ปกิณณกธรรม ตอนที่ 919

ตอนที่ ๙๑๙

สนทนาธรรม ที่ บ้านธัมมะ จ.ลำพูน

วันที่ ๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๙

ท่านอาจารย์ ลองคิดดู ตั้งแต่เกิดมาแล้ว ทุกอย่างที่มีเมื่อวานนี้ก็ไม่เหลือเลย เมื่อสักครู่นี้ก็ไม่เหลือ ทุกขณะก็เป็นอย่างนี้ไปเรื่อยๆ จนถึงขณะสุดท้าย ที่จะต้องจากโลกนี้ไป แต่ก็มีสิ่งที่สะสมแล้วในโลกนี้ซึ่งเป็นสิ่งที่ทั้งดีและชั่วอยู่ในจิต แล้วแต่ว่ามีปัจจัยที่จะทำให้สภาพธรรมประเภทไหนเกิดขึ้น ก็บังคับบัญชาไม่ได้ เห็นความเป็นอนัตตา ความตรงต่อความจริงของพระธรรม ตั้งแต่ต้นซึ่งถึงที่สุดเปลี่ยนแปลงไม่ได้เลย

สิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตามที่กำลังปรากฏในขณะนี้ สิ่งนั้นต้องเกิด แต่ข้อความต่อไป สิ่งที่เกิดนั่นแหละ สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่เกิดขึ้น สิ่งนั้นมีความดับไปเป็นธรรมดา ไม่ต้องไปรอจนกระทั่งพรุ่งนี้ แต่ขณะนี้เอง สิ่งหนึ่งสิ่งใดที่กำลังปรากฏในขณะนี้ดับแล้ว ถ้าเป็นผู้ที่สะสมปัญญามามาก อย่างท่านพระสารีบุตร ฟังแล้วท่านประจักษ์แจ้งความจริง แต่ถ้ายังไม่ได้เป็นถึงขนาดนั้น ก็รู้ได้ว่าคำทุกคำที่เคยได้ยิน ที่เคยได้ยินแล้ว คำเก่าเหมือนเดิมไม่เปลี่ยน แต่ปัญญาของผู้ที่ฟังค่อยๆ เห็น เข้าใจขึ้น ละเอียดขึ้น

จนกระทั่งแม้แต่ขณะนี้มีใครเห็นโลกว่างเปล่าบ้าง เพราะว่าโลกต้องหมายความถึงสิ่งที่เกิดขึ้น ถ้าไม่มีอะไรเกิดขึ้นเลย โลกก็ไม่มี เพราะฉะนั้นที่กำลังปรากฏเดี๋ยวนี้ทั้งหมด เมื่อเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป นั่นคือความหมายของโลกะ ซึ่งคนไทยใช้คำว่าโลก ถ้าเหนือโลกก็โลกุตตระ ซึ่งเราก็เคยได้ยินคำ แต่ก็ยังไม่ได้เข้าใจลึกซึ้ง

เพราะฉะนั้น แต่ละคำเป็นเรื่องที่จะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งทุกชาติ ซึ่งไม่รู้ว่ามีโอกาสจะได้ฟังอีกหรือไม่ ในชาติต่อๆ ไป เพราะฉะนั้นประโยชน์สูงสุดในชาตินี้ก็คือว่า มีโอกาสได้ฟังพระธรรมแล้วก็เข้าใจ เพราะฉะนั้นความเข้าใจนี้ไม่ง่าย แล้วก็ละเอียด และก็ลึกซึ้ง สมควรแก่การที่เราจะได้เข้าใจจริงๆ จากการที่ถ้ามีข้อสงสัย หรือไม่เข้าใจอะไร หรืออยากจะเข้าใจคำนั้นเพิ่มขึ้น ก็สนทนากันได้ที่บ้านของเรา คือบ้านธรรมนี่แหละ

ผู้ฟัง อย่างเรื่องทรัพย์สินเงินทองอะไรต่างๆ เราก็ให้เขาได้ แต่ให้เขามีความเลื่อมใสในการฟังพระธรรมให้กันไม่ได้

ท่านอาจารย์ ตรงกับพระธรรมที่ว่า ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา บังคับบัญชาไม่ได้ แล้วก็ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใคร และก็ไม่ใช่ของใครด้วย เป็นแต่เพียงสิ่งที่มีปัจจัย ที่อาศัยปรุงแต่งทำให้เกิดขึ้น แล้วก็ดับไป เลือกให้เกิดเป็นอย่างนั้นอย่างนี้ก็ไม่ได้ แล้วแต่ปัจจัยที่จะทำให้เกิดขึ้น

พระธรรมทุกคำ คือการให้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์ไม่ได้ให้อย่างอื่นเลย เพราะเหตุว่าอย่างอื่นให้แล้วก็หมดไป แต่ว่าถ้ามีการให้ความเข้าใจที่ถูกต้อง สะสมไป ก็จะเป็นผู้ที่ตรง มีเหตุผลสามารถที่จะเข้าใจความจริง เมื่อมีโอกาสได้ฟังพระธรรมที่ละเอียดขึ้น เพราะว่าพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็ต้องเป็นผู้ที่บำเพ็ญกุศลบารมีมาก เพื่อประโยชน์แก่คนอื่น คนที่ไม่ได้รับไม่ได้ฟังคำสอนเลย จะเห็นประโยชน์เห็นคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหรือไม่ ถ้ารู้ว่ากว่าจะได้ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงบำเพ็ญพระบารมีนานเท่าไร ด้วยความยากลำบากเกินกว่าบุคคลใดที่จะทำได้

เพราะฉะนั้นสิ่งที่ได้บำเพ็ญมาทั้งหมดก็คือ เพื่อให้แต่ละคำกับคนที่สามารถที่จะรู้ความจริง เข้าใจความจริงได้ เห็นประโยชน์จริงๆ ว่าได้อะไรมา สิ่งนั้นก็หมดไป แต่ความเข้าใจถูกจะมี และก็สะสมแล้วก็ค่อยๆ เจริญขึ้น เพราะฉะนั้นประโยชน์ที่สุดของทุกชาติ ก็คือว่าได้มีโอกาสเข้าใจพระธรรม เราต้องเกิดอีกแน่ๆ เพราะมีปัจจัยที่จะต้องเกิด ชาตินี้เป็นอย่างนี้ ชาติหน้าอีกต่อไปแสนโกฏิกัป เราก็จะเป็นอะไรต่อมิอะไร ซึ่งเราไม่สามารถจะรู้ล่วงหน้าได้เลย ว่าจากโลกนี้ไปแล้วจะเป็นอะไรต่อไป จะเป็นอะไรบังคับบัญชาไม่ได้ ต้องเป็นไปตามปัจจัย

แต่เมื่อได้มีความเข้าใจธรรมแล้ว ความเข้าใจอันนี้ก็สามารถที่จะเติบโตเจริญขึ้น เห็นประโยชน์ของการฟังธรรม เพราะว่าทุกคนในขณะนี้ไม่เห็นประโยชน์ของการฟังธรรมเป็นส่วนมาก เพราะว่ารู้ว่ามีการฟังธรรม มาฟังธรรมหรือไม่ ไม่มาใช่หรือไม่ ก็แสดงว่าไม่ได้เห็นประโยชน์เลย ว่าการฟังธรรมของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า โอกาสที่จะได้ยินได้ฟังมีบ่อยหรือไม่ ไม่ใช่ว่าจะมีได้บ่อยๆ ถ้าสมมติว่าเกิดเจ็บไข้ได้ป่วยมาไม่ได้ หรือว่าอาจจะมีความเจ็บปวดทรมาน จนกระทั่งไม่สามารถที่จะรับฟังได้ เพราะว่าปัญญาที่สะสมมาไม่พอ

เพราะฉะนั้น ถ้าสะสมมาที่จะเห็นค่าที่สูงที่สุด ประโยชน์สูงสุดไม่มีอะไรจะเทียบได้ก็คือว่า โอกาสที่ได้มีโอกาสฟังแล้วก็เข้าใจธรรม ชาติหน้าต่อไปเป็นอะไรก็แล้วแต่ แต่ก็มีโอกาสที่จะได้สะสมความเข้าใจ ซึ่งไม่สูญหาย จึงได้มาถึงชาตินี้ที่กำลังนั่งฟังอยู่ขณะนี้ ก็เพราะเหตุว่าได้สะสมบุญแล้วแต่ปางก่อน

ที่สำคัญที่สุดของการฟังธรรมต้องไม่ลืมว่าเพื่อเข้าใจ ประโยคธรรมดา สิ่งหนึ่งสิ่งใดมีความเกิดขึ้น สิ่งนั้นมีความดับไปเป็นธรรมดา เดี๋ยวนี้เอง ถ้าเห็นไม่เกิดขึ้นไม่มีเห็น ถ้าได้ยินไม่เกิดขึ้นก็ไม่มีได้ยิน ถ้าไม่มีคิดเกิดขึ้นก็ไม่มีคิด แต่ธรรมดาๆ อย่างนี้ กว่าจะถึงความสมบูรณ์ของปัญญา ที่สามารถจะถึงการประจักษ์แจ้งสิ่งที่กำลังเป็นอย่างนี้ ก็ต้องอาศัยกาลเวลาที่จะทำให้ความเข้าใจมั่นคงจริงๆ ไม่เปลี่ยนเป็นอย่างอื่น ไม่ไปแสวงหาอย่างอื่น ไม่ทำอย่างอื่น และกว่าจะถึงการที่สามารถจะเข้าถึงการที่จะสละ ละการที่เคยยึดถือธรรมว่าเป็นเรา ก็จะถึงการที่เข้าใจประโยคนี้ชัดเจนว่า สิ่งหนึ่งสิ่งใดคือเดี๋ยวนี้เอง สิ่งนั้นเกิดแล้วดับ แล้วไม่กลับมาอีกเลย

เพียงแค่สิ่งที่เราติดข้อง เราติดข้องในสิ่งที่ไม่มี เพราะเหตุว่าขณะนี้ทุกสิ่งที่มีขณะนี้ ผู้ที่ทรงตรัสรู้ทรงแสดงความจริงว่า สิ่งนั้นเกิดแล้วดับ แล้วไม่กลับมาอีก มิฉะนั้นแล้วเราก็ยังคงติดข้องในสิ่งที่ไม่มี เพราะหลงเข้าใจว่ายังมีอยู่ เพราะว่าสิ่งที่เกิดไปแล้วดับไปแล้ว ไม่กลับมาก็จริง แต่มีสิ่งอื่นเกิดสืบต่อทันที ไม่มีระหว่างคั่นแน่นหนามากมาย ปกปิดความจริง ซึ่งสิ่งนี้ขณะนี้ทุกอย่างเกิดแล้วดับ

เพราะฉะนั้นปัญญาที่ค่อยๆ เข้าใจขึ้น ค่อยๆ เข้าใจขึ้น ก็จะถึงวันหนึ่งซึ่งเป็นอภิสมัย สมัยที่ยิ่งใหญ่ในสังสารวัฏ ซึ่งไม่เคยมีมาเลย คือได้รู้ความจริงว่า ทุกคำที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสเป็นความจริงด้วยการประจักษ์แจ้ง ไม่ใช่เพียงด้วยการเพียงฟัง แล้วก็เริ่มค่อยๆ เห็น ค่อยๆ เข้าใจ แต่ก็ห่างไกลกันมาก เพราะว่าขณะนี้ไม่มีการรู้สิ่งหนึ่งสิ่งใด เพราะรวมกันหมดเลย เป็นตั้งกี่คนอยู่ที่นี่ เป็นดอกกุหลาบ เป็นโต๊ะ เป็นเก้าอี้ แต่ความจริงที่เข้าใจว่าเป็นนั้นมีสิ่งหนึ่ง หลายๆ สิ่งที่รวมอยู่ในที่นั้น ซึ่งไม่ประจักษ์การเกิดดับ ก็ทำให้เข้าใจว่าเป็นสิ่งหนึ่งสิ่งใด แม้แต่เป็นเรา เป็นเขา เป็นสิ่งนั้นสิ่งนี้ ก็เพราะเหตุว่าไม่รู้ความจริงของสิ่งที่กำลังเป็นอย่างนี้ไม่เป็นอย่างอื่น

เพราะฉะนั้นการฟังพระธรรม ก็จะมีความเข้าใจที่มั่นคงในความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งต้องต่างกับทุกคน ห่างไกลกันแสนไกล ยิ่งฟังยิ่งรู้จักพระคุณ ว่าถ้าไม่มีการตรัสรู้ ด้วยการทรงบำเพ็ญพระบารมี เพื่อที่จะให้ช่วยให้เราซึ่งไม่มีบารมีถึงความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่เมื่อได้ฟังแล้วก็ยังสามารถที่จะเข้าใจได้ แล้วก็ค่อยๆ สะสมไป เป็นปกติ แล้วก็จะเป็นจริงอย่างนั้น เมื่อนั้นก็จะไม่มีความหวั่นไหวเลย ในศรัทธาที่มีต่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในพระธรรม และในสิ่งที่เป็นจริงๆ อย่างนั้น

เพราะฉะนั้นทุกคำเป็นคำจริง ซึ่งคนฟังไม่ต้องไป จะใช้คำว่ากระเสือกกระสน ไปพยายามทุกทางอย่างอื่นที่จะรู้ เป็นไปไม่ได้ เพราะเหตุว่าต้องเป็นความเข้าใจ ที่ค่อยๆ เข้าใจขึ้น เพราะฉะนั้นเวลาฟังธรรม ก็คือว่าได้เข้าใจอย่างที่ฟังหรือไม่ ถ้าเข้าใจแล้วก็ยังไม่ได้ประจักษ์เป็นจริงอย่างที่เข้าใจ เพราะว่าแค่เข้าใจนิดๆ หน่อยๆ และขณะนี้เรารู้ มีตั้งหลายอย่าง แล้วก็แต่ละอย่างต้องเกิดแล้วก็ดับไปด้วยเร็วมาก

เมื่อเข้าใจความจริงอย่างนี้ เปลี่ยนได้หรือไม่ เปลี่ยนไม่ได้เลย ต้องเป็นจริงอย่างนี้ แล้วเราจะรู้ได้หรือไม่ เรารู้ไม่ได้ แต่ปัญญาความเข้าใจที่เริ่มเข้าใจขึ้น เข้าใจขึ้น เข้าใจขึ้นนั่นแหละ ละความไม่รู้ ละคลายการยึดถือ ชำระจิตซึ่งขณะนี้ไม่บริสุทธิ์ เพราะเหตุว่าจากแสนโกฏิกัป มากมายเกินกว่านั้น ที่สะสมความไม่ดี อกุศลทั้งหลาย ทุกอย่างที่เกิด จิตเกิดแล้วดับก็จริง แต่ว่าจิตขณะต่อไปสืบต่อ มีทุกอย่างเหมือนจิตก่อน ซึ่งเป็นปัจจัยให้เกิด

เพราะฉะนั้น เรารู้หรือไม่ว่าเรานั่งรับประทานอาหารอร่อย หมักหมมอกุศลหรือไม่ เห็นหรือไม่ สะสมไปเรื่อยๆ ฟังธรรมหน่อยหนึ่งก็เข้าใจนิดหนึ่ง แล้วก็สะสมอกุศลต่อไปอีก แต่ให้ทราบว่าไม่เสียหายเลยในการที่จะได้ฟังธรรม เพราะเหตุว่าบังคับให้ปัญญาเกิดเร็วๆ ไม่ได้ แต่มีความเข้าใจลึกซึ้ง ว่าบังคับไม่ได้ อันนี้ก็ป้องกันแล้ว ไม่ให้ไปสู่ความเห็นผิด และก็เริ่มมีความอดทน ขันติบารมีที่รู้ว่าความจริงเป็นอย่างนี้ แต่เมื่อยังไม่เป็นอย่างนี้ ก็จะต้องอาศัยเหตุที่สมควร คือไม่ใช่มีความเป็นตัวตนไปเร่งรัด ไปทำอะไรเลย

แต่เป็นผู้ที่เข้าใจความจริงซึ่งขณะนี้เป็นปกติ หมายความว่าเป็นธรรมดาของธรรม ปกติคือธรรมดา ภาษาบาลีจะใช้คำว่า ธรรมตา แต่คนไทยจะใช้ ด เด็ก แทน ต เต่า เราก็ไม่พูดว่าธรรมตา แต่เราพูดว่าธรรมดา หมายความว่า ความเป็นไปของธรรม เวลานี้ทั้งหมด ทุกขณะเป็นความเป็นไปของธรรม เป็นใครไปทำอะไรให้เกิดขึ้นเป็นอย่างนั้นได้หรือไม่ ไม่ได้เลย แต่ก็ถูกปกปิดว่า เราทำ เรากำลังฟัง เรากำลังคิดทั้งหมด

เพราะฉะนั้นกว่าปัญญาจะค่อยๆ ชำระจิต ซึ่งเต็มไปด้วยความไม่รู้ ซึ่งดำมืด ค่อยๆ คลายลง จนกระทั่งสามารถที่จะเข้าใจความจริงตามลำดับขั้น ตามลำดับขั้นประจักษ์แจ้งจริงๆ ในแต่ละคำที่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ และปัญญาแต่ละขั้นก็ต้องตามลำดับ คือขั้นฟัง ใช้คำว่าปริยัติ เราคงได้ยินบ่อยๆ พระปริยัติ โรงเรียนปริยัติ หมายความว่าการศึกษา คือการฟังพระพุทธพจน์ ไม่ใช่ฟังคนอื่น คำอื่น นักวิทยาศาสตร์จะพูดเรื่องเซลล์ จะพูดเรื่องอะไรๆ ก็ตาม เขาเป็นใคร และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นใคร แล้วจะฟังใคร

มีใครที่รู้เกินกว่าพระองค์หรือไม่ ที่เราจะพยายามไปติดตามชื่นชม ว่าเขาเก่ง เขาฉลาด เขาสามารถเขาทำสิ่งซึ่งคนอื่นไม่สามารถจะทำได้ แต่เขาก็ไม่รู้ความจริงที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ในขณะนี้ เพราะฉะนั้นเปรียบไม่ได้เลย ไม่มีใครจะเปรียบกับพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ เพราะฉะนั้นการที่ได้ยินได้ฟังแต่ละคำ ซึ่งกว่าจะตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และทรงแสดง ๔๕ พรรษา นับคำว่าเท่าไร แล้วเราจะต้องเข้าใจจริงๆ ด้วยความไม่ประมาทในแต่ละคำ ด้วยความเคารพจริงๆ เพราะคำนั้นจะนำความเห็นถูก ความเข้าใจถูกให้เกิดขึ้นทีละเล็กทีละน้อย จากการที่ไม่เคยฟังเลย คนที่ฟังก็จะบอกว่าฟังมานานเท่าไร หมดหรือไม่ใน ๔๕ พรรษาที่ทรงแสดง ยังไม่ถึงไหน เพราะว่าแต่ละคำ ไม่ใช่ฟังเผินว่าฟังแล้ว เหมือนกับพระไตรปิฎกมีก็อ่านแล้ว อ่านแล้วเข้าใจแค่ไหน เพียงคำเดียว เข้าใจความลึกซึ้งของคำนั้นหรือไม่

เพราะฉะนั้นยิ่งเข้าใจธรรม ยิ่งเห็นคุณค่า ยิ่งเห็นประโยชน์ และก็รู้ว่าประมาทไม่ได้ แต่ว่าเป็นสิ่งซึ่งเมื่อได้สะสมแล้ว แล้วก็จะเกิดเป็นใครต่อมิอะไรอีกแสนโกฏิกัปก็แล้วแต่ อีกกี่หมื่นปีกี่ชาติก็ตามแต่ แต่สิ่งที่สะสมไว้ก็ไม่ได้หายไปไหน เพียงแต่ว่าเมื่อมีโอกาสได้ฟังอีก เพราะใครจะรู้ว่าจากโลกนี้ไปแล้วจะได้ฟัง เป็นนกได้ฟังหรือไม่ เป็นหนู เป็นปู ปลาใช่หรือไม่ เป็นได้ทุกอย่าง ไม่เช่นนั้นจะเป็นได้อย่างไร ถ้าเราไม่เห็นสิ่งที่มีชีวิตในโลกนี้ ว่าที่ไม่ใช่มนุษย์ก็มี

เพราะฉะนั้นพวกนั้นไม่สามารถที่จะเข้าใจธรรม แต่แม้เป็นมนุษย์แล้ว ก็ไม่ใช่ว่าทุกคนมีโอกาสที่จะได้เพิ่มความเข้าใจที่ถูกต้องขึ้น ถ้าเขาสะสมมาที่จะไม่เห็นประโยชน์ ของการฟังด้วยความเคารพ ว่าเพื่อความเข้าใจเท่านั้น ไม่ต้องเป็นเราไปเร่งรัดอะไรเลย เพราะว่าเราไม่สามารถที่จะรู้ความจริงได้ เพราะเหตุว่าปัญญาความเห็นถูกไม่ใช่เรา ถ้ามีแล้วความเห็นถูกนั้นค่อยๆ เกิดขึ้นเจริญขึ้น ก็จะรู้ตามความเป็นจริงว่า ค่อยๆ ละความเป็นเรา

แต่เดี๋ยวนี้ละหรือยัง ยัง ฟังมานานเท่าไรก็ยัง แต่ฟังต่อไป เหมือนจับด้ามมีด ทรงแสดงไว้เลย ใครรู้บ้างว่าแต่ละครั้งที่จับ ด้ามมีดสึก แต่ถ้าไม่มีการจับ ด้ามมีดจะสึกได้หรือไม่ แต่สึกเมื่อไรก็ไม่สามารถที่จะบอกได้ฉันใด ปัญญาความเข้าใจถูก ความเห็นถูกแต่ละครั้งก็มีคุณค่าอย่างนั้น คือสามารถชำระจิตที่ไม่บริสุทธิ์ ลองคิดถึงไม่บริสุทธิ์ขนาดไหน รู้ตัวหรือไม่ ถ้าบริสุทธิ์พอสมควรก็เข้าใจธรรมพอสมควรยิ่งขึ้น นั่นคือจิตได้บริสุทธิ์ขึ้น ชำระแล้วด้วยปัญญาที่เข้าใจธรรม

แต่ใครก็ตามที่ไม่ได้ฟัง ไม่เข้าใจ และจะไปนั่งวิปัสสนาไปทำอะไรๆ ก็แล้วแต่ ไม่ใช่คำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วก็จะเป็นการทำลายคำสอนของพระองค์ เพราะเหตุว่าไม่มีใครสามารถว่าพระองค์ไม่ได้สอนอย่างนั้น ไปเข้าใจว่าพระองค์ทรงแสดงอย่างนี้ เพราะว่าไม่ได้ไตร่ตรอง จนกระทั่งเป็นความเห็นถูกต้องของตัวเอง เพราะฉะนั้นแต่ละคนก็มีปัญญาเป็นที่พึ่ง และก็ปัญญานั้นมาจากใคร ก็มาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

เพราะฉะนั้นก็มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง แต่ไม่ใช่พึ่งให้เราไปร่ำรวย ให้เราหายโรค ให้เราโชคดี ให้เรามีเกียรติยศ ให้เรามีคนสรรเสริญ ไม่ใช่อย่างนั้นเลย เป็นที่พึ่งซึ่งคนอื่นไม่สามารถจะให้เขาเองเป็นที่พึ่งได้อย่างพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะเขาไม่ได้ให้ใครเกิดปัญญา แต่ที่พึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะเหตุว่าพระองค์สามารถจะทำให้มีความเข้าใจถูกเกิดขึ้น ซึ่งถ้าไม่มีความเข้าใจถูก ไม่มีอะไรที่จะชำระกิเลสได้เลย

เพราะฉะนั้นก็ฟังไป แล้วก็เห็นประโยชน์เห็นคุณค่า ว่าทั้งวันเมื่อวานนี้ ทำอะไรบ้าง ได้อะไรบ้าง เป็นของเราจริงๆ หรือไม่ แม้แต่เมื่อสักครู่นี้เองธรรมก็เกิดขึ้นและดับไป ไม่มีใครรู้เลย แล้วได้อะไรจากสิ่งที่เกิดแล้วดับ นอกจากความไม่รู้และความติดข้อง

จนกว่าจะเป็นผู้ที่เห็นประโยชน์ของบารมี บารมีคือกุศล ถ้ากุศลไม่เกิด อกุศลเกิด เพราะฉะนั้นกุศลเท่านั้นที่ถ้ามีมากขึ้น อกุศลก็น้อยลง เพราะฉะนั้นกุศลทั้งหลายเป็นบารมี บารมีหนึ่งก็คือขันติบารมี รู้ว่าอีกไกลนัก อีกกี่ชาติก็ไม่สำคัญ แต่ถึงได้ นี่ก็ทำให้สามารถที่จะเป็นผู้ที่อดทน แสวงหาความจริงรู้ความจริง ไม่เอาของปลอม เพชรเก๊ หรือว่าอะไรๆ ก็ตามแต่ ซึ่งไม่ใช่ของจริงไม่มีประโยชน์

เพราะฉะนั้นผู้ที่รู้จักของจริง และเป็นประโยชน์ ก็จะมีขันติความอดทนที่แต่ละคำมีค่า ฟังแล้วเข้าใจขึ้น เข้าใจขึ้น เข้าใจขึ้น แล้วก็ต้องเป็นผู้ที่ตรง สัจจบารมี ถ้าไม่ตรง อย่างนี้จะละกิเลสได้หรือไม่ มีแต่เพิ่มพูน แล้วก็มีวิริยบารมี แต่ไม่ใช่เรามานั่งทำความเพียร ขณะนี้ธรรมคือจิตและเจตสิก สภาพนามธรรมซึ่งเกิดกับจิตหลากหลายมากเจตสิกมีถึง ๕๒ ประเภท แต่ไม่จำเป็นที่จะต้องไปพยายามรู้ว่า เดี๋ยวนี้เป็นจิตอะไร เป็นเจตสิกอะไร เพราะว่าเพียงแต่เข้าใจว่า ไม่ใช่เรา เป็นธรรมคือสิ่งที่มีจริง ยังไม่ได้เริ่ม ต่อเมื่อไรฟังแล้ว ไม่ต้องขวนขวายที่จะจำชื่อ

โกรธมีหรือไม่ นั่นไม่ใช่จิตแต่เป็นเจตสิก แต่ไม่ใช่ว่าเราจะมานั่งเรียนชื่อ แล้วก็ไปพยายามหา มีแล้วก็ไม่รู้ เพราะฉะนั้นถ้าเป็นผู้ที่เข้าใจจริงๆ ก็จะรู้ว่าพระธรรมแต่ละคำ ทำให้รู้ความจริงของสิ่งที่กำลังมีในขณะนี้เพิ่มขึ้น เพราะฉะนั้นก็เป็นผู้ที่อดทน เป็นผู้ที่มีสัจจะความจริงใจ และก็มีความเพียรซึ่งขณะนี้เพียรแล้ว เพียรนั่ง เพียรฟัง เพียรแต่ละคำที่จะเข้าใจ ไม่ใช่มีตัวตนจะไปทำอย่างอื่น เพราะว่าทรงแสดงไว้โดยละเอียด โดยนัยของพระอภิธรรมว่า วิริยเจตสิกที่เพียรไม่ใช่เรา เกิดกับจิตเกือบทุกขณะ

ขณะเห็นไม่ต้องมีวิริยะ กรรมที่ได้ทำแล้ว เป็นปัจจัยให้เกิดธาตุที่กำลังเห็นสิ่งที่น่าพอใจ เมื่อเป็นผลของกุศลกรรม และขณะใดที่เห็นสิ่งที่ไม่น่าพอใจ หลีกเลี่ยงไม่ได้ เห็นแล้วก็เป็นผลของอกุศลกรรม เพราะฉะนั้นการฟังธรรมแต่ละคำ ก็ทำให้ปัญญาค่อยๆ ละความเป็นเรา และรู้ว่าเป็นธรรม จนกว่าปัญญาจะเพิ่มขึ้นสมบูรณ์ขึ้น เพราะฉะนั้น บารมีทั้งหลายก็เป็นสิ่งซึ่งเป็นประโยชน์ต่อการที่จะได้รู้ความจริง

ผู้ฟัง เมื่อสักครู่นี้ที่ท่านอาจารย์พูดว่า มีใครเห็นโลกนี้เป็นความว่างเปล่าบ้าง ฟังพอเข้าใจได้ แต่ผมไม่มีทางที่จะรู้ตามนั้นได้จริงๆ ทีนี้อย่างเราก็มีกิจอยากจะทำตลอดเวลา ก็คงเหมือนท่านอาจารย์บอกว่า จิตก็ไม่ได้บริสุทธิ์ เพราะว่ามีแต่ความอยาก อย่างนี้ผมก็หมดโอกาสที่จะรู้ความจริงอย่างที่ท่านอาจารย์ว่าหรือไม่

ท่านอาจารย์ เดี๋ยวก่อน หมดโอกาสคือไม่รู้เลย ไม่ได้ยินเลย ไม่รู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเลย ไม่สนใจเลย นั่นคือหมดโอกาส แต่ถ้าฟังแล้วเห็นความลึกซึ้ง นั่นเป็นโอกาสที่เห็นประโยชน์ว่า ไม่ใช่ตัวเราจะไปรู้อย่างที่ทุกคน ไม่ว่าได้ฟังคำอะไรอยากรู้ไปหมดเลย ถามทำอย่างไร จะฟังอย่างไร แม้แต่ฟังก็จะฟังอย่างไร เพื่อให้รู้อย่างนั้น นั่นก็คือผิดทั้งหมด ไม่ได้เข้าใจเลยว่าธรรมมีจริง แต่ว่าไม่ใช่เราจะไปทำ

ธรรมเกิดแล้วเดี๋ยวนี้ ใครทำเห็นบ้าง ใครทำคิดบ้าง ใครทำความรู้สึกต่างๆ บ้าง ทำไม่ได้เลย เพราะเกิดแล้วทั้งนั้น เพราะฉะนั้น ให้เข้าใจสิ่งที่มีเดี๋ยวนี้แต่ละขณะ เพราะฉะนั้น ฟังธรรมก็คือว่าเพื่อละความเป็นเราที่จะถึง แต่ต้องเป็นปัญญาที่รู้ และปัญญาก็ทำหน้าที่ของปัญญา ใครจะไปทำหน้าที่ของปัญญาไม่ได้เลย

ธรรมแต่ละหนึ่ง เป็นแต่ละหนึ่ง เป็นสิ่งที่มีจริงแต่ละลักษณะ หมายความว่ามีลักษณะที่ให้รู้ได้ว่า เป็นธรรมนั้น ต่างกับธรรมอื่น มีกิจหน้าที่การงานของแต่ละธรรม มีอาการปรากฏ และก็มีเหตุใกล้ให้เกิดเฉพาะแต่ละหนึ่ง นี่คือให้รู้ว่าไม่ใช่เรา จนกว่าจะไม่ใช่เราจริงๆ ปัญญาก็สามารถแทงตลอด สิ่งที่ปรากฏตรงตามที่ได้ฟัง

เพราะฉะนั้นฟังไว้ก่อน ฟังไว้ถูกหรือไม่ เข้าใ่จหรือไม่ สะสมไป โลกว่างเปล่าเพราะอะไร เพียงแค่สิ่งหนึ่งสิ่งใด คือเดี๋ยวนี้แหละเกิดแล้วเพราะปัจจัย แล้วก็ต้องดับไป ไม่เหลือเลย แล้วไม่กลับมาอีก ขณะนี้ยังไม่รู้สึกสะดุ้งสะเทือนอะไร ยังไม่เห็นภัย เพราะเหตุว่า ไม่ใช่ปัญญาที่กำลังประจักษ์แจ้งอย่างนั้น แต่ถ้าไม่ประจักษ์แจ้งอย่างนั้น ไม่มีทางที่จะละการยึดถือสภาพธรรม ว่าเป็นตัวตน

เพราะฉะนั้นก็คือเป็นปกติ แล้วก็อดทน และก็เห็นประโยชน์ แล้วก็ฟัง แล้วก็ค่อยๆ เข้าใจขึ้น ปัญญาก็จะเจริญขึ้น ช้ามาก ทีละน้อยมาก แต่ก็กำลังเจริญในขณะที่เข้าใจ

ผู้ฟัง อย่างที่ท่านอาจารย์ว่า แม้แต่เกิดดับไม่เห็นภัย ผมยอมรับว่าจริงๆ ว่าไม่เห็นภัย แต่พอเป็นเรื่องยาวๆ อีกข้างหน้า แล้วจะแก่เริ่มรู้สึกนิดหน่อย แต่พอเกิดดับแต่ละหนึ่ง ไม่รู้สึกเห็นภัยเลย

ท่านอาจารย์ แต่เมื่อปัญญาเจริญแล้ว ทุกคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นวาจาสัจจะ เป็นคำจริงที่ใครก็เปลี่ยนแปลงไม่ได้ เพราะถึงที่สุดของการตรัสรู้ทุกอย่างตามความเป็นจริง