ปกิณณกธรรม ตอนที่ 873

ตอนที่ ๘๗๓

สนทนาธรรม ที่ โรงแรมแคนทารีฮิลล์ จ.เชียงใหม่

วันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๙

อ.วิชัย กาลที่มีโอกาสที่จะมีวิริยะ อย่างเช่นมาฟังธรรม ขณะที่ก่อนฟังก็ไม่มีความรู้ความเข้าใจอย่างนี้ แต่ว่าก็มีความเพียรที่จะขวนขวายมา ปัญญาที่เป็นปัจจัยให้มีโอกาสได้ยินได้ฟังตรงนี้

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นขณะนั้นอะไรเป็นใหญ่ ปัญญาเป็นใหญ่ หรือว่าความเพียรเป็นใหญ่ ปัญญาน้อย แต่ว่าเห็นประโยชน์ใช่ไหม เพราะฉะนั้นก็มีวิริยะที่จะฟังอีกฟังอีก เพราะฉะนั้นขณะนั้นปัญญาที่น้อยอยู่ไม่เท่ากับวิริยะที่มาก เพราะฉะนั้นขณะนั้นแม้เกิดร่วมกัน วิริยะก็เป็นใหญ่เป็นอธิบดีในการที่จะทำสิ่งหนึ่งสิ่งใด พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมละเอียดยิ่งทุกคำที่ได้ฟัง ก็ได้ตรัสไว้แล้ว แล้วทั้งหมดก็รวบรวมไว้อยู่ในทั้ง ๓ ปิฎก เพราะฉะนั้นก็ทุกคำสามารถที่จะเข้าใจขึ้นได้ แม้แต่คำว่าอธิบดี ธรรมที่เกิดร่วมกันจริงแต่ใครเป็นใหญ่ นักเรียนในห้องมีตั้งเยอะ ใครเป็นหัวหน้า นี่ก็แสดงให้เห็นว่าแม้แต่สภาพธรรมตามความเป็นจริงที่อาศัยกันและกันเกิด ก็แล้วแต่ว่าขณะนั้นอะไรเป็นใหญ่

อ.วิชัย หมายความว่าขณะนั้นก็ต้องมีปัญญาที่เป็นส่วนที่มีกำลังที่สามารถที่จะรู้ว่าเพียรอย่างไรด้วย

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นถ้าพูดถึงสภาพธรรมที่เป็นใหญ่ในการที่จะทำให้ปัญญาเจริญขึ้น หรือในทางกุศลทั้งหลาย ก็มีฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา ก็แล้วแต่แต่ละหนึ่งซึ่งไม่ต้องคิดถึงชื่อ ค่อยๆ เข้าใจขึ้นตามลำดับ คือข้อสำคัญที่สุดไม่ว่าฟังเรื่องอะไร ขอให้เข้าใจจริงๆ ในเรื่องนั้น อย่างเวลานี้เรากำลังพูดถึงว่า จิตเกิดตามลำพังไม่ได้ ต้องมีเจตสิกเกิดร่วมกัน ต่างอาศัยกันและกันเกิดขึ้น ไม่ให้เป็นอย่างนี้ได้ไหม ไม่ได้ เพราะฉะนั้นสิ่งหนึ่งที่จะทำให้สามารถเข้าใจธรรมขึ้น ก็คือรู้ว่าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงความจริงของสิ่งที่มีแล้ว ไม่ใช่สิ่งที่ยังไม่ได้เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้สิ่งที่มีแล้วคือเห็นมีขณะที่เห็น ได้ยินมีในขณะที่ได้ยิน เพราะฉะนั้นพระผู้มีพระภาคทรงแสดงความจริงของสิ่งที่มีให้รู้ว่า สิ่งนั้นมีเกิดขึ้นเพราะอะไร แม้แต่ว่าสภาพธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้น จิตเป็นใหญ่เป็นประธานในการรู้แจ้งสิ่งที่กำลังปรากฏให้รู้ เช่นขณะที่เห็น จิตเห็นใช้คำว่าจิตเห็น แต่ก็มีสภาพของนามธรรมที่เป็นสภาพรู้ ที่ใช้คำว่าเจตสิก คือสภาพรู้ที่เกิดพร้อมกันดับพร้อมกัน แล้วก็รู้สิ่งเดียวกันในภูมิที่มีรูปด้วย จิตจะเกิดนอกรูปไม่ได้ต้องเกิดที่รูป เพราะฉะนั้นจิตและเจตสิกขณะนี้กำลังเกิดที่รูปไม่ได้เกิดนอกตัวเลย

เพราะฉะนั้นแม้สภาพธรรมจะเกิดพร้อมกันหลายอย่าง เช่น จิตหนึ่งจะประกอบด้วยเจตสิกอย่างน้อยที่สุด ๗ ประเภท แต่ละหนึ่งแต่ละหนึ่ง ไม่ใช่มารวมกัน แต่เกิดพร้อมกัน ดับพร้อมกัน นี่คือเดี๋ยวนี้เองที่กำลังเห็นกำลังได้ยิน ไม่ต้องมีวิริยะ ไม่ต้องมีเจตสิกอื่นๆ เลย แต่เพราะกรรมที่ได้ทำแล้วเป็นปัจจัยที่จะถึงเวลาที่จะให้เห็น จักขุปสาทรูปต้องมีเกิดขึ้นยังไม่ดับ สิ่งที่ปรากฏขณะนี้ต้องกระทบจักขุปสาทยังไม่ดับ เป็นปัจจัยให้กรรมหนึ่งที่ได้กระทำแล้ว ทำให้จิตเห็นขณะนี้เกิดขึ้น ไม่มีใครไปทำเลย ธรรมทั้งหมดล้วนๆ เพราะฉะนั้นในขณะเดี๋ยวนี้ที่จิตเห็นเกิดขึ้น เป็นผลของกรรมหนึ่ง ใครรู้บ้างเป็นผลของกรรมไหน แต่เป็นกรรมที่ทำให้ต้องเห็นสิ่งที่น่าพอใจเป็นผลของกุศลกรรม เห็นสิ่งที่ไม่น่าพอใจเป็นผลของอกุศลกรรม เลือกไม่เห็นได้ไหม เห็นแล้วเลือกไม่ได้เลย ตามกรรมที่เป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดขึ้น แม้อย่างนั้นจิตก็หลากหลายเป็นประเภทต่างๆ เป็นทั้งประเภทที่เป็นเหตุ คือกุศลสำเร็จเป็นกุศลกรรม อกุศลกรรม เป็นปัจจัยให้เกิดผล ซึ่งภาษาบาลีใช้คำว่าวิปากะหรือวิบาก เพราะฉะนั้นกุศลเป็นปัจจัยให้เกิดกุศลวิบาก อกุศลเป็นปัจจัยให้เกิดอกุศลวิบาก ทุกวันตั้งแต่เกิดไม่พ้นวิบาก แต่ว่าไม่ได้มีแต่เฉพาะกรรมและผลของกรรม กรรมในอดีตที่ทำแล้วเป็นปัจจัยให้ผลเดี๋ยวนี้เกิดขึ้นเห็นได้ยิน แต่ก็มีการสะสมของกุศลและอกุศลด้วยทุกครั้ง เพราะฉะนั้นหลังจากเห็นแล้วได้ยินแล้ว แล้วแต่ว่าจิตที่เกิดต่อ สะสมปัจจัยที่จะให้เกิดกุศลและอกุศลในขณะนั้นโดยที่มีอะไรเป็นใหญ่ แสดงละเอียดมากทุกขณะจิต เพราะฉะนั้นก็เป็นเรื่องที่ถ้าศึกษาและเข้าใจพระธรรมก็จะรู้ว่า ผู้เดียวที่จะเป็นที่พึ่งได้คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ทรงแสดงพระธรรมไว้ให้เป็นที่พึ่ง เพื่อที่จะได้ดับกิเลสรู้แจ้งอริยสัจธรรม ถึงความเป็นรัตนะที่ ๓ คือสังฆรัตนะ ไม่ใช่ไร้ประโยชน์เลย

การฟังแต่ละครั้งที่เข้าใจ สะสมสืบต่อจนกระทั่งเป็นอุปนิสัยที่เราใช้คำว่าอุปนิสัย มาจากบาลีว่า อุปนิสสยะที่อาศัยที่มีกำลัง ทำไมเห็นแล้วโกรธ มีที่อาศัยที่มีกำลัง สะสมความโกรธไว้มาก คนอื่นเขาไม่เห็นโกรธเลย คนนี้ก็หงุดหงิดโกรธโน่นโกรธนี่ใช่ไหม ก็แล้วแต่การสะสม เป็นอุปนิสัย ธรรมทั้งหมดเลย แต่ว่าถ้าไม่ศึกษาก็ไม่รู้ว่าเป็นธรรม ก็คิดว่าเป็นเราทั้งหมด แล้วก็ไม่รู้เลย ไม่ว่าจะเห็นก็ไม่รู้ว่าเพราะอะไร ไม่ว่าจะเกิดมาหลากหลายกัน ก็ไม่รู้เพราะอะไร ทำไมวันนี้อยู่ดีๆ รุ่งขึ้นแขนขาดก็ไม่รู้ว่าเพราะอะไร แต่ทุกสิ่งทุกอย่างต้องมีเหตุที่จะให้เป็นไป

ผู้ฟัง ดิฉันอยากจะร่วมสนทนาว่า อะไรที่ผ่านไปดับไป ดับไปแล้ว ไม่กลับมาอีก นั่นหมายถึงว่าทำให้เราคลายความยึดมั่นถือมั่นด้วยปัญญาด้วยความเข้าใจของเรา ให้เกิดประโยชน์ อยากร่วมสนทนากับท่านอาจารย์ว่า ความเข้าใจอย่างนี้ ควรหรือไม่ควรอย่างไร

ท่านอาจารย์ อยากให้ตอบหรือว่าจะพิจารณาเอง

ผู้ฟัง คือตัวเองพิจารณาอย่างนี้

ท่านอาจารย์ แล้วคิดว่าอย่างไร

ผู้ฟัง คิดว่าเป็นประโยชน์ ปัญญานี่ก็คือทำหน้าที่ว่าเห็นประโยชน์จริงๆ ว่าช่วยในแง่ความไม่ยึดมั่นถือมั่นในสิ่งที่ผ่านไปแล้ว แต่ว่าละเอียดมากที่จะพิจารณา หรือว่าเห็นเข้าใจในสภาพธรรมที่เกิดเป็นแต่ละขณะอย่างนั้น

ท่านอาจารย์ ก่อนฟังไม่เคยคิดเลยใช่ไหมว่า จะเป็นอย่างนี้ คือทุกอย่างเกิดและดับ

ผู้ฟัง ก่อนฟังนี่ไม่ทราบเลย

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเมื่อฟังแล้ว มั่นคงไหม เข้าใจจริงๆ ว่าต้องเป็นอย่างนี้แน่นอน ไม่เป็นอย่างอื่น

ผู้ฟัง แต่ความเป็นเรานี่ก็ยังมี ไม่ง่ายเลย ไม่ง่ายจริงๆ

ท่านอาจารย์ จะเห็นได้ว่า ปัญญามีแค่ไหน ก็ละความไม่รู้ไปแค่นั้น แต่ว่ามั่นคง หรือยังว่า ขณะนี้สิ่งที่กำลังปรากฏเกิดแล้วดับ

ผู้ฟัง มั่นคงอย่างนั้น

ท่านอาจารย์ ถ้ามั่นคงหมายความว่า ปัญญาสามารถที่จะถึงระดับที่ประจักษ์แจ้งความจริงนี้ได้ เพราะเมื่อเป็นปัญญาแล้วจะไปรู้สิ่งที่ไม่จริงได้อย่างไร ในเมื่อความจริงเป็นอย่างนี้ ปัญญาขั้นฟังเข้าใจตามความจริงอย่างนี้ขั้นหนึ่ง แต่ยังไม่ถึงขั้นที่สามารถที่จะประจักษ์จริงๆ ได้ว่าเกิดดับ เพราะฉะนั้นจึงไม่สามารถที่จะละความเป็นเราได้โดยไม่เกิดอีกเลย เพียงแต่ว่าสามารถที่จะคลายการยึดถือว่าเป็นเราลงได้บ้าง ตามกำลังของปัญญาที่เกิดขึ้นและเข้าใจในขณะนั้น แต่ถ้าในขณะนั้นไม่เข้าใจ ทุกข์ก็ต้องมี เราก็ต้องมี เพราะฉะนั้นจะเห็นได้ว่าเยื่อใยความเป็นเรา หนาแน่นมากแสนโกฏิกัปยังไม่พอ แสนแสนโกฏิกัปมาแล้วก็ได้ ที่สะสมความไม่รู้ในสิ่งที่มี แล้วก็ติดข้องในสิ่งที่มีว่าเป็นเรา

เพราะฉะนั้นกว่าจะค่อยๆ เข้าใจ จนกระทั่งสามารถที่จะประจักษ์แจ้งความเกิดดับเมื่อไหร่ ความเป็นเราก็ลดน้อยไป จนถึงขณะอภิสมัย คือขณะที่รู้แจ้งตรัสรู้ความจริงของสภาพธรรมว่า เป็นอย่างนี้กำลังปรากฏความเป็นอย่างนี้ไม่เป็นอย่างอื่น ตรงตามที่ได้ฟัง เมื่อนั้นก็จะดับกิเลสตามลำดับขั้น จะเป็นเราได้อย่างไร สิ่งนั้นเป็นสิ่งนั้นไม่เป็นสิ่งอื่นแล้วเกิดขึ้นและดับด้วย เพราะฉะนั้นก็จะมีหนทางเดียว ที่ถ้ายังไม่ประจักษ์อย่างนี้ ก็ยังดับกิเลสไม่ได้ แต่เมื่อได้ประจักษ์แล้วก็จะดับกิเลสตามลำดับขั้น คือดับการยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นเราไม่เหลือเลย เพราะว่าประจักษ์แล้วว่าไม่ใช่เราสักอย่าง

ผู้ฟัง ในบางขณะก็มีเหมือนกัน ในขณะที่ใจโยนิโสน้อมที่จะพิจารณา ก็เห็นการเกิดดับ ก็เห็นจริงๆ ว่าเป็นอย่างนั้นสภาพธรรม แต่พออีกขณะหนึ่งก็กลายเป็นเราอีกแล้ว

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นความคิดเข้าใจขั้นฟัง ไม่ใช่ขั้นที่จากความเข้าใจทั้งหมดอย่างมั่นคง ทำให้เข้าใจเห็นเดี๋ยวนี้เลย โดยไม่ใช่เราไปน้อมหรืออะไรด้วย แต่การเข้าใจขณะนี้กำลังน้อมไปทีละขณะที่เข้าใจขึ้นเข้าใจขึ้นเข้าใจขึ้น ไม่มีเราอีกต่างหากที่จะน้อมเวลานั้นหรือเวลานี้ แต่ทุกครั้งที่กำลังเข้าใจ กำลังค่อยๆ ไปสู่ทางที่จะทำให้รู้ความจริงของสภาพธรรม และก็รู้ด้วยว่าขั้นนี้เป็นขั้นเข้าใจขั้นฟัง ปริยัติ แต่ต้องรอบรู้ ไม่เปลี่ยน ธรรมต้องเป็นธรรม แล้วก็ธรรมนั้นเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย เพราะฉะนั้นแทนที่จะไปคิดที่จะทำอย่างหนึ่งอย่างใด ก็รู้ว่าปัญญาเข้าใจสิ่งที่เกิดแล้วเดี๋ยวนี้ ไม่ใช่สิ่งที่ยังไม่เกิด ถ้าปัญญาเข้าใจสิ่งที่เกิดแล้วเดี๋ยวนี้เป็นอีกระดับหนึ่งใช่ไหม ไม่ใช่ขั้นฟัง และปัญญาที่เกิดแล้วเข้าใจลักษณะของสภาพธรรมเดี๋ยวนี้ก็ยังน้อยมาก ต้องอบรมจนกระทั่งละคลายความเป็นเรา สภาพธรรมจึงจะสามารถปรากฏตามความเป็นจริงได้

อ.วิชัย ที่กล่าวถึงว่าปัญญานำไปในกิจของปัญญา ดูเหมือนกับขณะที่เรามีโอกาสได้ฟังพระธรรม ก็สามารถที่จะเข้าใจถูกว่า สิ่งที่เป็นอกุศลมีโทษก็ดูเหมือนว่าเป็นปัจจัยแก่กุศลอื่นๆ ที่เจริญขึ้น แล้วก็มีปัจจัยที่จะเว้นอกุศลเพิ่มขึ้น และปัญญาก็เป็นหัวหน้าของกุศลธรรมที่ให้กุศลธรรมต่างๆ เจริญขึ้นด้วย

ท่านอาจารย์ แล้วก็นำมาสู่การสนทนาธรรมหรือเปล่า

อ.วิชัย ก็นำมาสู่การสนทนาธรรม

ท่านอาจารย์ แล้วนำไปสู่การฟังธรรมหรือเปล่า

อ.วิชัย ก็นำไปสู่การฟังธรรม

ท่านอาจารย์ แล้วนำไปสู่การที่สละ แม้แต่โลภะมีความติดข้องก็สามารถจะให้ผู้อื่นได้ ภาษาบาลี เนกขัมมะคืออะไร เคยได้ยินไหม เนกขัมมะ ใช้กันแต่ว่าเข้าใจหรือเปล่า นี่แสดงให้เห็นว่าคิดเอง หรือว่าฟังแล้วก็เข้าใจสภาพธรรมที่เป็นเนกขัมมะ ถ้าไม่มีการฟังพระธรรม ได้ยินคำอะไรก็พูดตาม พูดตามตั้งแต่เกิดเลย แต่ว่าไม่ได้รู้จักสิ่งที่พูด

อ.อรรณพ เช่น บวชเนกขัมมะ

ท่านอาจารย์ แล้วบวชคืออะไร เนกขัมมะคืออะไร ถ้าไม่รู้ก็คือผิด ไม่รู้แล้วจะถูกได้ไหม ไม่ได้ เพราะฉะนั้นก่อนอื่นได้ยินคำอะไรก็ตาม ตั้งแต่เกิดพูดคำที่ไม่รู้จักจนกว่าจะได้ฟังพระธรรม เพราะฉะนั้นบวชคืออะไร มาจากคำภาษาบาลีว่าอะไร

อ.คำปั่น คำว่าบวชซึ่งเป็นคำไทย มาจากภาษาบาลีก็คือปะวะชะ ซึ่งก็หมายถึงการเว้นทั่วเว้นโดยประการทั้งปวง ซึ่งก็เป็นการเว้นจากความไม่ดีทั้งหมด เว้นจากความติดข้องอย่างที่คฤหัสถ์มีคฤหัสถ์เป็น เป็นต้น นี่คือความหมายของการบวช ซึ่งก็ต้องเป็นผู้ที่มีอัธยาศัยจริงๆ ในการที่จะศึกษาพระธรรม อบรมเจริญปัญญาในเพศที่สูงยิ่งกว่าคฤหัสถ์ ก็คือเพศบรรพชิตซึ่งเป็นเพศที่สูงสุดเลย ซึ่งก็ต้องเป็นผู้ที่เห็นประโยชน์จริงๆ ไม่ใช่ว่าจะบวชก็บวช ซึ่งก็ไม่ตรงตามวัตถุประสงค์ เพราะเหตุว่าผู้ที่เป็นคฤหัสถ์ก็สามารถที่จะศึกษาพระธรรมอบรมปัญญาทำความดีได้ และก็สามารถที่จะบรรลุธรรมได้ด้วย เพราะฉะนั้นจึงเป็นการอบรมปัญญาขัดเกลากิเลสในเพศที่ต่างกัน นี่คือความหมายของบวชก็คือ การเว้นจากสิ่งที่ไม่ดีทั้งหมด เว้นจากความติดข้องอย่างที่คฤหัสถ์เป็น ส่วนคำว่าเนกขัมมะ ก็หมายถึงการออกจากอกุศลทั้งปวง ซึ่งเมื่อกล่าวโดยรวม ก็คือกุศลธรรมทั้งหมดเป็นเนกขัมมะ แต่ที่แสดงถึงความเป็นบารมี ก็แสดงถึงว่ามีความดีนั้น ก็เป็นไปพร้อมกับปัญญาที่เห็นโทษของอกุศลธรรมทั้งหลาย แล้วก็มีการออกจากอกุศลเหล่านั้น ด้วยปัญญาที่เข้าใจอย่างถูกต้องตรงตามความเป็นจริง นี่คือความหมายของเนกขัมมะคือการก้าวออกจากอกุศลทั้งปวง

ท่านอาจารย์ จะมีความต่างของบวชกับเนกขัมมะไหม

อ.คำปั่น ถ้าพูดถึงบวชก็แสดงถึง การออกจากอกุศลโดยความจริงใจในการประพฤติปฏิบัติในเพศที่เป็นบรรพชิต เป็นเพศที่สูงยิ่ง ถ้ามีการศึกษาพระธรรมอบรมเจริญปัญญาก็กล่าวได้ว่า เป็นการประพฤติเนกขัมมะในเพศที่เป็นบรรพชิตด้วย แต่ว่า ถ้าพูดถึงเนกขัมมะ ก็ไม่จำกัดว่าจะเป็นเพศใดเพศหนึ่งโดยเฉพาะ เพราะว่าเป็นการก้าวออกจากอกุศลทั้งปวง

ท่านอาจารย์ หมายความถึงการสละเพศคฤหัสถ์ เพราะว่าคฤหัสถ์ไม่ได้ละอะไรตามใจชอบไม่เป็นโทษ แต่ว่าผู้ที่มีศรัทธาที่จะอบรมเจริญปัญญาในเพศของบรรพชิต คือเพศที่ขัดเกลาอย่างยิ่งโดยการเว้นไม่กระทำสิ่งที่คฤหัสถ์กระทำ จึงบวชหรือบรรพชาที่จะเว้นจากการที่มีชีวิตอย่างคฤหัสถ์ แล้วก็อุปสมบทเข้าใกล้ความสงบจากกิเลสในเพศของบรรพชิต เพราะฉะนั้นนี่เป็นความห่างไกลกันมาก ระหว่างเพศคฤหัสถ์กับบรรพชิต เพราะเหตุว่าปัญญาไม่ใช่จำกัดเฉพาะเพศหนึ่งเพศใด ถ้าเป็นปัญญาแล้วรู้ทุกอย่างตามความเป็นจริงได้ ไม่ว่าจะเป็นอกุศลเกิดขึ้น ปัญญาก็สามารถที่จะรู้ว่านั่นเป็นธรรมที่เป็นลักษณะนั้นที่เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นปัญญาเป็นความเห็นที่ถูกต้องทั้งหมด ไม่จำกัดเพศ พระเจ้าพิมพิสารอบรมเจริญปัญญามาแล้ว บรรลุคุณธรรมเป็นพระโสดาบันเมื่อได้ฟังพระธรรม สุปปพุทธกุฏฐิ ขอทานโรคเรื้อน ฟังธรรมก็บรรลุเป็นพระโสดาบัน เพราะฉะนั้นปัญญาไม่ได้มีอะไรจำกัดเลยไม่ว่าจะเพศไหนฐานะใด เพราะฉะนั้นก็จะเห็นได้ความจริงก็คือว่าเป็นความจริงว่า พุทธบริษัทผู้ที่ได้ฟังธรรมแล้ว จะอบรมเจริญปัญญาในเพศใดตามอัธยาศัย

เพราะฉะนั้นพุทธบริษัทจึงมี ๔ ภิกษุ และก็ภิกษุณีในครั้งพุทธกาล และก็ต่อมาอีกไม่นานก็หมด เพราะว่าเป็นสิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า สตรีไม่สามารถที่จะดำรงเพศของภิกษุณีได้ ถ้าผู้นั้นไม่ถึงความเป็นพระอรหันต์ก็ไม่จำเป็นต้องบวช ผู้ที่เป็นคฤหัสถ์สามารถที่จะรู้แจ้งอริยสัจธรรมถึงความเป็นพระอรหันต์ได้ แต่เมื่อเป็นพระอรหันต์แล้วก็บวช เพราะว่าไม่สามารถที่จะมีการครองชีวิตอย่างคฤหัสถ์ต่อไป เพราะฉะนั้นผู้ที่ดำรงอยู่ในเพศคฤหัสถ์สามารถรู้แจ้งอริยสัจธรรมถึงความเป็นพระอนาคามีบุคคล คือเมื่อบรรลุคุณธรรมเป็นพระอนาคามีบุคคล แล้วก็ยังเป็นคฤหัสถ์ได้ แต่เมื่อถึงความเป็นพระอรหันต์แล้วก็จะไม่เป็นคฤหัสถ์อีกต่อไป นี่ก็แสดงความต่างกันของการสะสมของผู้ที่มีอัธยาศัยใหญ่ ทุกคนเป็นแต่ละหนึ่ง

เพราะฉะนั้นพุทธบริษัทมีทั้งบรรพชิต และคฤหัสถ์ มีภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เพราะฉะนั้นจะบวชเนกขัมมะได้อย่างไร เพราะบวชคือการสละการเว้น บวชคือการเว้นชีวิตอย่างคฤหัสถ์ ไม่กระทำสิ่งที่เหมือนอย่างคฤหัสถ์อีกต่อไป

อ.อรรณพ กุศลทั้งหลายเป็นเนกขัมมะ ดังนั้นส่วนหนึ่ง แล้วกุศลที่เป็นเนกขัมมะบารมีจะต่างกับกุศลอย่างไร ที่ก็เป็นเนกขัมมะเหมือนกัน

ท่านอาจารย์ ทุกคนที่ยังไม่ได้เข้าใจธรรมก็ทำกุศล แต่ว่าไม่ได้มีความเข้าใจอะไรเลย และคำว่าบารมีคืออะไร ทุกคำไม่ใช่ว่าเขาพูดเราก็พูดตาม แต่เขาบอกเราหรือเปล่าว่าคืออะไร ไม่ได้บอกเลย แต่เราก็พูดตามไปแล้ว ทำไมเราไม่คิดก่อนว่าคืออะไรก่อนที่จะพูดตาม เพราะฉะนั้นการศึกษาพระธรรมเท่านั้น ที่จะให้ความเข้าใจที่แท้จริงถูกต้องว่า แต่ละคำหมายความว่าอะไร ก็คงต้องขอเชิญคุณคำปั่น บารมีหรือปารมี

อ.คำปั่น บารมี คำบาลีก็คือปารมี ซึ่งก็มาจากคำว่าปาระซึ่งหมายถึงฝั่ง แต่ว่าเป็นฝั่งของการดับกิเลส ส่วนมี ตัวนั้นหมายถึงไปถึง เพราะฉะนั้นคำว่าปารมี หรือบารมี ก็หมายถึงคุณความดีทั้งหลายทั้งปวงที่จะเป็นเหตุให้ถึงซึ่งฝั่งของการดับกิเลส เพราะว่าฝั่งนี้เป็นฝั่งของกิเลสฝั่งของสังสารวัฏ เพราะฉะนั้นการที่จะดำเนินไปถึงซึ่งฝั่งของการดับกิเลส ก็ต้องมีคุณความดีทั้งหลายทั้งปวงที่จะเป็นเครื่องอุปการะเกื้อกูลให้ถึงฝั่งนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งก็คือปัญญา ความเข้าใจถูกเห็นถูกในธรรมตามความเป็นจริง ซึ่งธรรมที่เป็นบารมี เมื่อกล่าวโดยประมวล ก็ไม่พ้นไปจากคุณความดีทั้งหลายทั้งปวง ไม่ว่าจะกล่าวโดยนัยของเมตตา ไม่ว่าจะกล่าวโดยนัยของขันติ โดยนัยของวิริยะ หรือแม้กระทั่งโดยนัยของเนกขัมมะ เป็นต้น ก็หมายถึงคุณความดีทั้งหมดที่มีปัญญาเป็นประธาน

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นปารมีอีกครั้งหนึ่ง

อ.คำปั่น คุณความดีที่จะทำให้ถึงซึ่งฝั่งของการดับกิเลส

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นถ้าเป็นกุศลอื่นไม่มีปัญญา จะทำให้ถึงฝั่งคือดับกิเลสได้ไหม

อ.คำปั่น ไม่ได้

ท่านอาจารย์ ไม่ได้ เพราะว่าคำว่าศาสนา พุทธเป็นคำสอนที่เป็นสัจธรรมเรื่องความจริง ไม่ได้จำกัดว่าชาติไหนบุคคลไหน กุศลเป็นกุศล อกุศลเป็นอกุศล เพราะฉะนั้นไม่ว่าจะนับถือศาสนาใดๆ ก็ตาม แต่ถ้าไม่มีความเข้าใจที่ถูกต้อง กุศลเหล่านั้นก็ไม่ไปถึงฝั่งที่จะดับกิเลสคือบารมี ด้วยเหตุนี้ก็ต้องมีความเข้าใจถูกต้องว่า ไม่ได้จำกัดเลย กุศลเมื่อไหร่ เป็นสภาพธรรมที่ขณะนั้นออกจากอกุศล ละอกุศลได้ แต่ว่าเพราะไม่มีปัญญาจึงไม่เป็นบารมี

อ.อรรณพ ขณะที่เข้าใจธรรมขณะนี้ เป็นเนกขัมมะบารมีอย่างไร

ท่านอาจารย์ เข้าใจธรรมเป็นกุศลหรืออกุศล

อ.อรรณพ เป็นกุศล

ท่านอาจารย์ กุศล และก็เข้าใจด้วยเป็นบารมีไหม

อ.อรรณพ กุศลที่มีความเข้าใจคือมีปัญญาที่เข้าใจในพระธรรมคำสอน ก็เป็นบารมี

ท่านอาจารย์ บารมีไหน เห็นไหม

อ.อรรณพ หลายบารมี

ท่านอาจารย์ เห็นไหม ธรรมไม่ใช่ว่าเรื่องจบ แต่ต้องเข้าใจขึ้นเข้าใจขึ้นจนกระทั่งเป็นความชัดเจน

อ.อรรณพ ขณะที่มีความเข้าใจธรรมถูกต้องตรงขณะนี้ก็เป็นหลายๆ บารมี

ท่านอาจารย์ แต่ต้องเป็นแต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง

อ.อรรณพ แต่บารมีก็เป็นแต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ว่าในขณะที่เข้าใจปัญญาก็ต้องเป็นบารมี

ท่านอาจารย์ ก็เป็นปัญญาบารมี

อ.อรรณพ ขณะนั้นก็มีสภาพธรรมที่ดีๆ มีวิริยะที่ต้องเกิดประกอบกับปัญญาด้วย

ท่านอาจารย์ สภาพธรรมที่เกิดมีหลายระดับ