละสมบัติที่จะถึงความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ เพราะรู้ว่าสิ่งที่มีค่ากว่านั้นก็คือการได้รู้ความจริง หมดเลย มีแต่บาตร จีวร ไม่สวมรองเท้า ไม่ว่าจะเสด็จไปที่ไหนทั้งสิ้น

เพราะฉะนั้นทุกคนก็เป็นแต่ละหนึ่ง โอกาสที่จะได้ฟังธรรมจริงๆ ไม่ใช่ฟังคำของคนอื่น เป็นของแต่ละบุคคล บอกไม่ได้ ช่วยไม่ได้ บังคับไม่ได้ เลือกไม่ได้ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพระมหากรุณาแสดงพระธรรม เมื่อรู้ว่าใครสามารถที่จะเข้าใจได้ อยู่ไกลแสนไกลเสด็จไปโปรด เพื่อเขาจะได้พ้นจากความเห็นผิด ซึ่งไม่ใช่แต่เฉพาะในชาตินั้นชาติเดียว ยังต่อไปอีกในแสนโกฏิกัป ซึ่งเขามีความเห็นผิดเพิ่มขึ้นไม่สามารถที่จะเห็นถูกต้องได้ เพราะฉะนั้นแต่ละคนก็เป็นแต่ละหนึ่ง เพราะฉะนั้นการเกิดมาพบกันเป็นสหายเป็นมิตรที่ดีหวังดีต่อกัน ก็มีทางเดียวที่ให้สิ่งที่ประเสริฐที่สุดในชีวิตแก่กันก็คือว่าให้ความจริง ให้ความถูกต้อง ซึ่งเป็นการที่จะประพฤติตามที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงประพฤติแล้วดำเนินแล้ว คือทรงพระมหากรุณาที่จะให้แม้คนที่อยู่ไกลแสนไกล เขาเป็นใคร ก็คือเขาจะได้พ้นจากการที่จะต้องเห็นผิดต่อไปอีกในสังสารวัฏ

อ.วิชัย สภาพของอหิริกะและก็อโนตตัปปะที่กล้าที่จะกระทำอกุศลต่างๆ ขณะนั้นอหิริกะอโนตตัปปะเกิด ก็ไม่สามารถที่จะรู้และเข้าใจถูกว่า ขณะนั้นเป็นความไม่ละอายและก็ไม่เกรงกลัว

ท่านอาจารย์ อกุศลทั้งหมดมาจากความไม่รู้ ไม่มีทางที่จะเข้าใจอะไรได้เลย เห็นก็ติดข้องทันที แสวงหาทันที เกิดมานี่ทำอะไร เกิดมาเห็น ต้องชอบสิ่งที่ปรากฏให้เห็นแน่ เกิดมาได้ยินจะไปชอบอย่างอื่นได้ไหม ก็ต้องชอบเสียงหลากหลาย ซึ่งเป็นที่พอใจ กลิ่นก็เช่นเดียวกัน เมื่อมีกลิ่นปรากฏจะไม่ให้ติดข้องหรือ เมื่อมีรสปรากฏจะไม่ให้ติดข้องหรือ เป็นโลกหรือภูมิภพซึ่งเต็มไปด้วยรูปเสียงกลิ่นรสโผฏฐัพพะ ทำให้หลงติดข้องแสวงหาความเพลิดเพลินน่าพอใจจากรูปทุกขณะ ทางตา เห็นแค่นี้ไม่พอ ต้องให้มากกว่านี้ จะประดิษฐ์อะไรขึ้นมาต่างๆ เพราะฉะนั้นรูปก็เป็นรูป คำว่ารูปะ หรือรูป เป็นธรรม ทุกสิ่งที่มีจริงเป็นธรรมทั้งหมด แต่ว่าธรรมหลากหลายมาก แต่แม้กระนั้น จำแนกตามความเป็นจริงเป็นใหญ่อยู่ ๒ อย่าง คือเป็นสภาพที่เกิดเป็นอย่างนั้นจริงๆ แต่ไม่รู้ แข็งนี่เกิดเป็นแข็งไม่รู้อะไร ไม่เจ็บไม่หิวไม่โกรธ เสียงก็เกิดเป็นเสียงแค่นั้น ไม่เป็นเสียงได้ไหม เป็นเสียงแล้วจะให้ไม่เป็นเสียงได้อย่างไร นี่คือธรรม คือใครก็บังคับบัญชาไม่ได้ เพราะฉะนั้นเสียงก็ไม่สามารถจะรู้อะไร ธรรมที่มีจริงเกิดจริงหลากหลาย แต่ไม่สามารถจะรู้อะไรได้ พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติว่าเป็นรูปธรรม รูปะ ธรรม รูปธรรมคือเป็นธรรม ไม่ใช่ไม่เป็น แต่เป็นธรรมซึ่งไม่รู้อะไร ก็เป็นรูปธรรม แต่ว่าไม่ได้มีแต่เฉพาะรูปธรรมเท่านั้น ยังมีธรรมอีกหนึ่ง ซึ่งใครก็บังคับไม่ให้เกิดก็ไม่ได้ มีแล้วเกิดแล้วตามเหตุตามปัจจัย เมื่อเกิดแล้วต้องรู้สิ่งหนึ่งสิ่งใดเป็นสภาพรู้ เพราะฉะนั้นสภาพรู้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่านามธรรม

เพราะฉะนั้นโลกนี้ทั้งโลกก็มีสภาพธรรมจริงๆ ๒ อย่างคือ รูปธรรมกับนามธรรม เห็นเป็นอะไร เห็นไหม กำลังเห็นแล้วจะไม่รู้หรือ ฟังแล้วต้องรู้ เห็นเป็นธรรมถูกต้องไหม เป็นรูปธรรมหรือนามธรรม

อ.วิชัย เห็นเป็นนามธรรม

ท่านอาจารย์ ไม่ให้เกิดได้ไหม

อ.วิชัย ไม่ให้เกิดก็ไม่ได้

ท่านอาจรย์ แล้วเห็นเป็นใครหรือเปล่า

อ.วิชัย เห็นไม่ใช่ใคร แต่เห็นเป็นเห็น

ท่านอาจารย์ เห็นต้องมั่นคงว่า เห็นเป็นเห็น เห็นเป็นเสียงไม่ได้ เห็นเป็นกลิ่นไม่ได้ เห็นเป็นได้ยินไม่ได้ เห็นเป็นชอบไม่ได้ เห็นต้องเป็นเห็น นี่คือความเข้าใจที่เริ่มมั่นคงขึ้นว่านี่เป็นธรรมไม่ใช่เรา เพราะฉะนั้นเป็นเราเห็นในขณะนี้ที่เห็นหรือเปล่า

อ.วิชัย ไม่มีเรา

ท่านอาจารย์ ไม่มีเรา แต่มีเห็นแล้วเห็นก็ดับ ด้วยเหตุนี้หาเราไม่พบ เพราะเป็นธรรมทั้งหมด เมื่อเข้าใจแล้ว จึงสามารถที่จะละคลายกิเลสได้ เพราะว่าแม้ทุกวันนี้ มีรูปไม่รู้อะไรเลย รูปไม่รู้ว่าใครชอบใครรักใครพอใจ แต่ธาตุรู้แสวงหาสาระจากรูป คือความเพลิดเพลินจากรูป ทำทุกอย่างเพื่อที่จะได้ความเพลิดเพลินจากรูปทั้งนั้นจริงไหม เป็นธรรมหรือเปล่า เป็น เป็นกุศลธรรมหรืออกุศลธรรม จากคำ ๒ คำก็ขยายออกไปเป็นทุกสิ่งทุกอย่างที่มีจริง แต่ก็ยังไม่เท่าสภาพธรรมที่มีจริง เพราะมากเกินกว่าที่จะใช้คำใดๆ ได้