ปกิณณกธรรม ตอนที่ 935

ตอนที่ ๙๓๕

สนทนาธรรม ที่ คุ้มภูผาหมอก จ.เลย

วันที่ ๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๙

ท่านอาจารย์ แต่ตัวธรรมแม้ไม่มีชื่อ แต่ใครเปลี่ยนลักษณะของธรรมนั้นไม่ได้ ไม่ต้องเรียกอะไรเลย ภาษาจีนจะเรียกอะไร ภาษาไทยจะเรียกอะไร ภาษาญี่ปุ่นจะเรียกอะไร ก็เรียกไปแต่ละภาษา เพื่อให้รู้ว่าหมายความถึงสิ่งที่มีจริง เป็นลักษณะซึ่งใครเปลี่ยนแปลงไม่ได้ ด้วยเหตุนี้พอได้ยินคำว่าธรรม ก็จะได้ยินอีกคำหนึ่ง คือปรมัตถธรรม ปรม ภาษาไทยเราใช้คำว่า บรม เราจะไม่ใช้ตัว ป ปลา แต่เราจะเปลี่ยน ป ปลา เป็น บ ใบไม้ ปรม ก็คือ บรม เพราะฉะนั้น ปรมกับอัตถะ อัตถะ หมายความว่ามีลักษณะเฉพาะ ซึ่งเรากล่าวถึงสิ่งหนึ่งสิ่งใดก็หมายความถึงลักษณะสิ่งนั้น เฉพาะสิ่งนั้นไม่ใช่สิ่งอื่น

เพราะฉะนั้นปรมัตถธรรมก็หมายความถึงตัวธรรมนั่นแหละเป็นปรมัตถธรรม เพราะเหตุว่าใครก็ไม่สามารถเปลี่ยนลักษณะนั้นได้เลย ขยายจากคำว่าธรรมออกไปๆ เรื่อยๆ ทำให้ความเข้าใจในความเป็นธรรมเพิ่มขึ้นค่อยๆ คลายความไม่รู้ และความเป็นเรา เพราะเข้าใจในคำนั้นเพิ่มขึ้น เพราะฉะนั้นการศึกษาธรรมไม่ใช่รีบร้อนศึกษาให้จบไปสอบ แต่ว่าเดี๋ยวนี้เป็นธรรมอะไร จุดมุ่งหมายของการที่ทรงแสดงให้เข้าใจตัวธรรม เพื่อจะรู้ว่าตัวธรรมไม่ใช่เรา ไม่ใช่สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยง กำลังฟังเรื่องธรรมทั้งหมดเลย แต่ยังไม่รู้จักตัวธรรม กำลังเป็นชื่อและเรื่องราวต่างๆ ของธรรม เช่น วิญญาณ จิต สติ ปัญญา ธรรมทั้งหมดเลย แต่ไม่รู้สักสภาพธรรมเลย เพราะความเข้าใจยังไม่พอที่จะเห็นถูกต้องว่าไม่ใช่เรา

เพราะฉะนั้นทุกคำต้องไปสู่ความไม่ใช่เรา จึงจะเป็นคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นถ้าถามว่าคำใดเป็นคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คำใดไม่ใช่ ก็คือคำที่ทำให้รู้ว่าไม่ใช่เรานั่นแหละ เป็นคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่ถ้าให้เราไปทำอะไร ก็ยังคงเป็นเรา แล้วก็ไม่รู้ ไม่เข้าใจ สิ่งที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ และทรงแสดงทีละคำ ตอนนี้ธรรมที่ไม่ใช่ปรมัตถธรรม ไม่มีลักษณะจริงๆ มีหรือไม่ ถ้าเป็นสิ่งที่มีจริง ต้องเกิดขึ้นปรากฏว่ามี ตอนยังไม่เกิดก็ไม่มี ยังไม่เกิดมีได้หรือไม่

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ แน่นอน เกิดแล้วดับไปแล้ว ยังให้อยู่ต่อไปได้หรือไม่

ผู้ฟัง ไม่ได้

ท่านอาจารย์ ก็ไม่ได้อีก เพราะฉะนั้นเริ่มเข้าใจสิ่งที่มีจริงทุกอย่างไม่เว้นเลย เกิด เห็นว่ามีแล้วก็ดับไป กว่าจะถึงปัญญาที่สามารถแทงตลอด อย่างบุคคลที่ได้ฟังธรรม และได้สะสมมาเนิ่นนานหลายชาติเป็นแสนกัป ท่านเหล่านั้นฟังแล้วเข้าใจ เพราะฉะนั้นคนที่สะสมมา พรุ่งนี้พอถามว่าธรรมคืออะไร ก็เข้าใจ แต่ว่าถ้าไม่มีการฟังวันนี้ พรุ่งนี้ถามว่าธรรมคืออะไร จะเข้าใจหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่เข้าใจ

ท่านอาจารย์ ก็ไม่เข้าใจ เพราะฉะนั้นตอนนี้ต้องมีความมั่นคงในทีละคำ ศึกษาอะไร ฟังอะไร เราบอกได้ว่าเราฟังธรรม เราบอกได้ว่าเราศึกษาธรรม เราบอกได้ว่าเราสนทนาธรรม แต่ถ้าเราไม่รู้จักธรรม ว่างเปล่า ไม่มีความเข้าใจอะไรเลยทั้งสิ้น เหมือนเพ้อเจ้อ ไร้สาระ เพราะว่าแม้มีสิ่งที่มีจริง ก็ไม่ได้พูดให้เข้าใจความจริงของสิ่งที่มีจริง นี่คือความต่างกันของคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และคำของคนอื่น เพราะฉะนั้นตอนนี้แน่ใจเรื่องธรรม

ผู้ฟัง ก็ต้องศึกษา แล้วก็ฟังเริ่มต้นใหม่เลย

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นเราสนทนาอะไร

ผู้ฟัง สิ่งที่มีอยู่จริงและกำลังปรากฏ

ท่านอาจารย์ สนทนาธรรมให้เข้าใจความจริงของสิ่งที่มี เพราะสิ่งที่มีนั้นแหละเป็นธรรม เราไม่ได้พูดเรื่องอื่นเลย สนทนาธรรมคือพูดให้เข้าใจความจริงของสิ่งที่มี

อ.ธิดารัตน์ อย่างนี้ก็เป็นเหตุผลที่เราต้องศึกษาให้ละเอียดว่าที่ธรรม มีลักษณะแต่ละอย่าง แต่ละอย่าง อย่างไรใช่หรือไม่

ท่านอาจารย์ ใช่ คือเราจะรู้ได้จากที่เป็นประสบการณ์ของเราตั้งแต่ต้น ถ้าไม่รู้ว่าธรรมคืออะไร เราศึกษาอะไร แต่ถ้าเราเข้าใจว่าธรรมคือสิ่งที่มีจริงแน่นอน เดี๋ยวนี้ก็มี เราเริ่มรู้แล้วว่าเราจะศึกษาอะไร คือศึกษาให้เข้าใจสิ่งที่มี เพราะฉะนั้นศึกษาธรรมก็คือศึกษาให้เข้าใจสิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้ ฟังธรรมก็คือฟังให้เข้าใจความจริงของสิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้ สนทนาธรรมก็เพื่อให้เข้าใจยิ่งขึ้น ถูกต้องตรงกับความจริงของสิ่งที่มีจริง เพราะว่าความไม่รู้ จะทำให้เราหลงผิด เข้าใจผิดได้ อย่างเมื่อสักครู่นี้ที่ถามซ้ำแล้วซ้ำอีกเรื่องธรรม เดี๋ยวนี้มีธรรมหรือไม่ ก็เป็นการที่จะทบทวนให้มีความเข้าใจมั่นคงจริงๆ โดยที่ว่าไม่ต้องไปหาหนังสือมา แล้วก็อ่าน แล้วก็พูดตามหนังสือ แต่ว่าเดี๋ยวนี้มีธรรมหรือไม่ ไม่ใช่น่าจะ คงจะ

ผู้ฟัง มี

ท่านอาจารย์ มีแน่ๆ เพราะฉะนั้นต้องไม่ลืมว่ามีธรรม แต่ไม่เคยรู้จักธรรม เข้าใจว่าเป็นโต๊ะ เข้าใจว่าเป็นคน แต่ความจริงเป็นธรรมแต่ละหนึ่ง ถ้าไม่มีการเห็น ไม่มีการได้ยิน ไม่มีการคิดนึก ไม่มีการจำ ไม่มีอะไรเลย ไม่มีตา ไม่มีหู ไม่มีจมูก มีคนหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ ไม่มี มีสัตว์หรือไม่ มีสิ่งที่มีชีวิตหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ แต่เพราะเหตุว่ามีธรรม ๒ อย่าง คืออย่างหนึ่ง เป็นธาตุรู้ สภาพรู้ เกิดแล้วต้องรู้ ต้นไม้ใบหญ้าไม่ได้รู้เลย เก้าอี้ก็ไม่รู้ใครนั่งใช่หรือไม่ เพราะฉะนั้นสภาพที่มีจริง ๒ อย่าง ต่างกัน ปนกันไม่ได้ สภาพที่ไม่รู้ก็เกิดมีปัจจัยเกิดขึ้น เดี๋ยวเป็นร้อน เดี๋ยวเป็นเย็น เดี๋ยวเป็นแข็ง เดี๋ยวเป็นหวาน เดี๋ยวเป็นเสียง ทั้งหมดเป็นธรรมแต่ละหนึ่ง แต่ไม่รู้อะไรเลย แต่ถ้าไม่มีธรรมอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งต่างกับธรรมที่ไม่รู้โดยสิ้นเชิง เป็นธาตุที่เมื่อเกิดขึ้นแล้วต้องรู้ ไม่รู้ไม่ได้ เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้ เห็นมีจริงๆ เป็นธรรมฝ่ายไหน รู้หรือไม่รู้ เห็น

ผู้ฟัง รู้

ท่านอาจารย์ รู้ แต่ถ้าถามว่าเห็นอะไร ก็ไม่รู้อีกแล้ว เพราะว่าต้องฟังคำสอนอย่างละเอียดอย่างยิ่ง จึงจะเห็นความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า ถ้าไม่ทรงแสดง ไม่มีวันที่สัตว์โลก หรือใครสามารถที่จะเข้าถึงสภาพธรรมได้เลย เพียงแต่คิดว่าเรียนธรรม เพียงแต่คิดว่าฟังธรรม เพียงแต่คิดว่าสนทนาแล้วเข้าใจธรรม แต่ความจริงธรรมละเอียดลึกซึ้งมาก ซึ่งจะเห็นได้เลยว่าขั้นฟังกว่าจะฟังเข้าใจ นานหรือไม่

ผู้ฟัง นาน

ท่านอาจารย์ ฟังแล้วลืมหรือไม่

ผู้ฟัง ถ้าไม่เข้าใจจริงๆ ก็ลืม

ท่านอาจารย์ แต่ถ้าจะกล่าว ฟังปุ๊บลืมปั๊บ ใช่หรือไม่ เพราะฉะนั้นต้องฟังอีกนานเท่าไร จะรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกคำ เพื่อให้เรามีความเข้าใจที่มั่นคง ฟังว่าเห็นเป็นธรรม แล้วก็เห็นเป็นเราแล้ว ใช่หรือไม่ ลืมเลย กว่าจะถึงการที่รู้จริงๆ ว่าเห็นเป็นธรรม เพราะอะไร ต้องฟังอีกนาน ไม่เช่นนั้นจะไม่มีบารมีของพระโพธิสัตว์ ซึ่งทำให้ทรงตรัสรู้ความจริงเดี๋ยวนี้อย่างนี้เลย เพราะฉะนั้นกว่าปัญญาจะค่อยๆ อบรม โดยไม่ประมาทเลยแต่ละคำจริงๆ เห็นเป็นธรรม อะไรอีกที่เป็นธรรม

ผู้ฟัง ได้ยิน

ท่านอาจารย์ อะไรอีก

ผู้ฟัง ได้กลิ่น

ท่านอาจารย์ อะไรอีก

ผู้ฟัง ลิ้มรส

ท่านอาจารย์ อะไรอีก

ผู้ฟัง กระทบสัมผัส

ท่านอาจารย์ อะไรอีก

ผู้ฟัง ธรรมารมณ์

ท่านอาจารย์ มีชื่อพิเศษมาแล้ว ธรรมารมณ์คืออะไร ถ้าไม่ตั้งต้น พูดเหมือนไม่ได้พูด หรือพูดเพราะเข้าใจผิด โดยไม่รู้ตัวว่าผิด แต่ว่าจำคำนี้มาแล้ว แต่เพราะไม่ได้เริ่มต้นว่าคืออะไร เพราะฉะนั้นก็ผิดมาเลย ธรรมารมณ์คืออะไร

ผู้ฟัง ไม่ทราบ

ท่านอาจารย์ ไม่ทราบแต่ก็พูดอย่างนี้ และต่อไปนี้เราจะพูดคำที่เราไม่รู้จักหรือ ถ้าเรายังคงพูดคำที่เราไม่รู้จัก ก็คือว่าเราไม่รู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะว่าพระองค์ให้เกิดความเห็นถูกในแต่ละคำที่มีจริงที่พูดออกมา เพราะฉะนั้นอย่าเพิ่งไปถึงธรรมารมณ์ได้หรือไม่ แค่ธรรม มั่นคงหรือยัง เกิดมานี่อะไรเกิด เกิดมาแล้วทุกคน อะไรเกิด

ผู้ฟัง จิต

ท่านอาจารย์ แค่ธรรมคำเดียวใช่หรือไม่ ต้องเป็นสิ่งที่มีจริง ยังไม่แจกออกไปว่าอะไรบ้าง แต่มีธรรมแน่ๆ สิ่งที่มีจริง

ผู้ฟัง มีสภาพเกิด

ท่านอาจารย์ สภาพรู้ ถ้าไม่รู้ก็จะไม่ใช่สิ่งที่มีชีวิต เพราะฉะนั้นเห็นเดี๋ยวนี้เกิดใช่หรือไม่ ดับ เห็นเป็นเราหรือไม่

ผู้ฟัง เห็นเป็นเรา ซึ่งจริงๆ แล้วไม่เป็นเรา ก็แค่เห็น

ท่านอาจารย์ แต่เพราะยังไม่รู้ ยังคงยึดถือว่าเป็นเรา จึงต้องฟังพระธรรมต่อไป จนกว่าจะถึงเวลาที่รู้จริงๆ ว่าเห็นเกิดแล้วดับ ไม่ใช่เราแน่ๆ เพราะเกิดแล้วดับไป ไม่เหลือแล้ว จะเป็นเราได้อย่างไร เห็นหรือไม่ว่าฟังธรรม ฟังจนกว่าจะเข้าใจ แล้วตามลำดับขั้นด้วย ยังไม่ถึงปฏิบัติเลย ถ้าไม่มีความรู้เป็นพื้นฐานอย่างนี้ ไม่มีอะไรจะเป็นเหตุให้ปัญญาสามารถถึงเฉพาะลักษณะของสิ่งที่มีจริงแต่ละอย่างได้ เพราะฉะนั้น ฟังธรรมเพื่อเข้าใจ เข้าใจอะไร เข้าใจคำที่ได้ยิน มั่นคง ไม่เปลี่ยนแปลง

ผู้ฟัง ประเด็นเกี่ยวกับเรื่องของอสุรกายที่ไม่อนุโมทนาผู้ที่ทุศีล

ท่านอาจารย์ ธรรมดาทั่วๆ ไป มีใครอนุโมทนาพลอยยินดีกับความชั่วทุจริตบ้างหรือไม่ ไม่มี เพราะฉะนั้นไม่ว่าจะไปเกิดที่ไหนอย่างไร ก็คือว่าไม่มีใครอนุโมทนาความชั่ว แม้แต่ถ้าเป็นภิกษุที่ทุศีล และก็มีผู้ที่ตั้งใจจะไปทำบุญเพื่ออุทิศส่วนกุศลให้ผู้ที่สิ้นชีวิตแล้ว ผู้นั้นก็ไม่อนุโมทนาในความทุศีลของภิกษุ เพราะฉะนั้นก็เป็นการไร้ประโยชน์

มีข้อความที่กล่าวว่า ภิกษุนั้นปล้นทรัพย์ของเปรตที่ควรจะได้ทรัพย์เพราะอนุโมทนา แต่เมื่อไม่อนุโมทนา กุศลจิตไม่เกิด ผลของกุศลก็ไม่มี เพราะฉะนั้นไม่ว่าจะดีชั่ว นอกจากตัวเองจะเป็นผู้รู้ คนอื่นก็ยังเห็นยังรู้ด้วย ถ้าเป็นการกระทำในที่เปิดเผยก็มีคนรู้เห็นมาก แต่ถ้าในที่ลับก็ยังคงมีผู้ที่รู้เห็นบ้าง ถ้าไม่มีคนเห็นเลย เทวดาหรือผู้ที่เป็นอมนุษย์ก็เห็นได้ เพราะฉะนั้นก็ไม่มีใครจะอนุโมทนากับอกุศล จะรู้เรื่องเปรตอนุโมทนา หรือไม่อนุโมทนา ประโยชน์อยู่ที่ไหน อยู่ที่รู้จักเปรต หรือว่าอยู่ที่ไหน เพราะเหตุว่าใจของเปรต ไม่มีใครรู้ได้ เพราะฉะนั้นเปรตจะอนุโมทนา หรือไม่อนุโมทนา ความจริงเป็นเรื่องของใคร ก็เป็นเรื่องของเปรต แต่ว่าผู้ฟังรู้หรือไม่ว่าขณะนั้น จิตเป็นอะไร

สำคัญที่สุดคือ ไม่มีการที่จะรู้สึกตัวเลยว่าจิตไม่สะอาดแน่นอน เพราะอะไร เพราะไม่รู้ความจริงของสิ่งที่มี ทำให้เกิดมีความพอใจในสิ่งที่น่าปรารถนา น่าดูน่าชอบใจ และไม่พอใจ ขุ่นเคืองเมื่อประสบกับสิ่งที่ไม่น่าพอใจ ก็เป็นอย่างนี้ชาติแล้วชาติเล่า มีตาเห็น มีเรื่องราวต่างๆ มีสิ่งที่ปรากฏทำให้ชอบบ้าง ไม่ชอบบ้างด้วยความไม่รู้เลยว่า สิ่งที่ปรากฏ ปรากฏเพียงชั่วขณะที่ปรากฏ จากนั้นแล้วไม่เหลือเลย แต่ไปจำไว้ว่ายังอยู่ นี่แสดงให้เห็นว่า เพราะความไม่รู้มากมายสักแค่ไหน เวลาที่ได้ยินเสียง มีเสียงปรากฏชั่วขณะที่ได้ยิน และเสียงปรากฏกับจิตที่ได้ยิน ต่อจากนั้นแล้วเสียงไปไหน เมื่อไม่มีเสียงจะได้ยินต่อไปก็ไม่ได้

เพราะฉะนั้นทุกสิ่งทุกอย่าง ก็เป็นสภาพธรรมซึ่งไม่มีใครรู้ ถูกปกปิดด้วยความไม่รู้มานานแสนนาน จนกว่าจะมีการตรัสรู้ก็ทรงแสดงความจริงของสิ่งซึ่งกำลังมี แต่ไม่มีใครรู้มาก่อนเลย แม้เดี๋ยวนี้ที่พูดเรื่องเปรต รู้ไหมว่าจิตขณะนั้น ที่กำลังรู้เรื่องเปรต เป็นกุศล หรือเป็นอกุศล ไม่รู้ใช่หรือไม่ ลองคิด เป็นอะไร ถ้าไม่รู้ก็ลองคิดดูว่าเป็นอะไร เป็นผู้ตรงต่อธรรม ขณะนั้นสะอาดหรือไม่ จิต ทำอะไรที่เป็นความดีหรือไม่ หรือฟังเรื่องเปรต ขณะที่ฟังไม่เข้าใจเลยว่า ขณะนั้นไม่ใช่เราที่ได้ยิน ต่างกันแล้วใช่ไหม ฟังเรื่องเปรตกับเข้าใจถูกต้อง ว่าขณะนั้นเป็นจิตที่เกิดขึ้นได้ยิน เมื่อได้ยินแล้ว ก็ยังจำเสียง เสียงคำว่า เปรต กับเสียงคำว่า เทพ ต่างกัน

เพราะฉะนั้นแต่ละเสียง จิตเป็นสภาพที่รู้แจ้งสิ่งที่กำลังปรากฏ ตั้งแต่เกิดจนตายโดยไม่มีใครรู้ว่าแท้ที่จริงแล้ว ไม่มีเรา ไม่มีสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยง ถ้าจะได้ยินคำว่าสิ่งหนึ่งสิ่งใดมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา นี่เป็นธรรมดา ไม่ผิดธรรมดา สิ่งนั้นมีความดับไปเป็นธรรมดา ใครตรัสคำนี้ได้ ถ้าไม่รู้ความจริงอย่างนี้ เพราะฉะนั้นเริ่มเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระปัญญาแต่ละคำมากมายมหาศาล เพียงแค่นี้ฟังมานิดหนึ่ง สิ่งหนึ่งสิ่งใดมีความเกิดขึ้น คิดถึงเดี๋ยวนี้หรือไม่ ว่าสิ่งที่ปรากฏนี่แหละเกิดทั้งนั้น ถ้าไม่เกิดก็จะปรากฏแล้วจิตก็จะรู้ไม่ได้ แต่เพราะสิ่งนั้นเกิดขึ้น แล้วมีธาตุรู้ซึ่งเกิดขึ้น แล้วรู้ทุกอย่าง ทางตาก็เกิดขึ้นรู้สิ่งที่ปรากฏ เป็นอย่างนี้ เห็น ทางหูก็เสียง เป็นอย่างนี้แหละ เสียงนี้แหละไม่ใช่เสียงอื่น จิตเกิดขึ้นได้ยินเสียงนั้น ไม่มีใครสักคน นอกจากธรรมซึ่งเป็นธาตุรู้ มีปัจจัยเกิดขึ้นรู้แล้วก็ดับไป

เพราะฉะนั้นทั้งจิตที่รู้ก็ดับ ทั้งสิ่งที่ปรากฏให้รู้ก็ดับ แล้วจะเหลืออะไร แต่ความไม่รู้ ก็ยึดมั่นว่าสิ่งนั้นยังมีอยู่ เพราะไม่ประจักษ์การเกิดดับเลย จะพูดสักเท่าไรก็ยังเป็นคนนั้นแหละ พบกันทีไรก็คนนั้นแหละ ชื่อนั้นแหละ อยู่ที่นั่นแหละ หารู้ไม่ว่าแท้ที่จริงแล้วไม่มีเลย กว่าจะเข้าใจได้ลึกซึ้งจริงๆ ต้องฟังนานเพราะเหตุว่าเคยไม่รู้มานาน เคยไม่รู้มานานเท่าไร กว่าจะรู้ก็นานเท่านั้นแหละ กว่าจะรู้ได้จริงๆ จนหมดความเป็นเรา เป็นแต่เพียงธรรมทั้งหมดเลย

เพราะฉะนั้นจะไม่ลืมทุกคำที่ได้ฟัง ต้องสอดคล้องกับคำอื่นๆ ที่จะทำให้เข้าใจคำแรกชัดเจนขึ้น เช่นสิ่งที่มีจริงเป็นธรรม แค่นี้กว่าจะรู้เป็นธรรม เห็นไม่ใช่เราเป็นธรรม เพราะมีจริงเกิดขึ้น แล้วก็ดับไป เพราะฉะนั้นจะเหลืออะไร ไม่เหลือเลย แล้วเป็นอย่างนี้มานานด้วย แต่ถ้าไม่มีโอกาสได้ฟังพระธรรม ก็ยังคงเป็นเราต่อไปไม่สิ้นสุด ออกจากสังสารวัฏไม่ได้ เพราะฉะนั้นคุณค่าของความเข้าใจสิ่งที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว แต่ละคำสำหรับที่จะให้ความเข้าใจนั้นค่อยๆ ลงไปสู่จิต มั่นคงขึ้น ว่าธรรมไม่ใช่เรา ไม่ใช่เรา เป็นธรรม ไม่ว่าจะยามไหน บังคับบัญชาไม่ได้เลย

ทำไมนึกถึงเรื่องเมื่อ ๑๐ ปีก่อนได้ หรือว่าเมื่อ ๕ ปีก่อน หรือเมื่อต้นปีนี้มีอะไรเกิดขึ้น ไปที่ไหน ทำอะไรยังนึกได้ เพราะฉะนั้นฟังธรรมเมื่อไรบ้าง และธรรมนั้นเรื่องอะไรบ้าง ไม่ต้องไปคิดจำเป็นเรื่องราวทั้งหมด แต่ความเข้าใจธรรมนั้น สามารถที่จะทำให้ฟังอีกเมื่อไรก็เข้าใจเพิ่มขึ้นเมื่อนั้น โดยไม่ต้องไปนั่งทบทวนแต่ละคำๆ ที่เคยได้ฟังแล้ว เพราะเข้าใจก็คือเข้าใจ เมื่อเข้าใจแล้ว สภาพธรรมที่เข้าใจไม่ใช่เรา ตรงกันข้ามกับความไม่รู้ เกิดแล้วก็ดับแต่สะสมสืบต่อ

ที่นั่งอยู่ทุกคนนี่อุปนิสัยเหมือนกันหรือไม่ ไม่เหมือนเลย พี่น้องเหมือนกันหรือไม่ แม่ลูกพ่อเหมือนกันหรือไม่ แต่ละหนึ่งมาจากไหน มาจากแต่ละขณะซึ่งสะสมความดีความชั่ว เพราะฉะนั้นเราก็จะเห็นคนชั่วคนดี แต่ความจริงก็คือธรรมทั้งหมด ความดีที่สะสมมา ความชั่วที่สะสมมาทำให้แต่ละคนเป็นผู้ที่มีอัธยาศัยต่างๆ กัน เพราะธรรมที่สะสมมาต่างๆ กัน ด้วยเหตุนี้ สะสมมาเป็นคนดี สะสมความเข้าใจ เพื่อที่จะเข้าใจต่อไป แต่ถ้าไม่มีความเข้าใจเลย จะเอาอะไรที่จะไปสะสมต่อไปที่จะให้เข้าใจ เมื่อได้ยินคำนั้น

เพราะฉะนั้นจากการที่เคยสะสมมาแล้วบ้าง ทำให้เห็นประโยชน์ของการที่จะได้ฟังพระธรรม สิ่งที่มีค่าที่สุดในชีวิต ซึ่งไม่รู้ว่าจะหมดความเป็นบุคคลนี้เมื่อไร จะเป็นบุคคลนี้ต่อไปไม่ได้เลย ธรรมที่เกิดแล้วเป็นคนนี้ได้แค่ชาตินี้ แล้วต่อไปก็ไม่รู้ว่าสิ่งที่สะสมมาทั้งดีและชั่ว ทำให้เกิดที่ไหน เป็นใคร ไม่ใช่คนเก่าเลย จะติดตามไปไม่ได้เลย ทั้งสภาพธรรมที่เป็นธาตุรู้และสภาพที่ไม่รู้ คือทั้งร่างกายที่เข้าใจว่าเป็นของเรา ตามไปไม่ได้ จิตใจ ความจำ ความเป็นบุคคลนี้ พ่อแม่พี่น้องชาตินี้ก็หมดสิ้น ก็เกิดเป็นใครก็ไม่รู้

จิ้งจกเป็นน้องของเราหรือไม่ ใครจะรู้ใช่หรือไม่ งูเขียว ตุ๊กแก ช้าง เสือ หมี ในป่า เป็นญาติของเราหรือไม่ ก็ไม่รู้ แล้วต่อไปเขาเกิดเป็นคน แล้วเราไปเกิดเป็นตุ๊กแก เขาก็ไม่รู้เหมือนกันใช่หรือไม่ ไม่มีทางที่จะรู้อะไรได้เลย นี่คือธรรม ใครหยุดยั้งการเกิดขึ้นและดับไปของจิตสืบต่อได้บ้าง ต่อให้อยากจะตายคิดว่าตาย ก็จริงๆ แล้วก็ต้องเกิด เพราะว่าเป็นธรรม ไม่มีใครจะไปทำอะไรการเกิดดับสืบต่อของธรรมได้เลย

ใช้คำว่าจิตนิยาม ความเป็นไปของจิต หรือจะใช้คำภาษาบาลีอีกคำหนึ่ง ธรรมตา คนไทยก็ไม่ใช่ตัว ต เต่า ก็ใช้ตัว ด เด็ก เป็นธรรมดา พูดเหมือนเข้าใจ ทุกอย่างเป็นธรรมดา วันนี้อากาศเป็นอย่างนี้ก็เป็นธรรมดา แต่หารู้ไม่ว่าเป็นธรรมดาของอะไร ของธรรมแต่ละหนึ่งซึ่งจะต้องเป็นไป ทุกอย่างต้องเป็นไปตามเหตุตามปัจจัยที่จะต้องเป็นอย่างนั้น ไม่มีใครมีอำนาจเป็นตัวตนที่จะบันดาล หรือทำสิ่งหนึ่งสิ่งใดได้เลย เมื่อมีเหตุอย่างใดก็ให้ผลเกิดขึ้น เมื่อถึงกาลเวลาที่จะเกิด

เพราะฉะนั้นก็ให้ทราบว่าฟังเรื่องเปรต กับรู้จิตซึ่งกำลังได้ยินต่างกันหรือไม่ อันไหนดีกว่ากัน เรื่องเปรต เรื่องเทพ เรื่องอะไรสารพัดอย่าง เรื่องเด็กคนนี้ เรื่องนั้นเรื่องนี้ กับจิตที่กำลังเกิดดับสืบต่อทำกิจการงานทุกขณะโดยถูกปกปิดไว้ ไม่มีใครรู้เลยจนกว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะทรงแสดงความจริงว่า เพียงไม่มีจิตคือสภาพรู้ อะไรๆ ก็ปรากฏไม่ได้ โลกก็ไม่มี ประเทศนั้นประเทศนี้ ลำธาร ภูเขาอะไรก็ไม่มีทั้งนั้น แต่ทั้งหมดจิตกำลังเกิดดับ แต่ถ้าไม่ได้ฟังพระธรรม ไม่รู้จักจิต

เพราะฉะนั้นเราก็ยึดถือจิตนี้ว่าเป็นเราตั้งแต่เกิดจนกว่าจะตาย เป็นคนนั้นคนนี้ หรือสิ่งที่ไม่ใช่จิต แต่เกิดเป็นแข็ง เป็นกลิ่น เป็นอาหาร เป็นพืชผักผลไม้ต่างๆ โดยที่ไม่รู้ความจริงเลยว่า แท้ที่จริงแล้วอะไร ก็คือสิ่งที่มีจริง ซึ่งใครก็เปลี่ยนแปลงไม่ได้ เพราะฉะนั้นการฟังพระธรรม ต้องเข้าใจธรรม ถ้าไม่เข้าใจธรรม ไม่ชื่อว่าฟังธรรม สนทนาธรรมก็คือสนทนาเรื่องธรรม เพื่อที่จะรู้ว่าธรรมไม่ใช่เรา เพราะเข้าใจผิดว่าเป็นเรามานานมากเลย จนกว่าจะค่อยๆ ฟังโดยความไม่ใช่เรา ไม่ใช่ฟังโดยเป็นเรา เมื่อไรจะรู้อย่างนี้ นี่ก็ผิดทันที คือไม่สามารถที่จะแทงตลอดในคำว่าธรรมว่าเป็นธรรม

เพราะฉะนั้นแทงตลอดธรรม ไม่ได้แทงตลอดอื่นเลย มีความเข้าใจมั่นคงแน่นอนในความเป็นสิ่งที่มีจริงๆ แต่ละหนึ่งๆ ซึ่งไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชา เพราะฉะนั้นฟังเรื่องเปรต ลืมเรื่องจิต เพราะฉะนั้นก็ต้องค่อยๆ เข้าใจธรรม บังคับให้รู้จิตขณะนี้ไม่ได้ เพราะอวิชชาที่มีมาก เป็นเครื่องกั้นที่หนาแน่นมาก แม้สภาพธรรมจริงๆ เป็นอย่างนี้ก็ต้องปรากฏกับปัญญา ความเข้าใจที่ค่อยๆ ละความไม่รู้ และการยึดถือสภาพธรรมที่ปรากฏว่า เป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เที่ยง เพราะต้องเริ่มตั้งแต่สิ่งที่กำลังปรากฏเดี๋ยวนี้ มีสิ่งที่กำลังปรากฏให้เห็น

ก่อนฟังธรรมนี่มากมายใช่หรือไม่ ตั้งแต่เริ่มรับประทานอาหาร จนกระทั่งสนทนากัน ก็เป็นสิ่งที่ปรากฏ เมื่อเห็นเกิดขึ้น รู้หรือไม่ว่าสิ่งที่เห็นก่อนที่เป็นขณะนี้ไม่เหลือเลย แต่จำไว้ผิด คลาดเคลื่อนจากความเป็นจริง เพราะฉะนั้นจึงมีคำว่าวิปลาส วิ-ปะ-ลา-สะ หมายความว่าสภาพธรรมเป็นอย่างนี้ แต่คนเข้าใจว่าเป็นอย่างอื่น ไม่ได้เข้าใจตามความเป็นจริง ทำให้เกิดทิฏฐิความเห็นผิดที่ยึดมั่น มีคนบอกว่าสภาพธรรมเกิดดับ ก็ไม่เห็นเสาเกิดดับ ก็ยังคงเป็นเสาอยู่อย่างนี้ น่าสงสัยเพราะไม่รู้ว่าแท้ที่จริง เดี๋ยวนี้เห็นอะไร เห็นหรือไม่ แค่นี้ก็ไม่รู้แล้ว