ปกิณณกธรรม ตอนที่ 878

ตอนที่ ๘๗๘

สนทนาธรรม ที่ โรงแรมแคนทารีฮิลล์ จ.เชียงใหม่

วันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๙

อ.คำปั่น อาบัติก็คือการที่ล่วงละเมิดสิกขาบทแล้วก็มีโทษตามพระวินัย และโทษที่เกิดขึ้นเมื่อไม่ได้แก้ไข ไม่ได้กระทำคืนให้ถูกต้องตามพระธรรมวินัย ก็เป็นเครื่องกั้นการบรรลุมรรคผลนิพพาน เป็นเครื่องกั้นการเกิดในสุคติภูมิ ในหลากหลายสิกขาบทหลากหลายพระสูตรที่ทรงแสดงไว้ว่า ความเป็นบรรพชิตความเป็นสมณะถ้ารักษาไม่ดีมีแต่จะฉุดคร่าผู้นั้นลงไปสู่ที่ต่ำคืออบายภูมิ เพราะฉะนั้นผู้ที่เป็นพระภิกษุก็ตกนรกได้เกิดในอบายภูมิได้ ซึ่งก็มีเยอะแยะเลยในสมัยพุทธกาลที่เป็นตัวอย่างให้เห็น ก็แสดงถึงความเป็นจริงว่า ความจริงเป็นอย่างไรก็เป็นจริงอย่างนั้น เพศบรรพชิตไม่ใช่เพศธรรมดาเป็นเพศที่สูงยิ่งจริงๆ เพราะฉะนั้นผู้ที่สละอาคารบ้านเรือน เพื่อที่จะมุ่งสู่เพศที่สูงยิ่ง จึงเป็นผู้ที่จะต้องมีความจริงใจจริงๆ ในการที่จะศึกษาพระธรรมอบรมเจริญปัญญาขัดเกลากิเลสจริงๆ ในเพศบรรพชิต เพราะฉะนั้นก็คงไม่บวช แต่ที่บวชก็แสดงถึงว่ามีอัธยาศัยจริงๆ ในการที่จะขัดเกลากิเลสอย่างนั้น ซึ่งก็เป็นยุคสมัยที่ต้องศึกษาพระธรรมให้เข้าใจจริงๆ

บุคคลในสมัยพุทธกาลอย่างบางท่านเป็นพ่อค้าร่ำรวยมาก เดินทางไปค้าขายยังต่างเมือง พักอยู่ใกล้ที่พระวิหารเชตวันก็เห็นผู้คนเดินทางไปที่พระวิหารเชตวัน ก็ถามว่าท่านผู้คนเหล่านี้จะไปไหนกัน ก็ได้ทราบว่าไปฟังธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง ผู้ที่สะสมมาพอได้ฟังแค่นี้ตามไปเลย ตามเข้าไปฟังธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง ได้มีความเข้าใจถูกเห็นถูกในธรรม เห็นว่าเพศคฤหัสถ์เป็นเพศที่หลั่งไหลมาของอกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะว่าสะสมมาที่จะอบรมปัญญาขัดเกลากิเลสยิ่งขึ้นในเพศบรรพชิต ก็สละอาคารบ้านเรือนมอบทรัพย์สมบัติที่มีอยู่ทั้งหมดให้กับผู้อื่น ไม่อาลัยอาวรณ์ในทรัพย์สมบัติเหล่านั้นเลย ไม่ว่าจะมีมากเพียงใดก็ตาม ก็แสดงถึงความเป็นผู้ที่สละจริงๆ เพื่อที่จะขัดเกลากิเลสในเพศบรรพชิต แล้วก็ได้รับประโยชน์จากพระธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง สูงสุดคือถึงความเป็นพระอรหันต์ แล้วก็การที่แต่ละคนจะมีอัธยาศัยที่ต่างกันก็เป็นไปตามการสะสม

ก็คงจะได้ศึกษาในพุทธประวัติใช่ไหม ในเรื่องของพาณิชย์สองพี่น้อง คือท่านตปุสสะแล้วก็ภัลลิกะที่ได้ถวายอาหารแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อที่พระองค์ได้ทรงตรัสรู้ใหม่ๆ เป็นผู้ที่ถึงพระพุทธพระธรรมเป็นที่พึ่ง เมื่อคราวที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปประกาศพระศาสนาที่พระนครราชคฤห์ ที่โปรดพระเจ้าพิมพิสาร เป็นต้น พาณิชย์สองพี่น้องก็มีโอกาสได้ไปฟังธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง ทั้งสองท่านบรรลุธรรมเป็นพระโสดาบัน แต่อัธยาศัยที่สะสมมาต่างกัน ท่านตปุสสะไม่บวชอยู่ครองเรือนต่อไป แต่ท่านภัลลิกะได้บวชในพระพุทธศาสนา และก็ในที่สุดก็ถึงความเป็นพระอรหันต์ นี่ก็แสดงถึงอัธยาศัยที่สะสมมาที่แตกต่างกัน ไม่มีการบังคับว่าทุกคนจะต้องบวช แต่ว่าขึ้นอยู่กับอัธยาศัยของผู้นั้น ข้อความที่ได้ฟังก็เตือนใจที่ดีว่า แม้การเป็นคฤหัสถ์ที่ดียังยากเลย

ท่านอาจารย์ ก็แสดงให้เห็นว่า ทุกคนรู้ความต่างคร่าวๆ ระหว่างบรรพชิตกับคฤหัสถ์ คฤหัสถ์มีชีวิตตามการสะสม ที่จะขัดเกลากิเลสด้วยการฟังพระธรรมให้เข้าใจ ตามอัธยาศัยที่รู้ตัวเองตามความเป็นจริง ไม่ได้หลอกลวงแม้ตนเองและคนอื่น แต่สำหรับผู้ที่ในครั้งโน้นมีอุปนิสัยที่จะขัดเกลากิเลสในเพศบรรพชิต แม้เป็นบุตรเศรษฐีบุตรคนเดียว แต่สะสมมาที่จะขัดเกลากิเลสในเพศบรรพชิต ก็ไม่ยินดีในทรัพย์สมบัติทั้งหลายที่มารดาบิดาจะมอบให้ ถ้าลำบากนักมารดาบิดาก็เอาไปทิ้งแม่น้ำคงคาเสีย จะได้ไม่เดือดร้อน นั่นคือความตั้งใจจริงและตามอัธยาศัยด้วย เพราะฉะนั้นจะเห็นได้ว่าถ้าเป็นพระภิกษุที่สละสมบัติเงินทองทั้งหมด เพื่อเป็นผู้ไม่มีไม่ติดข้อง อบรมขัดเกลากิเลสในเพศบรรพชิต แล้วคฤหัสถ์เอาเงินไปให้ถูกไหม ตรงไหมกับเพศบรรพชิต ใครผิด เห็นไหม ผู้เอาไปให้และผู้รับทั้งสอง แม้เงินทองที่สละแล้วตั้งแต่วันบวช แต่ทำไมรับ ตรงไหม ไม่ตรง

เพราะฉะนั้นผู้ใดก็ตามที่ไม่ตรงจะไม่รู้ความจริงเลย เพราะว่าความจริงตรง แต่เมื่อไม่ตรงต่อความจริงผู้นั้นก็ไม่สามารถที่จะละกิเลสได้ ด้วยเหตุนี้บวชทำไมสำคัญที่สุด เพื่อที่จะสละชีวิตอย่างคฤหัสถ์สู่เพศที่ขัดเกลายิ่ง ด้วยเหตุนี้ตามพระวินัย คฤหัสถ์แสดงความเคารพนอบน้อมต่อพระภิกษุ เป็นผู้ที่อยู่สูงกว่าคฤหัสถ์ เพราะว่าบำเพ็ญประโยชน์ทั้งตนเองและบุคคลอื่น ศึกษาพระธรรมและประพฤติปฏิบัติตามพระวินัยด้วย เพื่อที่จะถึงการรู้แจ้งอริยสัจธรรม แต่ถ้าคฤหัสถ์เอาเงินไปให้ ผิดจุดประสงค์แล้ว สละแล้ว แล้วเอาไปให้ทำไม ถ้ารับก็คือผู้นั้นไม่มีทางที่จะรู้แจ้งอริยสัจธรรม เพราะไม่ใช่ผู้ตรง ทรัพย์ยังสละยังละไม่ได้ แล้วจะสละกิเลสได้อย่างไร เพราะว่ากิเลสไม่ใช่ติดเฉพาะทรัพย์มากมายกว่านั้นมาก

เพราะฉะนั้นก็แสดงให้เห็นว่า สำหรับพระพุทธศาสนาบริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ที่ทรงบัญญัติพระวินัย เพื่อความตั้งมั่นของพระศาสนา ซึ่งผู้ที่บวช และทั้งคฤหัสถ์ด้วย ต้องเป็นผู้ที่ตรงและเคารพต่อความจริงตามที่ได้ทรงแสดงไว้ มิฉะนั้นเป็นโทษมาก สำหรับคฤหัสถ์ก็คือว่าไม่ได้รู้ธรรม ฟังอะไรก็ไม่รู้ ทำอะไรก็ไม่รู้ ใครก็ไม่รู้บอก ไม่เห็นให้เข้าใจอะไรเลย แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ได้ให้ใครทำอะไร แต่ว่าทรงแสดงความจริงให้ผู้นั้นเองเกิดปัญญาของตน จะไปหาปัญญาได้ที่ไหน มีเงินมหาศาลกี่โลก เอาเงินไปซื้อปัญญาได้ไหม ก็ไม่ได้ เพราะฉะนั้นก็แสดงให้เห็นการประเสริฐสุดที่เลิศที่สุดคือสิ่งที่เงินซื้อไม่ได้ แต่ต้องเป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง ผู้นั้นมีโอกาสได้ยินได้ฟัง เห็นประโยชน์แล้วก็สามารถที่จะขัดเกลากิเลสตามที่ได้ฟังด้วย เพราะฉะนั้นทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิตเป็นผู้ที่จะดำรงพระศาสนา เมื่อมีการเข้าใจทั้งในเพศของคฤหัสถ์และในเพศของบรรพชิตด้วย เพราะฉะนั้นคฤหัสถ์ที่ดีจะไม่ทำลายพระภิกษุโดยการให้เงินและทอง

ผู้ฟัง พระสัมมาสัมพุทธเจ้าท่านทรงยกย่องการปฏิบัติบูชามากกว่าอามิสบูชา อันนี้อยากทราบว่าการปฏิบัติบูชาคืออย่างไร

ท่านอาจารย์ ไม่รู้ แล้วปฏิบัติได้ไหม

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นถ้าไม่มีการฟังพระธรรมจะเข้าใจไหมว่าปฏิปัตติคืออะไร

ผู้ฟัง ไม่เข้าใจ

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นฟังแล้วก็รู้ว่า พระธรรมทุกคำตั้งแต่เบื้องต้นจนถึงที่สุด คือให้เกิดปัญญาตามลำดับ เพราะฉะนั้นอยู่ดีๆ จะปฏิบัติบูชาคงไม่ได้ ถ้าไม่เข้าใจ ข้อสำคัญที่สุด ถึงที่สุดคือ ทุกอย่างเป็นธรรม แต่ลืมเสมอ ทั้งหมดคือธรรมทั้งนั้น ไม่มีอะไรอื่นเลย นอกจากความจริงคือไม่ใช่เรา แต่เป็นจิตประเภทต่างๆ เป็นเจตสิกประเภทต่างๆ แล้วก็เกิดขึ้นตามเหตุตามปัจจัย เวลาที่ลืมว่าเป็นธรรม ก็เราหมดเลยทุกเรื่อง เขาหมดเลยทุกเรื่อง ต่อเมื่อไหร่มีความเข้าใจที่มั่นคงโดยการฟังและเข้าใจขึ้น ไม่มีหนทางอื่นเลย ก็เริ่มจะเข้าใจสิ่งที่เคยมีแล้วว่าเป็นธรรม จนกระทั่งถึงแม้ขณะนี้แต่ละหนึ่งที่ปรากฏก็เป็นธรรม

เพราะฉะนั้นจากการฟัง ปัญญาก็จะค่อยๆ เจริญขึ้น จนกระทั่งสามารถที่จะรู้ว่าการฟังพระธรรม ประโยชน์สูงสุดตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุดคือเป็นธรรม ไม่ใช่เรา ทุกเรื่องทุกชาติ จนกว่าจะถึงสมัย อภิสมัยคือสามารถรู้ความจริงของสิ่งที่เป็นจริง คือเกิดแล้วก็ดับตามเหตุตามปัจจัย

อ.อรรณพ แต่ถ้าเข้าใจถูก แม้ในขั้นการฟังเบื้องต้นว่า เป็นธรรมแต่ละอย่าง ไม่ใช่เรา แล้วก็ค่อยๆ เข้าใจอย่างนี้ไป ความเข้าใจขั้นฟังก็ย่อมที่จะละความไม่รู้ขั้นฟัง

ท่านอาจารย์ ถ้าเป็นปัญญา ก็รู้ว่านี่ไม่ใช่การละกิเลส เพียงเริ่มฟังและเข้าใจ มิฉะนั้นก็ติดบ่วงของโลภะต่อไป บ่วงล้อมรอบไหม พร้อมที่จะติดบ่วง

อ.อรรณพ บ่วงความเป็นตัวตนมาก

ท่านอาจารย์ คือต้องการได้ ไม่ใช่รู้แล้วละ ต่างกัน พระธรรมทุกคำเป็นไปเพื่อให้เกิดความเข้าใจ เพื่อละความติดข้อง แต่ถ้าไม่มีความเข้าใจเลย ก็เป็นไปเพื่อการติดข้องทั้งหมด นี่คือความต่างกันของคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า วาจาสัจจะของพระองค์กับคำของคนอื่น ถ้าคิดหาทาง นั่นก็คือติดบ่วงของโลภะแล้ว ทางไหนก็ไม่รู้ แล้วจะเป็นทางได้หรือ กำลังเห็นอย่างนี้แล้วไม่รู้ แล้วจะเป็นทางให้หมดการยึดถือเห็นว่าเป็นเราได้อย่างไรในเมื่อไม่รู้

อ.อรรณพ เพราะฉะนั้นแม้จะมีความเข้าใจถูกระดับหนึ่ง ที่จะไม่ไปทำอะไรที่เห็นชัดว่าไม่ถูกมากๆ แต่แค่หาวิธีรู้ว่าเห็นเป็นธรรมว่า จะจดจะจ้องให้รู้ว่าแข็งเป็นธรรม อันนี้ก็เป็นบ่วงที่ละเอียดมาก

ท่านอาจารย์ เคยได้ยินคำว่าสีลัพพตปรามาสไหม

อ.อรรณพ ได้ยิน

ท่านอาจารย์ ยาก อะไรนี่สีลัพพตปรามาส เป็นคำรวมหลายๆ คำ ไม่ใช่เพียงคำเดียว ศีล พรต กับปรามาส ขอเชิญคุณวิชัย

อ.วิชัย ก็หมายถึงเป็นการลูบคลำข้อประพฤติปฏิบัติที่ผิด

ท่านอาจารย์ ยกตัวอย่างได้ไหม

อ.วิชัย อย่างเช่นในครั้งโน้น ท่านก็มีความประพฤติว่าคือก็จะมีข้อความว่า การบริสุทธิ์มีได้ด้วยการกระทำอย่างนี้ ก็กระทำกัน ในครั้งพุทธกาลก็จะมีการประพฤติวัตรอย่างโคอย่างสุนัขอะไรต่างๆ เหล่านี้ แต่ว่าในยุคนี้ถ้าไปนั่งโดยที่ไม่รู้อะไร และคิดว่านั่งจะเป็นเหตุให้ถึงความบริสุทธิ์ นั่นก็คือเป็นการประพฤติปฏิบัติที่ผิด เพราะไม่รู้อะไร นั่งไปก็ไม่รู้ไม่เข้าใจ คิดเองทั้งหมด นั่นก็เป็นการยึดถือว่าการประพฤติอย่างนั้นเป็นเหตุให้ถึงความบริสุทธิ์ ก็เป็นสีลัพพตปรามาส เป็นการลูบคลำ เพราะเหตุว่าเกิดบ่อยๆ ในการที่จะประพฤติในสิ่งนั้น ซึ่งไม่ใช่หนทางเลย

อ.อรรณพ สมมติว่าถ้าผมพยายามแตะอันนี้เพื่อให้รู้แข็ง

ท่านอาจารย์ ผมพยายามแตะ ชัดเจน

อ.อรรณพ ให้รู้แข็ง

ท่านอาจารย์ ชัดเจนแล้ว ผมพยายามแตะ เนื่องจากผมเอามือแตะ มือใคร

อ.อรรณพ มือผม

ท่านอาจารย์ แตะทำไม

อ.อรรณพ แตะเพื่อจะให้สติระลึกรู้ลักษณะของแข็ง เพื่อจะได้ไม่ใช่เป็นแท็ปเล็ต

ท่านอาจารย์ แล้วสติเป็นอย่างไร เกิดได้เพราะเราอยาก ง่ายจังเลย แตะให้สติเกิด ก็แตะไปหมดเลย สติจะได้เกิด เข้าใจผิด ไม่รู้จักสติ อย่าลืมสำคัญที่สุดที่จะรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และประพฤติปฏิบัติตามด้วยความเข้าใจถูกต้อง คือเริ่มเข้าใจว่าธรรมไม่ใช่เรา ทั้งหมดเป็นอนัตตา ถ้าไม่มีคำนี้อยู่ในใจ ไม่มีทางเลย เป็นเราตลอดมานานแสนนาน ฟังแล้วก็ผมจะแตะ เพื่อจะได้สติเกิด มาอย่างไร สติก็ไม่รู้ เดี๋ยวนี้มีสติหรือเปล่า ต้องรู้ ถ้าไม่รู้ก็พูดคำว่าสติ แต่ไม่รู้จักสติ พูดด้วย สติมีหลายขั้น แล้วเดี๋ยวนี้ขั้นไหน ก็พูดไป

อ.อรรณพ แค่ที่จะได้ยินได้ฟังว่าขณะนี้เป็นธรรมแต่ละอย่างแต่ละอย่าง ทีละหนึ่ง ทีละหนึ่ง ไม่ใช่เรา แม้ก็พอได้ยินอย่างนี้ ความเป็นตัวตนถ้าวิ่งไปสู่การที่จะรู้ให้อย่างนั้นให้ได้ ขณะนั้นเป็นสีลัพพตปรามาสแล้ว

ท่านอาจารย์ ใครบอกให้ทำอะไรก็ทำ เพราะอยากที่จะให้เป็นสติปัฏฐานที่จะรู้ลักษณะของสภาพธรรมนั้น แต่ไม่มีความเข้าใจถูกในธรรมซึ่งละเอียดยิ่ง ธรรมที่เป็นฝ่ายกุศล ธรรมที่เป็นฝ่ายอกุศลธรรม ธรรมที่เป็นกุศลต่างกันหลากหลาย หิริหนึ่ง โอตตัปปะหนึ่ง อโลภะหนึ่ง อโทสะหนึ่ง อโมหะหนึ่ง ศรัทธาหนึ่ง สติหนึ่ง จะไปรวมกันได้อย่างไร ต้องมีความชัดเจนในแต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่ง เพราะเมื่อชัดเจนแล้ว นั่นไม่ใช่เรา สติเป็นสติ วิริยะเป็นวิริยะ ศรัทธาเป็นศรัทธา หิริเป็นหิริ โอตตัปปะเป็นโอตตัปปะ สิ่งที่มีอยู่ที่รวมกันเดี๋ยวนี้ จึงไม่รู้ ก็จะค่อยๆ ปรากฏความจริงทีละหนึ่ง แยกขาดจากกันตามความเป็นจริง ไหนเป็นเรา ไม่มีเลย มีแต่ลักษณะที่เป็นธรรมนั้นๆ เท่านั้นเอง สติจะเป็นปัญญาไม่ได้ วิริยะจะเป็นศรัทธาไม่ได้ โลภะจะเป็นอโลภะไม่ได้ เพราะฉะนั้นทั้งหมดที่มีในชีวิตประจำวัน ไม่ใช่ใครเลย นอกจากธรรมซึ่งเป็นอนัตตา

เพราะฉะนั้นถ้าไม่รู้ความจริงอย่างนี้ ไม่มีทางที่จะรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะพระองค์ตรัสรู้ความจริงและทรงแสดงความจริง ให้ฟังก่อน ไตร่ตรองเข้าใจขึ้น จนกระทั่งรู้ความต่างและความจริงของธรรมแต่ละหนึ่ง ขณะนี้ที่กำลังฟังเข้าใจเป็นอนัตตา เพราะฉะนั้นเป็นธรรมฝ่ายดี ขณะใดที่เข้าใจขณะนั้นเป็นปัญญา แต่ว่าปัญญาจะเกิดเพียงอย่างเดียวไม่ได้ ต้องอาศัยธรรมที่เกิดพร้อมกัน อาศัยกันและกันเกิดขึ้น ถ้าสภาพธรรมไม่ปรากฏ เราก็เพียงแต่ชื่อ จิตหนึ่งขณะที่เป็นกุศลต้องมีโสภณเจตสิกเกิดร่วมด้วยอย่างน้อยที่สุด ๑๙ ประเภท ยังไม่ต้องมีชื่อ แต่ก็รู้ว่าจิตธรรมดาไม่ใช่กุศลและอกุศล เป็นปัณฑระ ปัณฑระเป็นอีกคำหนึ่ง หมายความถึงลักษณะของจิต ตัวจิตแท้ๆ เป็นกุศลไม่ได้ เป็นอกุศลไม่ได้ เป็นสภาพที่จะใช้คำว่าบริสุทธิ์ผ่องใส ยังไม่มีอะไรเข้ามาเจือ แต่สิ่งที่ต้องเกิดกับจิตตลอดเวลาคือเจตสิก และเจตสิกก็มีทั้งเจตสิกซึ่งเกิดได้ทั้งกับกุศลและอกุศล และเจตสิกซึ่งเป็นอกุศลเกิดเมื่อไหร่ เป็นได้อย่างเดียวคือเป็นอกุศล แล้วก็เจตสิกฝ่ายดี เป็นเหตุเป็นกุศลก็ได้ เป็นผลของกุศลเป็นวิบากก็ได้ เป็นกิริยาจิต แม้ไม่ใช่กุศลอกุศล เช่น พระอรหันต์ ไม่มีอกุศลเลย ดับอกุศลหมด และดับกุศลด้วย เพราะว่าตราบใดถ้ายังเป็นกุศลและอกุศล ก็ยังเป็นเหตุที่จะต้องเกิด

เพราะฉะนั้นแม้การกระทำทั้งหมดไม่เป็นไปด้วยอกุศลเลย เพราะเหตุว่าไม่มีอกุศล แต่แม้ความดีนั้นๆ ก็ไม่เป็นเหตุให้เกิด จึงเป็นกิริยาเหมือนดอกไม้ลม ซึ่งไม่มีเมล็ด หรือว่าไม่มีผล แต่ว่าก็มีการกระทำซึ่งจะต้องเป็นไปตามเหตุตามปัจจัย พระธรรมทั้งหมดกล่าวถึงสิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้ แต่ถูกปิดบังไว้จนกว่าพระธรรมจะค่อยๆ เปิดเผยให้ผู้ที่ได้ฟังเข้าใจถูกต้อง แต่สภาพธรรมก็ยังไม่ได้ปรากฏ เช่น ขณะนี้จิตเจตสิกเกิดดับ รูปที่ปรากฏก็เกิดดับ ลักษณะนี้ยังไม่ได้ปรากฏ ต้องเป็นปัญญาที่อบรมละคลายความเป็นตัวตน หรือว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด สภาพธรรมจึงจะปรากฏทีละเล็กทีละน้อย เช่น แต่ก่อนนี้ก็มีคนบอกว่า เขาฟังธรรม แต่ขณะที่ฟังนี่ก็คิดอย่างอื่น จริงไหม เห็นความเป็นอนัตตาไหม ทั้งๆ ที่เป็นก็ไม่รู้ว่า นั่นแหละลักษณะของอนัตตาแท้ๆ แต่ปัญญาไม่พอที่จะเข้าใจ กลายเป็นเราฟัง แล้วทำไมเราคิดเรื่องอื่น แต่ความจริงทั้งหมดเป็นธรรมซึ่งค่อยๆ ปรากฏความเป็นอนัตตา ถ้าปัญญาไม่พอก็หวั่นไหว หาทางให้เป็นกุศล เราต้องตั้งใจฟัง ขณะที่กำลังคิดว่าเราตั้งใจฟัง ความเป็นเราจนกว่าปัญญารู้ว่า ขณะนั้นก็เป็นธรรม ไม่เหลืออะไรสักอย่างเดียว ในชีวิตปกติประจำวันไม่ว่าจะคิดอย่างนี้จะทำอย่างนั้น ปัญญาสามารถรู้จักโลภะว่า นั่นโลภะที่ทำให้เป็นอย่างนั้น ที่ทำให้ยังคงมีการที่จะทำด้วยความเป็นเรา แต่เมื่อปัญญารู้ว่าแม้ขณะนั้นก็เป็นธรรมต่างๆ หลากหลาย ปัญญานั้นก็สามารถที่จะไม่ว่าสภาพธรรมใดเป็นปกติอย่างนี้เลย แต่สิ่งที่ยังไม่เคยปรากฏก็ปรากฏ อย่างเวลานี้คิดเรื่องอื่นสลับปรากฏหรือยัง บางทีไม่รู้ตัวเลย มาฟังใหม่ ก็เสียง ก็เรื่อง

เพราะฉะนั้นสิ่งที่ไม่รู้ สติสัมปชัญญะเกิดจึงค่อยๆ รู้ แต่ถ้าสติสัมปชัญญะไม่เกิดก็เหมือนเดิม เรารับประทานอาหารอร่อย แต่ว่าแข็งมีไหม กำลังจับช้อนส้อม รสมีไหม คิดมีไหม พูดมีไหม ทั้งหมดเป็นธรรม แต่ถ้าสติสัมปชัญญะไม่เกิด ปัญญาไม่รู้ความจริง ก็ละความเป็นตัวตนไม่ได้ เพราะฉะนั้นธรรมเป็นธรรมซึ่งไม่เปลี่ยน อกุศลก็เป็นอกุศล เกิดขึ้นก็เป็นอกุศล แต่ปัญญาเข้าใจถูกว่าไม่ใช่เรา เป็นธรรมประเภทนั้นๆ ซึ่งเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย แล้วจะหวั่นไหวไหม ก็ไม่หวั่นไหว เมื่อรู้ขึ้นรู้ขึ้นว่าเป็นธรรม เพราะฉะนั้นกว่าจะรู้ทั่วที่จะละคลายความเป็นเรา ไม่ใช่เพียงแต่ฟังแล้วคิด แต่ปัจจัตตัง รู้ได้เฉพาะตนเพราะอะไร ขณะนี้ใครกำลังคิดอะไรคนอื่นรู้ไหม เขาเห็นหรือเขาได้ยิน หรือเขาจำ ก็ไม่รู้เพราะอะไร แม้สภาพธรรมนั้นกำลังมีกับเรา ใช้คำว่าเราที่นี่ หมายความว่าไม่ใช่กับคนอื่น ก็ไม่รู้ เพราะสภาพที่จะรู้ได้คือสติสัมปชัญญะ ซึ่งเกิดจากการฟังแล้วเข้าใจในความเป็นอนัตตา ถ้าตราบใดมีความเป็นเราจะทำ ปัญญาไม่พอก็ติดบ่วงของโลภะ

เพราะฉะนั้นกว่าจะพ้นไปได้ด้วยการที่มีความเข้าใจอย่างมั่นคงว่า ทั้งหมดเป็นธรรม แล้วก็ค่อยๆ ฟัง สติสัมปชัญญะก็เกิดบ้างไม่เกิดบ้างในเบื้องต้น ยังมีความสงสัยในความเป็นเรา หรือว่าเป็นธรรม เพราะฉะนั้นวิจิกิจฉาเป็นคำในภาษาบาลี หมายความถึงความสงสัยในธรรม เดี๋ยวนี้มีไหม ต้องมีแน่ เป็นเสียง หรือเป็นได้ยิน เห็นไหม บางคนก็บอกว่าไม่ทัน เพราะอะไร ไม่ใช่เราไม่ทัน สติสัมปชัญญะไม่ได้เกิดที่จะรู้เฉพาะหนึ่ง โดยความถูกต้องว่าเสียงเป็นเสียงแน่ แต่ธาตุรู้ที่ได้ยินเสียงที่จะรู้ว่าไม่ใช่เรา เพราะเหตุว่าเป็นธาตุรู้ที่เกิดขึ้นได้ยินแล้วก็ดับไปเร็วมาก ไม่ได้รอให้ใครไปพิสูจน์เลย เพราะฉะนั้นปัญญาไม่หวั่นไหว สิ่งที่ล่วงไปแล้วไม่คำนึงถึง สิ่งที่ยังไม่เกิดขึ้นก็ไม่ได้กังวลถึง เพราะปัญญารู้เฉพาะสิ่งที่กำลังปรากฏ สิ่งที่ล่วงไปแล้วหมดแล้วไม่เหลือเลย รู้ไม่ได้ สิ่งที่ยังไม่มาถึงจะเป็นอะไรก็รู้ไม่ได้ แล้วสิ่งนี้ที่กำลังปรากฏ ถ้าไม่รู้มัวแต่จะอย่างนั้นจะอย่างนี้ จะมีสติจะทำ แล้วจะรู้สิ่งที่ขณะนี้เกิดและดับได้อย่างไร

เพราะฉะนั้นกว่าปัญญาที่ฟังแล้วเข้าใจ และก็มีการที่มั่นคงขึ้น จนกระทั่งสติสัมปชัญญะรู้ว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ได้ให้รู้สิ่งที่ยังไม่เกิด ไม่ได้ให้ใครไปทำให้สิ่งที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้นให้รู้ความจริงนั้น แต่พระธรรมทั้งหมดกล่าวถึงสิ่งที่กำลังมีทุกขณะตามความเป็นจริง เพราะฉะนั้นการฟังจนกว่าจะรู้ว่าเดี๋ยวนี้มีสภาพธรรมกำลังปรากฏ เลือกไม่ได้เลย ทางตาก็มีเห็น แล้วมีสิ่งที่ปรากฏให้เห็น