ปกิณณกธรรม ตอนที่ 879

ตอนที่ ๘๗๙

สนทนาธรรม ที่ โรงแรมแคนทารีฮิลล์ จ.เชียงใหม่

วันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๙

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นการฟังจนกว่าจะรู้ว่า เดี๋ยวนี้มีสภาพธรรมกำลังปรากฏ เลือกไม่ได้เลย ทางตาก็มีเห็น แล้วมีสิ่งที่ปรากฏให้เห็น ทางกายก็มีแข็ง และมีสภาพที่รู้แข็ง ทางใจก็มีคิดนึก ทางหูก็มีเสียงกับได้ยิน จะเลือกได้อย่างไรแล้วแต่สติสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้นความเป็นอนัตตาของสภาพธรรมทั้งหลายปรากฏมั่นคง ไม่หวั่นไหว ไม่ใช่เลือกจะรู้อารมณ์นี้หรือว่าอารมณ์นี้ไม่เอา จะต้องไปทำให้เกิดสงบเสียก่อนแล้วถึงจะไปรู้ นั่นคือผิดทั้งหมด เพราะเป็นตัวเราเป็นความเป็นตัวตน ไม่ใช่เป็นความเห็นที่ถูกต้องว่า ธรรมทั้งหลายทั้งหมดทั้งสิ้นเป็นอนัตตา เดี๋ยวนี้มีไหม โลภะ ตอบได้ แต่ตอบให้ชัดกว่านั้นว่าเมื่อไหร่ เห็นไหม ต่างกันแล้วใช่ไหม กับการที่ฟังรู้ว่ามี กับการที่ฟังรู้ว่ามีเมื่อไหร่ แต่กับการที่รู้ว่าขณะนั้นมี ต่างกัน เห็นติดข้องหรือเปล่าว่า เป็นเราเห็น แค่ไหน แค่รู้สึกตัวหรือไม่รู้สึกตัว มีหลายระดับ

เพราะฉะนั้นทรงแสดงอกุศลเจตสิกไว้โดยนัยประการต่างๆ โดยนัยของอนุสัยกิเลส ตามนอนอยู่ในจิตเพราะจิตเกิดดับ แล้วจะให้สิ่งที่เกิดแล้วไปไหน พ้นไปได้อย่างไร ก็สะสมสืบต่ออยู่ในจิต เกิดโกรธครั้งหนึ่ง โกรธดับ ไม่โกรธเลยหมดไปเลย หรือว่าโกรธที่เกิดแล้วนั่นแหละ เมื่อเกิดแล้วแม้สภาพโกรธนั้นดับ แต่ฐานะที่เกิด ก็สะสมสืบต่ออยู่ในจิตเป็นพืชเชื้อของความโกรธ เพราะยังโกรธอยู่ แต่ว่าขณะที่หลับสนิทไม่โกรธ เป็นใครหลับสนิท โลภะเกิดหรือเปล่า ได้ยินว่าไม่เกิดถูกต้องไหม ถ้าได้ยินว่าเกิดถูกไหม มีเราหรือเปล่าขณะนั้น

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นไม่มีอะไรเกิดขึ้นให้รู้ที่เป็นอกุศลเลยสักอย่าง แต่จิตมีแน่ ยังไม่ตาย เพราะฉะนั้นอนุสยะกิเลสที่นอนเนื่องอยู่ในจิตยังไม่ได้เกิดเลย เหมือนเชื้อโรค ยังไม่พร้อมที่จะเห็นก็เกิดไม่ได้ ยังไม่ได้ยินก็เกิดไม่ได้ เพียงแค่เห็นดับ จิตที่เกิดต่อ ๓ ขณะ โลภะเกิดแล้ว เพราะสะสมอยู่ พร้อมที่จะไหลไปสู่สิ่งที่ปรากฏทันทีไม่ว่าอะไรทั้งสิ้น เพราะฉะนั้นอกุศลทั้งหลายพระผู้มีพระภาคก็ทรงแสดงว่าอกุศลเจตสิก ๑๔ จำนวนเท่าไหร่ที่นอนเนื่องเป็นอนุสัย จำนวนเท่าไหร่ที่เป็นอาสวะ พวกนี้คือสิ่งที่มีจริง ใครก็ไม่สามารถที่จะรู้ได้ จนกว่าจะได้ฟังพระธรรมและค่อยๆ เข้าใจขึ้น ถึงอาสยานุสยะ ไม่ว่าสภาพธรรมใดที่เป็นกุศลอกุศลดับแล้วก็สะสมอยู่ในจิต ทำให้แต่ละคนมีอัธยาศัยต่างๆ กัน ไม่ว่าจะการสนใจในวิชาการใดๆ ไม่ว่าจะเมื่อไหร่อย่างไร ก็ไม่พ้นจากกุศลและอกุศล ซึ่งสะสมมานับชาติไม่ได้เลย แต่ก็มีพร้อมที่จะเกิดขึ้น แต่ถ้าเป็นอกุศลเกิดไหม อนุสัยไม่เกิด เพราะว่าขณะหลับสนิทเป็นผลของกรรมที่เป็นกุศลกรรมที่ทำให้เป็นคนนี้ ยังไม่เป็นคนที่เป็นผลของอกุศลกรรมเลยทั้งสิ้น

เพราะฉะนั้นกุศลและอกุศล ก็คือว่าสะสมสืบต่ออยู่ในจิต ถ้ารวมหมดก็ใช้คำว่าอาสยานุสยะทั้งฝ่ายกุศลและอกุศล แต่ถ้าใช้เฉพาะอนุสยะ หรืออนุสัยหมายเฉพาะอกุศลอย่างเดียว เพราะฉะนั้นกำลังหลับสนิทอกุศลไม่เกิด โสภณเจตสิกเกิดเพราะเป็นคนเป็นผลของกุศลกรรม แต่อกุศลไม่เกิดขณะที่หลับสนิท เพราะฉะนั้นอกุศลเกิดเมื่อไหร่ เป็นได้อย่างเดียวคือเป็นอกุศล เกิดเมื่อไหร่เป็นอกุศลทันที นี่ก็เป็นความละเอียดของธรรม เพื่ออะไร ไม่มีเรา ทั้งๆ ที่เป็นเรามานานแสนนาน แต่ถ้าไม่มีความเข้าใจเล็กๆ น้อยๆ สะสมไปเรื่อยๆ ไม่มีทางที่ปัญญาจะเจริญขึ้นจนกระทั่งมั่นคงที่จะรู้ว่า อกุศลเกิดและดับ ไม่ใช่เรา กุศลก็เกิดดับไม่ใช่เรา เห็นก็เกิดดับไม่ใช่เรา ทั้งหมดก็เป็นปัญญาที่ค่อยๆ เจริญขึ้น

สนทนาธรรม ที่ เรือนทองทิพย์ จังหวัดเชียงราย

วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๙

ท่านอาจารย์ ก็เป็นการสนทนาธรรมของผู้ที่มีความสนใจ ที่จะได้รู้ว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าซึ่งได้ตรัสคำต่างๆ ไว้มากมาย เป็นพระไตรปิฎกทั้ง ๓ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก แต่ว่าการที่จะเข้าใจธรรมต้องมีการเริ่มต้น และก็มีการเข้าใจจริงๆ เพราะฉะนั้นแต่ละคำประมาทไม่ได้เลยว่า ผู้ที่ตรัสไว้คือใคร พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นคำที่เราใช้พูดกันทุกวัน เป็นคำของคนที่เป็นปุถุชนที่มีกิเลสที่สนใจศึกษาธรรม และก็อบรมเจริญปัญญา ถ้าไม่มีการได้ฟังพระธรรมเลย ต่างคนต่างคิดแน่นอน เพราะว่าคำที่เป็นภาษาไทย ก็เอามาจากภาษาบาลีหลายคำ เช่น คำว่าธรรม เราก็ใช้ยุติธรรมหรือว่าอยุติธรรม เป็นต้น แต่ว่าจริงๆ แล้วธรรมคืออะไร เพราะฉะนั้นผู้ที่ไม่ประมาทในการที่จะได้รู้ว่า แต่ละคำเป็นคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีความหมายที่ลึกซึ้งยิ่งกว่าคำของใครทั้งสิ้น ไม่ว่าใครจะพูดอะไรเหมือนเข้าใจ แต่ว่าความจริงคำนั้นเป็นคำของคนที่ไม่ใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้พูดคำเดียวกัน

เพราะฉะนั้นเมื่อเป็นผู้ที่ไม่ประมาท ก็จะฟังพระธรรมด้วยความเคารพอย่างยิ่งว่า แต่ละคำกว่าจะมีปัญญาที่สามารถที่จะเข้าใจคำนั้นโดยถ่องแท้ละเอียดขึ้น ก็ต้องอาศัยความเป็นผู้ตรง สัจจะตรงต่อความจริง อธิษฐานมั่นคงที่จะรู้ว่าถ้าเป็นผู้ที่ไม่ตรงไม่มีทางที่จะเข้าใจพระธรรมได้เลย เป็นคำที่มีในพระไตรปิฎกว่าผู้ที่เป็นผู้ที่ตรงเท่านั้น จึงจะได้สาระจากพระธรรม เพราะว่าพระธรรมตรงต่อสิ่งที่กำลังมีจริงๆ ในขณะนี้ ซึ่งได้ทรงตรัสรู้แล้ว ด้วยเหตุนี้แม้แต่คำว่าธรรมแต่ละคำ ถ้าได้ศึกษาจริงๆ ก็จะค่อยๆ เข้าใจความละเอียดขึ้น เช่น ธรรม คือสิ่งที่กำลังมีจริงเดี๋ยวนี้แน่นอน ไม่ว่าอะไรก็ตาม มีจริงในขณะไหน สิ่งนั้นเป็นธรรม เพราะภาษาบาลีคำว่าธรรมหมายความว่า เป็นสิ่งที่มีจริง ขณะนี้มีเห็น เห็นจริงๆ ใครจะบอกว่าไม่เห็นไม่ได้ เพราะฉะนั้นก่อนที่จะศึกษาธรรม ไม่รู้เลยว่าแม้เห็นก็เป็นธรรม เพราะเหตุว่ามีจริงๆ สิ่งที่กำลังปรากฏให้เห็น ก็มีจริงๆ ด้วย ก็เป็นธรรม เพราะฉะนั้นสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ตามที่เกิดขึ้นปรากฏ ทั้งหมดเป็นธรรมแต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่ง ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ความจริงของธรรม แล้วทรงแสดงให้คนอื่นได้เข้าใจจริงๆ ว่า วาจาใดที่ตรัสแล้วคำนั้นเปลี่ยนไม่ได้ ธรรมต้องเป็นธรรม

เพราะฉะนั้นเห็นขณะนี้มีจริงเป็นธรรมเป็นอื่นไม่ได้ ความโกรธขุ่นเคืองใจเกิดแล้วมีจริง เปลี่ยนเป็นอย่างอื่นไม่ได้ เพราะฉะนั้นแม้ความโกรธก็เป็นธรรม ความเมตตามีจริงๆ เกิดแล้วไม่มีใครไปทำ แต่ว่าถ้าไม่มีเหตุปัจจัยที่จะเกิดก็เกิดไม่ได้ ด้วยเหตุนี้สิ่งที่มีจริงทั้งหมด ก็ต้องรู้ว่าเป็นสิ่งที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ จึงใช้คำว่าสัจธรรม ความจริงของสิ่งที่มีจริง ถ้ามีใครรู้ก่อนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าถูกไหม ไม่ถูก แต่ต้องได้ฟังแล้วถึงจะรู้ว่า ความจริงที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสถึงสิ่งที่มีจริงนั้นคืออย่างไร เช่น เห็น เห็นมีแน่นอนขณะนี้ สัจธรรมของเห็นก็คือว่า เห็นเกิดขึ้นเห็น ไม่เป็นอื่นเลย นี่คือสัจธรรม เห็นเกิดขึ้นเห็นแล้วเห็นก็ดับไป เพราะฉะนั้นจะมีคำว่าสิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตามที่เกิด สิ่งนั้นดับ ค่อยๆ พิจารณา ค่อยๆ เข้าใจละเอียดขึ้นถึงความละเอียดยิ่งของสิ่งซึ่งไม่เคยฟังมาก่อน เพราะว่าก่อนที่จะได้ฟังธรรมก็มีว่า เราเกิดแล้วเราก็ตาย ไม่เที่ยง ทุกคนต้องจากโลกนี้ไป แต่ระหว่างที่ยังมีชีวิต เดี๋ยวก็เห็น เดี๋ยวก็คิดเรื่องนั้น เดี๋ยวก็มีเหตุการณ์ต่างๆ เกิดขึ้นมากมาย ตั้งแต่เด็กจนถึงขณะนี้นับประมาณไม่ได้เลย แต่ทั้งหมดก็ไม่เหลือเลย เกิดเป็นอย่างนั้นจริงชั่วคราวแล้วก็ดับไป เมื่อวานนี้ไม่เหลือเลย เมื่อเช้านี้ก็ไม่เหลือ ถ้าถามใครว่าเมื่อเช้านี้ทำอะไรบ้าง ถ้าลำดับก็เป็นลำดับเรื่อง แต่ถ้าไม่มีจิตไม่มีสภาพรู้ เรื่องต่างๆ เหล่านั้น ก็มีไม่ได้

เพราะฉะนั้นแต่ละเรื่องก็แสดงให้เห็นว่าธาตุรู้ต้องเกิดขึ้นและรู้สิ่งนั้น ทางตาเห็น ทางหูได้ยิน ทางจมูกได้กลิ่น ทางลิ้นลิ้มรส ทางกายรู้สิ่งที่กำลังกระทบสัมผัส แล้วใจก็คิดนึกแต่เรื่องที่เห็นบ้างได้ยินบ้างไม่เกินนั้นเลย เราจะไปคิดเรื่องที่ไม่เคยเห็นไม่เคยได้ยินเป็นไปไม่ได้ แต่เรื่องใดก็ตาม สิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตามที่ปรากฏ ก็จะมีการคิดถึงเรื่องนั้นมากบ้างน้อยบ้างตามควร ถ้าเห็นสิ่งที่ไม่น่าสนใจ เราก็คิดนิดเดียว แต่ถ้าเห็นสิ่งที่น่าสนใจมาก เราก็คิดยาวเรื่องนั้น ถ้าเป็นคนที่รู้จักกัน เรื่องก็เพิ่มขึ้นเยอะกว่าคนที่เราเพียงแต่เห็นแล้วก็ผ่านไป เพราะฉะนั้นนี่คือโลก นี่คือชีวิต ซึ่งไม่มีใครรู้เลยว่าทั้งหมดเป็นธรรมแต่ละหนึ่ง ซึ่งหลากหลายมากเกิดขึ้นตามเหตุตามปัจจัย บังคับบัญชาไม่ได้ ไม่มีใครอยากเจ็บ ไม่มีใครอยากเป็นทุกข์ ไม่มีใครอยากเดือดร้อน ไม่มีใครอยากหิว จนกระทั่งอยากจะไปอยู่ประเทศอื่น เดือดร้อนมาก แต่ก็เป็นอย่างนั้น หลีกเลี่ยงไม่ได้ บังคับไม่ได้ เป็นแล้วให้เราเห็นว่าแต่ละหนึ่งหลากหลายมาก มีพี่น้องหลายคน ต่างอัธยาศัย ๖ คนอาจจะเป็น ๖ แบบ ไม่ว่าจะการแต่งกาย การพูด ความคิด ความสนุกสนานทุกสิ่งทุกอย่าง หรือความสามารถก็ต่างกันไป

เพราะฉะนั้นทุกอย่างเมื่อเป็นคน ก็ยังรู้สึกว่าแยกได้เป็นคนๆ แต่ถ้าเป็นธรรมที่ละเอียดกว่านั้น เห็น ทุกคนเห็นกี่คน แต่ความคิดหลังจากเห็นไม่เหมือนกันเลย ก็ต้องต่างกันไป เพราะฉะนั้นแต่ละวัน เมื่อวานนี้เราเห็นอย่างหนึ่ง เราก็คิดอย่างหนึ่ง ได้ฟังเรื่องหนึ่ง เราก็เข้าใจเรื่องหนึ่ง แต่พอถึงวันนี้ใหม่แล้ว เก่าไม่เหลือเลย เห็นใหม่ฟังใหม่คิดใหม่ในสิ่งที่เมื่อวานนี้ไม่ได้คิดอย่างนี้ แต่วันนี้ได้ฟังแล้วก็คิดตามที่ได้ฟัง นี่ก็คือธรรม สัจธรรม ซึ่งไม่รู้เลยว่าแท้ที่จริงแล้วก็คือธรรมต้องเป็นธรรม เห็นต้องเป็นเห็น ได้ยินต้องเป็นได้ยิน นกก็เห็น งูก็เห็น แมวก็เห็น คนก็เห็น เทวดาก็เห็น พรหมก็เห็น แต่สัจธรรมคือเห็นเป็นเห็น เห็นเป็นนกไม่ได้ เห็นเกิดขึ้นเห็นแล้วก็ดับ จะเป็นนกได้อย่างไร เห็นเป็นคนได้ไหม ถ้าเห็นเป็นนกไม่ได้ ก็โดยนัยเดียวกัน ไม่ว่าที่ไหนเมื่อไหร่ ตั้งแต่เกิดจนตายอยู่ที่ไหนก็ตาม เห็นอะไรก็ตาม เห็นมีหน้าที่อย่างเดียว เกิดขึ้นเห็น แค่เห็นแล้วก็ดับไป เกินกว่านั้นไม่ได้ เพราะคิดไม่ได้ คิดก็ไม่ใช่เห็นแล้ว นี่คือการที่จะได้ฟังและเข้าใจแม้แต่คำเดียว ทีละคำ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ว่าสิ่งที่มีจริง เป็นสิ่งที่มีจริงซึ่งจะเป็นอื่นไม่ได้เลย เพราะฉะนั้นจริงๆ แล้ว ที่นี่มีอะไรบ้าง มีธรรม มีเห็น แต่เราไม่ค่อยคิดอย่างนี้ เราบอกมีคน แต่ลืมว่าอะไรบ้างที่เป็นคน ถ้าไม่เห็นจะมีคนไหม ถ้าไม่ได้ยิน ไม่ได้คิด เกิดมาเป็นโต๊ะ เป็นดอกไม้ ไม่เห็นไม่ได้ยิน นี่ก็เป็นความหลากหลายมากของธรรมซึ่งมีจริงๆ

เพราะฉะนั้นการที่จะมีโอกาสได้ไตร่ตรองได้เข้าใจว่า พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบำเพ็ญพระบารมีแล้วตรัสรู้อะไร ก็ต้องรู้สิ่งที่กำลังมีในขณะนี้ ซึ่งคนอื่นไม่สามารถที่จะรู้ได้ว่า สิ่งที่มีจริงๆ ที่กำลังรู้ต้องเป็นเพียงหนึ่ง แต่ละหนึ่ง และก็ดับไป เห็นเมื่อสักครู่นี้ไม่ใช่เห็นเดี๋ยวนี้แล้ว ถ้ามีคนเดินเข้ามา เราบอกเมื่อสักครู่นี้ไม่มีคนนี้ แต่ว่าเห็นเมื่อสักครู่นี้ไม่ได้เห็นคนนี้ แต่พอมีคนนี้เห็นคนนี้ คนที่เมื่อสักครู่นี้ไม่มี หมดไปแล้วใช่ไหม ก็แสดงให้เห็นว่าถ้ามีความเข้าใจจริงๆ และเป็นผู้ที่เห็นประโยชน์ว่า เกิดมาแล้วต้องจากโลกนี้ไปแน่ แต่จะจากไปโดยไม่เข้าใจอะไรเลย เกิดมาสะดวกสบายสนุกสนาน หรือว่าทุกข์ยากลำบาก มีทรัพย์สมบัติจะมากจะน้อยอย่างไร ก็ติดตามไปไม่ได้เลย แม้แต่กายซึ่งเคยเข้าใจว่าเป็นเรา หรือว่าเป็นของเรา ก็ไม่สามารถที่จะติดตามไปได้ แต่จิตเป็นธาตุรู้ซึ่งมีปัจจัยเกิดขึ้นและก็ดับแต่ละขณะ สะสมทุกอย่างที่เป็นกุศลและอกุศล ไม่ได้อยู่นอกจิตเลย กุศลครั้งหนึ่งที่เกิดขึ้นเกิดและดับ แต่สะสมสืบต่อในจิต โลภะ โทสะ สภาพธรรมใดๆ ซึ่งเกิดแล้วดับแล้ว แต่ก็สะสมอยู่ในจิต ทำให้แต่ละคนมีอัธยาศัยที่ต่างกัน ฟังเหมือนซ้ำใช่ไหม คนที่ฟังมาแล้วหลายสิบปี ก็ได้ฟังอย่างนี้แหละ แต่ว่าฟังแล้วเข้าใจขึ้นแค่ไหน เห็นเดี๋ยวนี้เป็นเห็น แต่แค่นี้ยังไม่พอ เห็นเกิดโดยไม่มีสิ่งที่จะทำให้เห็นเกิดได้ไหม แค่ไม่มีตา เห็นก็เกิดไม่ได้แล้ว ถ้าไม่มีสิ่งที่กำลังกระทบตา เช่น คนนอนหลับก็มีตา แต่ไม่เห็น เพราะว่าไม่มีสิ่งที่มากระทบตาที่จะทำให้จิตเห็นเกิดขึ้น จิตเห็นก็เกิดไม่ได้ แล้วถ้าไม่มีกรรมที่ได้ทำไว้แล้ว เราเลือกเห็นไม่ได้เลย บางครั้งเห็นสิ่งที่น่าพอใจ บางครั้งเห็นสิ่งที่ไม่น่าพอใจ ในเมื่อทุกคนก็อยากจะเห็นแต่สิ่งที่น่าพอใจทั้งนั้น แต่ก็เลือกไม่ได้

เพราะฉะนั้นแม้เดี๋ยวนี้เอง ก็มีเห็น ตอบได้ไหมว่าเห็นสิ่งที่น่าพอใจ หรือเห็นสิ่งที่ไม่น่าพอใจ ฟังแล้ว ไม่ใช่ให้ลืม ฟังแล้วไม่ใช่ให้ผ่านไป แต่ฟังแล้วให้รู้ว่า รู้จริงๆ ตามคำที่ได้ฟัง หรือสามารถจะสนทนา เมื่อมีคำถามก็ตอบด้วยความจริงใจ เพื่อที่จะได้เข้าใจขึ้นว่าคำตอบนั้นถูกต้องมากน้อยแค่ไหน หรือว่าเผินแค่ไหน เช่น ขณะนี้มีสิ่งที่ปรากฏมากมายเลย แล้วสิ่งที่ปรากฏขณะนี้ให้เห็นเป็นสิ่งที่น่าพอใจ หรือไม่น่าพอใจ แค่นี้ ตอบได้ไหม คุณอรรณพช่วยตอบแทน

อ.อรรณพ แต่ละขณะจิตก็คงจะไม่ทราบว่า สิ่งที่ปรากฏทางตามีความน่าพอใจจริงๆ ในขณะไหน

ท่านอาจารย์ ทราบไหมว่าเพราะอะไรที่บอกไม่ได้ เพราะสภาพธรรมเกิดดับเร็วสุดที่จะประมาณได้ แค่เห็นสิ่งหนึ่งนิดเดียวดับแล้ว เห็นอีกสิ่งหนึ่งนิดเดียวดับแล้ว ต่อกันเป็นนิมิตรูปร่างสัณฐาน ใหญ่ๆ ว่าเห็นเป็นศาลา หรือว่าเห็นเป็นดอกไม้สีเหลือง ดอกไม้สีขาว แต่ว่าความละเอียดอนุพยัญชนะแต่ละส่วนเล็กๆ ของสิ่งนั้น ไม่ได้ปรากฏให้สนใจ เพราะว่าจิตเกิดดับเร็วมาก ถ้าเกิดดับช้า เราบอกได้ใช่ไหม สิ่งนี้ไม่น่าพอใจ สิ่งนั้นน่าพอใจ แต่เพราะเหตุว่าเกิดดับเร็วจนกระทั่งจะตอบได้อย่างไรว่า อะไรบ้างที่สามารถจะทำให้ชี้ไปได้เลยว่าน่าพอใจ หรือไม่น่าพอใจ

เพราะฉะนั้นความรู้ความเข้าใจของเราจะไม่เท่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือบุคคลที่ได้ฟังธรรมจนกระทั่งมีความเข้าใจละเอียดมาก สามารถที่จะดับกิเลสความไม่รู้ และความติดข้องได้ตามลำดับ จนกระทั่งไม่มีกิเลสเหลือเลย นี่ก็ต้องเป็นสิ่งซึ่งห่างไกลแล้วก็ละเอียดมาก แต่ทั้งหมดไม่ใช่เรา แต่ต้องเป็นความเห็นถูกความเข้าใจถูก ซึ่งเกิดจากการได้ฟังคำจริง ทุกคำพิสูจน์ได้ เพราะเหตุว่าเสียงทุกเสียงที่มาสู่คลองของโสตทวารคือหู เป็นไปตามความหมาย เช่น บอกว่าเห็น ก็รู้ว่าเห็นไม่ใช่ได้ยิน เป็นต้น เพราะฉะนั้นการที่เราจะได้ฟังแต่ละคำ เราก็ต้องเป็นผู้ที่ตรงว่าแม้ว่าเห็น แต่เห็นหลายอย่างเหลือเกิน พร้อมกับนิมิตทันที ทรงแสดงไว้ว่าการเกิดดับของสภาพธรรมทีละหนึ่งขณะซึ่งเร็ว ทำให้เหมือนกับว่าทันทีที่เห็นก็ปรากฏพร้อมรูปร่างสัณฐานต่างๆ เป็นคนเป็นสัตว์ กี่คนยังไม่ได้นับ แต่ก็เห็นเป็นคนๆ ใช่ไหม แล้วก็ยังมีต้นไม้มีอะไรทั้งหมด เพียงแค่ลืมตา แสดงให้เห็นความห่างไกลกันมาก ปัญญาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า กับปัญญาของคนซึ่งไม่รู้อะไรเลยทั้งสิ้น แล้วก็เริ่มที่จะได้ยินได้ฟังว่าพระธรรมที่ทรงแสดงทั้งหมด กล่าวถึงสิ่งที่มีแล้ว ไม่ใช่ไม่มี มีแล้วเพราะเกิดแล้วกำลังปรากฏว่ามี

เพราะฉะนั้นไม่มีใครไปทำขึ้น ไม่มีใครไปสร้างขึ้น แต่ว่าจากการที่ได้สะสมก็ทรงแสดงให้เข้าใจสิ่งที่มีจริงทีละน้อยทีละหนึ่งโดยละเอียดอย่างยิ่ง เพื่อให้ผู้ที่ฟังได้เข้าใจความหมายของธรรมคำเดียว สิ่งที่มีจริงทางไหนก็ได้ ทางตาเห็นจริง ทางหูมีเสียงมีได้ยินจริง ทุกอย่างจริงทั้งหมด แต่เป็นธรรมทั้งหมด ก็ไม่รู้จนกว่าจะได้ฟังธรรม แล้วเริ่มเข้าใจคำแรกคือธรรม มีอะไรบ้างไหมที่ไม่ใช่ธรรม ต้องเป็นความคิดของเราเอง นี่กำลังเป็นปัญญาที่จะเริ่มเกิดที่จะได้เข้าใจต่อไป สิ่งที่มีจริงเป็นธรรมทั้งหมด ไม่เว้นเลยสักอย่างเดียว จะมองเห็นหรือมองไม่เห็นก็ตามแต่ โกรธไม่เห็น คิดก็ไม่เห็น จำก็ไม่เห็นแต่มี เพราะฉะนั้นก็มีธรรมเพียงหนึ่งในบรรดาธรรมทั้งหมด ไม่ว่าจะโลกนี้โลกไหน สวรรค์ พรหมโลก หรือนรก หรือที่ไหนก็ตามแต่ มีธรรมอย่างเดียวเท่านั้นในบรรดาทั้งหมดที่สามารถจะปรากฏให้เห็นได้ คือสิ่งที่กำลังปรากฏในขณะนี้ นอกจากนั้นธรรมอื่นๆ ทั้งหมดไม่ปรากฏให้เห็นได้เลย จริงไหม นี่คือเริ่มรู้ ไปบันดาลให้เสียงเป็นรูปร่างต่างๆ ได้ไหม ก็ไม่ได้ ก็เป็นแค่เกิดดับ ปรากฏให้รู้ว่าเสียงไม่ใช่กลิ่น ไม่ใช่รส ทั้งๆ ที่มองไม่เห็น แต่ลักษณะของสภาพธรรมทั้งหมด ก็มีภาวะความเป็น สภาวะความเป็นของตนของตน แข็งเป็นแข็ง เสียงเป็นเสียง กลิ่นเป็นกลิ่น เห็นเป็นเห็น แล้วจะมีคนจะมีเราได้ไหม

เพราะฉะนั้นคำต่อไป ก็คือว่าธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา มีคำสองคำ อัตตาเห็นว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด กับ อะ คือไม่ ไม่ใช่ อนัตตาก็คือไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใดเลยทั้งสิ้น สิ่งที่ปรากฏให้เห็นต้องเป็นสิ่งที่เพียงปรากฏให้เห็นได้ จะเป็นเราไม่ได้เลย เวลามองกระจก เราอยู่ไหน ทุกคนดูกระจกทุกวันรับรองได้ เวลาส่องกระจก เราอยู่ไหน อยู่ในกระจกหรือเปล่า ไม่ได้คิดถึงตัวนี้เลย แต่นั่นใคร รูปร่างอย่างนั้นหน้าตาอย่างนั้น คิ้วอย่างนั้น ตาอย่างนั้น ซึ่งไม่มีโอกาสจะเห็นถ้าไม่มีกระจก ถูกต้องไหม แต่พอเห็นแล้วลืม เราไปอยู่ในกระจกแล้ว แล้วถ้ากระจกนั้นยังมีโต๊ะมีเก้าอี้มีตู้อะไรต่างๆ ทุกอย่างไปอยู่ในกระจกหมด แล้วจริงๆ มีหรือ เพราะฉะนั้นจะเห็นได้เลยว่า อยู่ในโลกของความไม่รู้ อยู่ในโลกของความลวงให้หลงยึดถือว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยง ไม่มีการเกิดดับให้ปรากฏเลย