ปกิณณกธรรม ตอนที่ 872

ตอนที่ ๘๗๒

สนทนาธรรม ที่ โรงแรมแคนทารีฮิลล์ จ.เชียงใหม่

วันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๙

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเวลาที่ไม่รู้ว่าเห็นคืออะไร ขณะนั้นก็ต้องมืดเพราะไม่รู้ว่าเห็นคืออะไร

อ.อรรณพ แม้จะติดไฟให้สว่างแค่ไหน แต่เมื่อไม่รู้ว่าเห็นอะไร

ท่านอาจารย์ เห็นคืออะไรก็ไม่รู้ นั่นแหละตอนไม่รู้นั่นแหละมืดแน่

อ.อรรณพ แม้จะเห็นในความสว่าง เพราะว่าสีสันวรรณะก็ปรากฏให้รู้ทางตา

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นก็ถามว่าเดี๋ยวนี้สว่างไหม ตอบว่าสว่าง แต่ถามว่าแล้วเห็นคืออะไร ถ้าไม่รู้ก็คือมืด เพราะมืดจะรู้อะไร

อ.อรรณพ ไม่รู้จักทั้งสภาพรู้ที่เห็นแล้วก็สิ่งที่ปรากฏให้เห็นก็ไม่รู้ เพราะเห็นว่าเป็นคน เป็นโต๊ะ เป็นเก้าอี้

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นแต่ละคำก็ต้องไตร่ตรอง แม้แต่ในคำธรรมดา มืดกับสว่าง

อ.อรรณพ เพราะฉะนั้นอันนี้จะเป็นความชัดเจนว่า ทำไมปัญญาถึงเป็นความสว่าง

ท่านอาจารย์ สามารถที่จะรู้สิ่งที่อยู่ในที่มืดได้เพราะจิตไม่สว่าง

อ.อรรณพ ถ้าพิจารณาถึงคุณค่าของปัญญา ความสว่างคือแสงสว่างที่หลอดไฟอะไร จะส่องแค่ไหน ก็ไม่สามารถส่องให้เห็นลักษณะสภาพธรรมตามความเป็นจริงได้ ไม่ว่าจะเป็นสภาพที่เป็นรูปธรรมหรือเป็นนามธรรม แสงสว่างจากหลอดไฟไม่สามารถส่องได้เลย แต่ปัญญาสามารถรู้ในลักษณะของสิ่งที่ปรากฏทางตาที่สว่างหรือสิ่งที่ปรากฏทางหู จมูก ลิ้น กาย ซึ่งเป็นรูปอื่นๆ หรือแม้กระทั่งนามธรรมที่แสนมืด ปัญญาก็ยังสามารถที่จะส่องให้เห็นถึงความมืดได้

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นสิ่งที่สามารถรู้ความจริงแม้ในความมืดได้ ก็ต้องสว่างยิ่งกว่าแสงสว่างใดๆ ทั้งสิ้น

อ.อรรณพ อันนี้ไพเราะจับใจมาก เพราะว่าแสงสว่างอื่นก็ไม่สามารถส่องให้เห็นสภาพธรรมอะไรเลย แต่ปัญญาแม้สภาพที่แสนมืด คือนามธรรมคือจิตเจตสิกทั้งหลาย สภาพรู้ ปัญญาก็สามารถส่องให้เห็นถึงลักษณะที่มืดสนิทเหล่านี้ได้ ถึงสมกับที่ท่านกล่าวว่า แสงสว่างที่จะเท่ากับปัญญาไม่มี

อ.วิชัย แต่ละบุคคลที่เกิดมาก็มีการแสวงหา มีความเพลิดเพลิน มีความยินดี แต่ละคนก็ชอบประสบกับความสุข ดูเหมือนกับก็เป็นสิ่งที่ดี แต่ว่าก็ทรงแสดงว่าขณะนั้นก็เป็นอกุศลมีโทษ จะเห็นลักษณะของความเพลิดเพลินสนุกสนานว่าเป็นโทษอย่างไร

ท่านอาจารย์ เดี๋ยวนี้เพลิดเพลินไหม

อ.วิชัย ก็ยังมี

ท่านอาจารย์ เพลิดเพลินในอะไร

อ.วิชัย ก็อากาศสบาย

ท่านอาจารย์ เดี๋ยวเดียวใช่ไหม

อ.วิชัย ก็เดี๋ยวเดียว

ท่านอาจารย์ หมดแล้ว

อ.วิชัย ก็หมดแล้ว

ท่านอาจารย์ แล้วมาเพลิดเพลินทำไมแค่นิดเดียว แล้วก็หมด

อ.วิชัย แต่ก็มีสิ่งให้เพลิดเพลินต่อไปอีกเรื่อยๆ

ท่านอาจารย์ แล้วก็นิดเดียวแล้วก็หมด ไม่ข้ามวันข้ามคืนเลย ชั่วขณะจิตเร็วแค่ไหน

อ.วิชัย แต่ความเพลิดเพลินเขาก็ไม่รู้จักที่จะพอในการที่จะแสวงหา

ท่านอาจารย์ แต่ก็ชั่วคราวใช่ไหม

อ.วิชัย ก็เป็นของชั่วคราว

ท่านอาจารย์ ไม่ใช่ปฏิเสธว่าเพลิดเพลินไม่มี มีสั้นแสนสั้นไม่ถึงวัน มีเพลิดเพลินไหนบ้างที่ถึงวัน

อ.วิชัย ไม่มี เพียงชั่วขณะ

ท่านอาจารย์ ไม่มี เพราะฉะนั้นพอใจอะไรกับสิ่งซึ่งไม่มีให้ติดข้อง ตอนนั้นสบาย ไม่ติดข้อง แล้วก็มีให้ติดข้อง แล้วหายไปเลย แล้วติดข้องไว้ทำไม และการติดข้องจะสะสมต่อไปเรื่อยๆ ชาตินี้เราติดข้องในอะไรบ้าง บอกได้ ชาติก่อนบอกไม่ได้ ชาตินี้ติดข้องในชั่วชีวิตที่เป็นอยู่ พอจากโลกนี้ไปแล้ว ไม่มีทางที่จะติดข้องในสิ่งที่มีในโลกนี้เลย แต่ติดข้องตามไปสู่โลกอื่น ไม่ว่าจะไปไหน ความติดข้องยังมีอยู่ และก็เป็นอย่างนี้เองชั่วขณะที่แสนสั้นอย่างนี้แหละ แต่ถ้าไม่ใช่ปัญญาก็ไม่เห็นว่าสั้นแค่ไหน เพราะฉะนั้นยังไม่สามารถที่จะละการยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นเราเห็น เราได้ยิน เราสุข เราทุกข์ ทุกอย่าง ทุกข์ก็ไม่เข็ด เจ็บเท่าไหร่ก็ไม่เข็ด เพราะยังเคยมีสุข แต่ว่าหวังรอ แล้วจะได้ไหม นรกเป็นอย่างไร

อ.วิชัย ก็เป็นภูมิที่เป็นผลของอกุศลกรรม ก็ได้รับความทุกข์ทรมาน

ท่านอาจารย์ ว่างเว้นไหม

อ.วิชัย ไม่ว่างเว้นเลย

ท่านอาจารย์ เอาไหม ไม่มีใครเอา แต่ใครจะรู้ เมื่อมีเหตุ ผลก็ต้องมี เพราะฉะนั้นปัญญาที่เข้าใจถูก ก็จะทำให้รู้ความจริงว่า อะไรเป็นสิ่งที่สมควรต่อการที่ยังคงมีชีวิตอยู่ต่อไปในโลกนี้ เห็นไหมว่าเราไม่ได้รู้เลย วันๆ หนึ่งทุกอย่างผ่านไป ตั้งแต่เช้ามาถามว่า ทำอะไรบ้าง ตอบถูกไหม

อ.อรรณพ นึกได้บางอย่าง

ท่านอาจารย์ เห็นไหม แล้วมีประโยชน์อะไร ทำตั้งเยอะแยะเหลือนิดเดียว ที่จำได้ใช่ไหม ลืมหมดแล้วมีประโยชน์อะไร เพื่อลืม เห็นเพื่อลืม สุขเพื่อลืม ทุกข์เพื่อลืม ทุกอย่างเพื่อลืม

อ.อรรณพ แล้วฟังธรรม

ท่านอาจารย์ นั่น

อ.อรรณพ ฟังธรรมเพื่อไม่ลืม

ท่านอาจารย์ ถ้าไม่เข้าใจลืมแน่

อ.อรรณพ เพราะฉะนั้นที่ว่าทุกอย่างผ่านไปเพื่อลืม ทำโน่นทำนี่ ทำกับข้าว ทำมาหากินอะไร คิดนึกเรื่องโน้นเรื่องนี้ ก็เพื่อลืม แต่ถ้าเป็นการฟังธรรมแล้วเข้าใจ ก็เพื่อที่จะรู้

ท่านอาจารย์ เข้าใจแล้วจะลืมหรือ

อ.อรรณพ ไม่ลืม

ท่านอาจารย์ ไม่ต้องท่องด้วย ไม่ต้องทบทวน ถ้าเข้าใจจริงๆ

อ.อรรณพ และที่ท่านอาจารย์กล่าวว่าทุกอย่างก็ผ่านไปเพื่อลืม

ท่านอาจารย์ ลืมไหม คุณอรรณพตั้งแต่เช้ามา

อ.อรรณพ ลืม เพราะจำไม่ได้ทุกอย่าง

ท่านอาจารย์ ยิ่งถามถึงเมื่อวานนี้ และถามถึงเมื่อวานซืนนี้ และถามถึงเมื่อเดือนก่อนนี้ ทุกคนก็รู้ว่าเพื่อลืม

อ.อรรณพ เอาแค่เมื่อเช้า ถ้าเอาถามละเอียดก็ต้องลืมไปเยอะ

ท่านอาจารย์ ต้องเป็นคนที่ตรงเพราะไม่มีเรา แต่มีความเห็นถูกกับความเห็นผิด

อ.อรรณพ แต่ว่าการฟังพระธรรม แม้ฟังแล้วบางครั้งก็จะลืมเรื่องลืมประเด็นไป แต่ว่าความเข้าใจที่สะสมไว้ ก็ไม่หายไป

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นทั้งหมดที่ฟังพระวินัย พระสูตร พระอภิธรรม อรรถกถา เรื่องต่างๆ ทั้งหมดเพื่อเข้าใจ ไม่ใช่ให้ไปจำชื่อจำเรื่อง ไม่ใช่ท่านพระอานนท์ ไม่มีทางเลยที่จะเป็นอย่างนั้นได้ เพราะฉะนั้นสาระคือความเข้าใจ

อ.อรรณพ ตอนนี้ก็คงจะเป็นประโยชน์กับผู้ที่ชอบถามว่า ก็มีศรัทธาที่จะศึกษาธรรม แต่นี่โดยเฉพาะท่านที่อาจจะสูงอายุหน่อย แล้วท่านก็บอกว่าท่านฟังแล้วท่านก็ลืมอย่างนี้ เพราะว่ามีเรื่องธรรมมีคำมีศัพท์มีอะไรเยอะ แต่เขามีฉันทะที่จะฟังธรรม แต่บอกว่าฟังแล้วก็ยังลืมเรื่องราวต่างๆ

ท่านอาจารย์ ก็ไม่ถามเรื่องที่ลืม แต่ถามว่าเข้าใจไหม

อ.อรรณพ คือจะมีมาปรารภว่า ลืม

ท่านอาจารย์ ลืมก็ลืม แต่เข้าใจไหม

อ.อรรณพ ถ้าเข้าใจก็เป็นประโยชน์

ท่านอาจารย์ ถ้าเข้าใจไม่ลืม ลืมได้อย่างไร เข้าใจ

อ.อรรณพ ท่านอาจารย์ยกตัวอย่างว่าถ้าเข้าใจเรื่องไหนแล้วจะไม่ลืม

ท่านอาจารย์ เดี๋ยวนี้มีเห็นจริงๆ ไหม

อ.อรรณพ มีเห็นจริงๆ

ท่านอาจารย์ ถ้าเห็นไม่เกิด มีเห็นไหม

อ.อรรณพ ไม่มี

ท่านอาจารย์ เข้าใจไหม

อ.อรรณพ เข้าใจ

ท่านอาจารย์ ลืมไหม

อ.อรรณพ ถ้าความเข้าใจอย่างนี้ ถ้าลืมก็คือไม่เข้าใจ

ท่านอาจารย์ ถูกต้อง

อ.อรรณพ คงจะไม่มีใครลืมใช่ไหม ถ้าเข้าใจตรงนี้จะลืมได้อย่างไร

ท่านอาจารย์ เพราะเหตุว่าสะสมความไม่รู้มามาก สะสมความติดข้องด้วยความเป็นเรา เป็นเขา เป็นเรื่องต่างๆ มามาก และฟังธรรมเทียบดูก็แล้วกันว่าน้อยแค่ไหน เพราะฉะนั้นฟังเรื่องอะไรมาก ก็คิดถึงเรื่องนั้นมากเป็นของธรรมดาใช่ไหม เพราะฉะนั้นแม้แต่จะเกิดบนสวรรค์ เพลิดเพลินเดี๋ยวก็ลืมธรรมได้ เพราะเหตุว่าแล้วแต่ว่าขณะนั้นจะติดข้อง หรือจะมีเรื่องอะไร แต่ละวันแต่ละวันไป ก็ทำให้ลืม แต่ความเข้าใจไม่ลืม เพราะฉะนั้นเป็นเหตุที่เราฟังธรรมบ่อยๆ เมื่อเข้าใจแล้วไม่ลืมก็จริง แต่ไม่ได้คิดถึงธรรม เมื่อฟังแล้วเข้าใจ ความเข้าใจไม่หายไปไหน แต่ไม่ได้คิดถึงความเข้าใจนั้นคิดถึงเรื่องอื่น เพราะเป็นผู้ที่มีกิจธุระมาก เพราะฉะนั้นก็เห็นว่ากิจธุระกับความเข้าใจธรรมอะไรเป็นประโยชน์ ก็แล้วแต่บุคคลนั้นแต่ละคน เพราะฉะนั้นเราก็จะเห็นศรัทธาหลากหลายต่างกัน เห็นความสนใจหลากหลายต่างกัน เห็นวิริยะต่างกันแล้วแต่ แต่ละคนเป็นแต่ละ ๑ และ ๑ คนก็แต่ละ ๑ ขณะที่เกิดขึ้นดับไป ไม่กลับมาอีกเลย เพราะฉะนั้นทั้งหมดเป็นธรรมจริงๆ

ผู้ฟัง ที่ว่าเราไม่สามารถจะไปกำหนดสภาพธรรมที่จะเกิดขึ้นด้วยเหตุและปัจจัยได้ แต่ก็เลยมีแย้งนิดๆ ว่า คืออาจจะเป็นว่าเราเป็นมนุษย์ อะไรอย่างนี้ เรามีความคิดอ่าน เราสามารถที่จะวางแผนได้ อันนี้ขอถามเป็นเรื่องแรก

ท่านอาจารย์ คือก่อนอื่นเราเกิดมาด้วยการจำว่าเป็นนั่นเป็นนี่ เป็นเราเป็นเขา เป็นสิ่งนั้นสิ่งนี้ แต่จำก็เป็นสิ่งที่มีจริง ก่อนอื่นก็คือว่าต้องรู้ว่าสิ่งที่มีจริง เป็นเราเป็นของเรา หรือว่าเราทำให้เกิดได้ไหม ค่อยๆ คิด สิ่งนั้นมีจริงแล้วไม่ใช่หรือ เราไม่ได้ทำอะไรเลย เห็นเดี๋ยวนี้เห็นแล้ว เราไม่ได้ไปทำเห็นเลย แม้แต่คิดก็คิดแล้ว ไม่มีเราต่างหากที่ไปทำคิด แต่เมื่อไม่รู้ว่าคิดเกิดเพราะเหตุปัจจัย ตามที่เราเห็นบ้างได้ยินบ้าง เราก็คิดถึงสิ่งที่เราเห็นบ้างได้ยินบ้าง เพราะฉะนั้นก็ไม่รู้ว่าแม้ความคิดก็ต้องเพราะเคยเห็น เคยฟังเคยรู้เรื่อง ถ้าเราไม่เคยเห็นไม่เคยรู้เรื่องมาก่อนเลย เราจะคิดเรื่องนั้นได้ไหม ไม่มีใช่ไหม แล้วคิดเกิดแล้วโดยเราไม่ได้ตั้งใจคิดเลย ไม่มีใครตั้งใจว่าตั้งใจจะคิด แล้วก็คิด แต่คิดเลยตามเหตุตามปัจจัย เหมือนเห็นเดี๋ยวนี้ก็เห็นเลย เห็นแล้ว ไม่ได้ไปทำอะไรสักนิดเดียว เห็นก็เห็น หรือได้ยินขณะนี้ ได้ยินก็ได้ยินแล้ว อยู่เฉยๆ นี่แหละ ไม่ได้ไปทำอะไรเลย ก็ได้ยิน ถูกต้องไหม

เพราะฉะนั้นค่อยๆ เข้าใจว่า แล้วสิ่งที่เกิดขึ้นโดยไม่มีใครไปทำอะไรเลย แล้วก็ดับไปโดยไม่มีใครไปทำให้ดับด้วย แล้วสิ่งนั้นจะเป็นเราหรือเป็นของเราได้ไหม หรือว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เหมือนเที่ยง อย่างถ้วยแก้วก็อยู่อย่างนี้ตั้งนาน ไม่เห็นเกิดและดับ เพราะไม่รู้ว่าแท้ที่จริง สิ่งที่รวมกันและจำไว้ว่าเป็นแก้ว แท้ที่จริงแต่ละ ๑ ไม่ได้ปะปนกันเลย หลับตาเห็นแก้วไหม เพราะฉะนั้นเห็นแก้ว เห็นอะไร เห็นไหม ไม่ได้เห็นแก้ว แต่เห็นสิ่งที่สามารถปรากฏให้เห็นได้ สิ่งนั้นสามารถกระทบตา กระทบหูก็ไม่เห็น กระทบอะไรก็ไม่เห็น แต่ต้องกระทบเฉพาะรูปที่กลางตา ซึ่งเราก็ไม่ได้ไปทำให้เกิด แต่เกิดเพราะเหตุปัจจัย ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระธรรมก่อน ให้รู้ว่าเป็นอย่างไร แล้วทรงแสดงปัจจัยให้เกิดธรรมนั้นๆ แต่ละ ๑ ซึ่งต้องละเอียดกว่าที่จะทำให้เห็นว่ามั่นคงขึ้นว่าไม่มีใครไปทำอะไร แต่ก็เดี๋ยวนี้ทั้งหมดเกิดแล้วเพราะเหตุปัจจัย ไม่ว่าจะคิดว่า พรุ่งนี้จะเลือกทำอะไร แม้แต่อยู่ตรงนี้ จะเลี้ยวซ้ายหรือเลี้ยวขวา ขณะนั้นเหมือนเป็นเราเลือก แต่ขณะนั้นคิดเกิดขึ้นจะเลี้ยวซ้าย แล้วก็คิดเกิดขึ้นจะเลี้ยวขวา หรือจริงๆ ก็ตรงไปเลยก็ได้ ไม่เลี้ยวซ้ายเลี้ยวขวาก็ได้

เพราะฉะนั้นทุกอย่างให้ทราบ เหมือนมีเรา เหมือนเป็นเรา เหมือนสิ่งที่เกิดแล้ว ทั้งหมด เราบ้างเขาบ้างโน่นบ้างนี่บ้าง แต่ความจริงก็เป็นแต่ละ ๑ ซึ่งเกิดดับละเอียดสุดที่จะประมาณได้ เพราะฉะนั้นมีผู้ที่มีปัญญากว่าเรา แน่นอนสูงสุดไม่มีใครเสมอพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพราะอะไร เพราะตรัสรู้ความจริงกล่าวคำจริงจากที่ได้ทรงตรัสรู้ เพราะฉะนั้นธรรมไม่ว่ายุคไหนสมัยไหน นานแสนนาน เสียงก็เป็นเสียง เดี๋ยวนี้เสียงก็เป็นเสียง ต่อไปข้างหน้าเสียงก็เป็นเสียง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย เพราะฉะนั้นถ้าฟังด้วยความเข้าใจจริงๆ ก็จะมีความมั่นคงในการที่จะเข้าใจถูกต้องว่า คำจริงทำให้เราสามารถที่จะเห็นถูกต้องตามความเป็นจริงได้ แต่ถ้าไม่ใช่คำจริง ต่างคนก็ต่างคิดเพราะไม่ได้ตรัสรู้

ผู้ฟัง จริงๆ ก็ให้เข้าใจว่า นั่นคือสิ่งที่เราคิดว่าเราอาจจะกินกาแฟ แต่จะเกิดหรือไม่เกิดก็ ณ จุดๆ นั้น

ท่านอาจารย์ ถ้าย้อนคิด ถ้าไม่คิด จะมีเราคิดไหม ถ้าคิดไม่เกิดขึ้นก็ไม่มีเราคิด ถ้าเห็นไม่เกิดขึ้นก็ไม่มีเราเห็น แต่เพราะมีแล้วไม่รู้ ความไม่รู้มีจริงๆ เป็นสภาพที่ตรงกันข้ามกับปัญญาที่เห็นถูกเข้าใจถูก กำลังฟังแล้วก็กำลังเข้าใจถูก เห็นเกิดแล้วไม่มีใครไปทำอะไร เพราะฉะนั้นไม่ใช่เราเห็นแน่ และขณะที่ได้ยินก็ไม่มีเห็น เพราะฉะนั้นถ้าเห็นเป็นเรา เราหายไปไหนเพราะเห็นไม่มีแล้ว

ผู้ฟัง ก็ตรงเรื่องเห็นเรื่องนึกคิดก็เข้าใจ กำลังจะบอกกับตัวเองว่านั่นแสดงว่าเวลาเราศึกษาธรรมแล้ว เราเข้าใจแล้ว เราควรที่จะอยู่กับปัจจุบัน

ท่านอาจารย์ ความเป็นเราลึกมากเหนียวแน่นมาก เราจะอยู่กับปัจจุบัน ทำได้หรือ ทำไม่ได้ แล้วคิดถูกหรือ

ผู้ฟัง คือก็เข้าใจ ไม่มีตัวเรา แต่ก็ยังติดเรื่องเรา

ท่านอาจารย์ ต้องเป็นผู้ที่ตรงตั้งแต่ต้น ตั้งแต่คำแรกมีเราหรือว่ามีธรรม ตั้งแต่คำแรก แล้วจะค่อยๆ สบายใจขึ้น เมื่อมีปัญญาเข้าใจถูก แต่ถ้ายังมีความเข้าใจผิด ขณะนั้นไม่ทำให้มีความสบายใจเพราะเป็นเรา

ผู้ฟัง คือกำลังยังติดอยู่นิดๆ ก็ในเรื่องที่ว่าสงสัยว่าคือธรรมมีอยู่ ก็พอเข้าใจ

ท่านอาจารย์ ยัง ธรรมมีอยู่ เข้าใจคือเป็นธรรม ไม่ใช่เราจึงชื่อว่าเข้าใจ

ผู้ฟัง ครับ

ท่านอาจารย์ ถ้ายังธรรมเป็นเรา ตรงนั้นไม่เข้าใจแน่ เพราะฉะนั้นกว่าจะหมดความไม่เข้าใจ ต้องอาศัยกาลเวลา ความเข้าใจถูกปัญญาก็ต้องเพิ่มขึ้นด้วย ถึงนานสักเท่าไหร่ ความเข้าใจไม่เพิ่มขึ้น ก็ไม่มีประโยชน์ ยังคงเป็นความไม่เข้าใจ แต่การที่เราได้ฟังบ่อยๆ และค่อยๆ เข้าใจถูกต้องขึ้น ค่อยๆ ละการเป็นเรา แต่นานไหม จากแสนโกฏิกัปกว่าจะหมด เพราะฉะนั้นก็เห็นความจริงว่า ทั้งๆ ที่ฟังอย่างนี้ก็ยังเป็นเราเห็น จนกว่าจะประจักษ์แจ้งจริงๆ ที่ใช้คำว่าตรัสรู้ ไม่ใช่ขั้นฟัง ไม่ใช่ขั้นเริ่มเข้าใจเล็กๆ น้อยๆ ทีละนิดทีละหน่อย แต่ต้องเป็นขณะที่ตรัสรู้สิ่งที่กำลังปรากฏ ตรงตามที่ได้ฟัง เมื่อนั้นเราจะมีได้อย่างไร ในเมื่อสภาพธรรมเกิดแล้วดับไม่ใช่เพียงขั้นคิด

ผู้ฟัง หมายถึงว่าอย่างเช่น เรานั่งอยู่ตรงนี้ อีกหน่อยเดี๋ยวเราก็จะต้องไปต้องเดินกลับไป เป็นวิบากเป็นอะไรที่จะต้องเกิดขึ้นแบบนั้นอยู่แล้วหรือเปล่า

ท่านอาจารย์ อาจจะไม่ได้ไปก็ได้

ผู้ฟัง ครับ

ท่านอาจารย์ ถูกต้องไหม

ผู้ฟัง ใช่

ท่านอาจารย์ แล้วเราก็มานั่งคิด แต่ตามความจริงก็คือว่าทุกสิ่งทุกอย่าง เราไม่สามารถจะรู้ล่วงหน้าเลยสักขณะเดียว จะคิดอะไรก็ยังไม่รู้เลยใช่ไหม เราอาจจะคิดว่าพรุ่งนี้จะทำอย่างนั้น ปีนี้จะทำอย่างนั้น นั่นคือกำลังคิดถึงเดือนหน้าปีหน้าหรือปีนี้ แต่ยังไม่ใช่ปีหน้าหรือปีนี้ แค่คิดตรงนั้นเองถึงเรื่องนั้นเรื่องนี้ แต่ถึงแม้ขณะต่อไปก็ไม่รู้แล้วว่าอะไรจะเกิดขึ้น

ผู้ฟัง ก็เข้าใจตรงจุดนั้น

ท่านอาจารย์ เข้าใจแล้วจะเป็นอย่างนี้ได้หรือใช่ไหม เข้าใจก็ต้องเข้าใจว่าทุกสิ่งทุกอย่างแค่คิดเพราะอะไร เห็นก็แค่เห็น

ผู้ฟัง ครับ

ท่านอาจารย์ ได้ยินก็แค่ได้ยิน จำก็แค่จำ คิดก็แค่คิด คือทุกอย่างเป็นสภาพธรรมแต่ละ ๑ ให้คิดไปจำได้ไหม ให้คิดไปได้ยินได้ไหม เพราะฉะนั้นแต่ละ ๑ ก็คือว่ามีเกิดขึ้นแล้ว แต่เพราะไม่รู้ก็เป็นเราไปหมดเลย ความจริงธรรมเกิดดับอยู่ตลอดเวลา เพราะฉะนั้นถ้าไม่ประจักษ์แจ้งจริงๆ ก็เป็นเราคิด เป็นเราเห็น เป็นเราได้ยิน เพราะฉะนั้นผู้ที่จากปุถุชน ผู้ที่หนาแน่นด้วยความไม่รู้กิเลสมากไหม มาก แล้วการฟังธรรม ปัญญาค่อยๆ เข้าใจ จึงสามารถที่จะค่อยๆ ละกิเลส แล้วกิเลสมากๆ อย่างนี้จะหมดไปได้อย่างไรโดยรวดเร็ว ก็ต้องอาศัยเป็นผู้ที่ตรงจริงๆ ว่า ความเข้าใจแต่ละคำมั่นคงขึ้นมากน้อยแค่ไหน แม้แต่ในคำว่าไม่ใช่เรา ทุกคนไม่ปฏิเสธใช่ไหมคำนี้ แต่ไม่ใช่เราตื้น ยังไม่ลึกลงไปถึงกับสามารถที่จะไม่ให้เกิดอีกได้เลย เพราะสะสมมานานมาก

ผู้ฟัง ในกรณีที่ว่าเราขับรถสวนกันแบบนี้ คือเราก็อยากจะให้ทางข้างหน้าเขามาก่อนเพราะว่าทางมันแคบ เราก็จอดรอ แต่การที่เราจอดรอ คันข้างหน้ามาได้ แต่เราก็จะโดนคันข้างหลังต่อว่า อันนี้ก็เลยเกิดคิดอยู่เหมือนกันว่า ถ้าเราไม่คิดมาก คือพอไปได้ เราก็แซงไปด้วยกันเลย เราก็ไม่ถูกต่อว่า

ท่านอาจารย์ ชาติก่อนก็ไม่รู้ทำอะไรแบบนี้คล้ายๆ กันหรือเปล่า ผ่านไปแล้วหมดไปแล้ว แต่ก็ไม่รู้ว่าเป็นธรรม ที่สำคัญที่สุด ตลอดมากี่ชาติ ก็ไม่รู้ว่าเป็นธรรม ก็มาติดอยู่ว่า เราจะทำอย่างไรดี ลืมว่าไม่ใช่เรา แม้แต่คิดก็ไม่ใช่เรา คิดจะหยุดคิดจะไป คิดถึงว่าคนอื่นจะว่า ก็ไม่ใช่เรา เพราะฉะนั้นที่สำคัญที่สุด ก็คือว่าเราเคยผ่านประสบการณ์มามากมาย เหตุการณ์ต่างๆ มามากมาย เคยเป็นอะไรต่ออะไรมามากมายในแสนโกฏิกัป และก็จะเป็นต่อไปอีกนับไม่ได้เลยว่า นานเท่าไหร่ ถ้าไม่สามารถที่จะเข้าใจถูกต้องว่าไม่ใช่เรา เพราะฉะนั้นการที่มีโอกาสได้ฟัง สิ่งที่เป็นความจริงถึงที่สุดว่าในที่สุดจะต้องเป็นอย่างนี้แน่นอน ไม่เป็นอย่างอื่น คือเห็นจะต้องเกิดเมื่อมีปัจจัย คิดต้องเกิดเมื่อมีปัจจัยตามสิ่งที่เห็น ทุกอย่างเป็นไปตามเหตุปัจจัยทั้งหมด ไม่มีใครเลย นอกจากธรรมที่จะต้องเกิดดับสืบต่อปรุงแต่งกันไปทุกขณะ ก็จะทำให้เห็นความจริงว่า ควรที่จะเป็นอย่างนี้ต่อไปอีกไหม อีกไหมนี่ไม่น้อยเลย แสนโกฏิกัปไปเลย ไม่มีทางออกจากกรงของกิเลสหรือสังสารวัฏได้เลย เพราะเหตุว่าไม่มีเรา แต่เป็นธรรมเป็นธาตุซึ่งมีปัจจัยต้องเกิดขึ้นเป็นไป แต่เพราะความไม่รู้ก็ไปยึดถือว่าเป็นเรา เมื่อรู้ว่าไม่ใช่เราเมื่อไหร่ คลายความยึดถือ สภาพธรรมก็หมดเหตุหมดปัจจัยที่จะต้องเป็นอย่างนั้น ไม่มีเราแน่นอน

ถ้ามีความเข้าใจเพิ่มขึ้น ขณะนั้นก็มีสภาพปรุงแต่งที่จะให้ไปในทางที่ถูกต้องยิ่งขึ้น ให้มีความมั่นคงในความไม่ใช่เรา เพราะที่สุดของการฟังธรรมคือเห็นถูกต้องว่าไม่ใช่เรา ศึกษาธรรมทีละคำจะมีประโยชน์มาก ที่จะกล่าวว่าเป็นเราหรือว่าไม่เป็นเรา ก็ต่อเมื่อเราได้เข้าใจทีละคำ คิดเกิดแน่นอนใช่ไหม ถ้าไม่เกิดก็ไม่มีคิดเลยแน่นอน แต่เมื่อคิดเกิดคิดดับไหม

ผู้ฟัง ดับ

ท่านอาจารย์ แค่นี้ เพราะฉะนั้นเราก็ลืมว่าที่เราคิด คิดเกิดแล้วดับ แต่ละคำ จึงไม่ใช่เรา ไม่ใช่ว่าเรามีความคิด หรือเราจะคิด และเปลี่ยนความคิด หรืออะไรอย่างนี้ แต่ก็คือว่าลักษณะของสภาพธรรมทีละ ๑ เห็นไม่ใช่คิด เกิดแล้วเพราะเหตุปัจจัย คิดก็ไม่ใช่เห็น เกิดแล้วเพราะเหตุปัจจัย ค่อยๆ ตรงความจริงว่า แม้คิดก็ไม่ใช่เรา

---