ปกิณณกธรรม ตอนที่ 920

ตอนที่ ๙๒๐

สนทนาธรรม ที่ บ้านธัมมะ จ.ลำพูน

วันที่ ๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๙

อ.อรรณพ ถ้าไม่รู้ว่าอะไรเกิด อะไรดับ เราก็คิดว่าเราได้อาหารอร่อย เราได้รางวัล เราได้ลาภยศ อะไรต่างๆ ถ้าเราไม่รู้

ท่านอาจารย์ เราได้สิ่งที่เราไม่รู้ว่าเกิดดับ

อ.อรรณพ แล้วเป็นการได้จริงๆ หรือไม่

ท่านอาจารย์ ก็ได้สิ่งที่ไม่รู้

อ.อรรณพ สมมติว่าได้รับลาภยศเงินทอง

ท่านอาจารย์ ก็ไม่รู้ว่าสิ่งนั้นๆ เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป ก็ได้สิ่งที่ไม่รู้ คิดว่าได้จริงๆ ยั่งยืน

อ.อรรณพ แล้วถ้าเป็นปัญญาที่ค่อยๆ อบรมเจริญขึ้น จนรู้ในความเป็นธรรมที่เกิดแล้วดับ จะได้อะไร

ท่านอาจารย์ ก็ไม่มีอะไรที่เหลือ ได้ความเข้าใจถูก แต่ความเข้าใจถูกนั่นก็ไม่ใช่เรา

อ.อรรณพ อันนี้ลึกซึ้งมากๆ ว่าได้อะไรจากสิ่งที่เกิดแล้วดับ เพราะฉะนั้นถ้าไม่รู้ว่าสิ่งใดเป็นธรรม แล้วสิ่งนั้นเกิดแล้วดับ ก็คิดว่าได้ลาภยศทรัพย์สินเงินทอง อันนั้นคือได้ความไม่รู้ แล้วก็ยึดถือในสิ่งที่ว่างเปล่า

ท่านอาจารย์ ซึ่งแท้จริงไม่มีใครที่จะได้อะไร เพราะว่าเป็นธรรมทั้งหมด กว่าจะค่อยๆ เข้าใจธรรมทีละชั้น ทีละชั้น ทีละชั้น จนกระทั่งรู้ว่าไม่มีอะไรเลย เพราะว่าเกิดแล้ว ดับแล้วหมด ไม่เหลือเลย

อ.อรรณพ เอาง่ายๆ ได้รับประทานทุเรียนอร่อย

ท่านอาจารย์ แค่ได้รับประทาน แล้วก็ทุเรียนด้วย อะไรเกิดอะไรดับ ไม่มีเลย

อ.อรรณพ แต่มีความคิดความจำ ว่าได้รับประทาน

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น ก็เป็นผู้ที่ได้ความไม่รู้ต่อไป ว่าได้รับประทานทุเรียน

อ.อรรณพ แล้วถ้าปัญญาที่รู้ในความเป็นธรรมนั้นค่อยๆ เจริญขึ้น

ท่านอาจารย์ ต้องไม่ประมาทแต่ละคำ แม้แต่ที่จะรู้ว่าทุเรียนหรือไม่ หรือว่าธรรม ถ้าไม่มีธรรม มีทุเรียนหรือไม่

อ. อรรณพ ถ้าไม่มีรสที่เป็นธรรม ไม่มีสีที่เป็นธรรม ไม่มีกลิ่นที่เป็นธรรม ก็ไม่มี รวมๆ ว่าเป็นทุเรียน

ท่านอาจารย์ แต่ไม่เคยรู้อย่างนี้เลยแม้ฟัง กำลังรับประทานทุเรียนแน่ๆ ใช่หรือไม่

ผู้ฟัง ใช่

ท่านอาจารย์ แต่ว่าธรรมเป็นปกติ เวลาปัญญาเกิดขึ้นเป็นปกติ เพราะฉะนั้นก็จะรู้ได้ว่า ไม่ใช่มีแต่ความคิดว่าทุเรียน ต้องมีสิ่งที่ปรากฏ รูปร่างสัณฐานหลากหลาย และสภาพที่จำก็สามารถที่จะจำ ว่านั่นอะไรนี่อะไร แล้วก็มีชื่อเรียกต่างๆ แม้แต่ความรู้สึกพอใจที่เกิดขึ้นจากรส ขณะนั้นก็จะต้องรู้ว่าความพอใจมี อร่อย ทำไมจะไม่อร่อย แต่ว่าขณะนั้นเป็นธรรม

อ.อรรณพ เพราะไม่รู้ว่าเป็นธรรม แล้วก็ไม่รู้ว่าธรรมนั้นเป็นแต่ละอย่าง เป็นรส เป็นสี เป็นกลิ่น แล้วก็รวมๆ คือไม่รู้ว่าเกิด ว่าเป็นธรรม ก็ไม่ต้องพูดถึงว่าจะรู้เกิดดับ เพราะฉะนั้น ทุเรียนก็เหมือนกับไม่เกิดไม่ดับอะไร

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น บางคนก็บอกแล้วจะได้ประโยชน์อะไร รู้อย่างนี้ยังไม่เป็นประโยชน์อีกหรือ เห็นหรือไม่ คนที่ไม่เข้าใจก็ไม่เข้าใจจริงๆ ไม่เห็นประโยชน์เลย แต่ถ้าคนที่รู้ประโยชน์ ไม่เคยรู้อย่างนี้มาเลย ซึ่งเป็นความจริงถึงที่สุด ไม่มีอะไรที่จะจริง ตามที่พระผู้มีพระภาคทรงตรัสรู้ เริ่มเห็นความจริง และเริ่มเห็นพระคุณ แล้วก็มีศรัทธาที่จะฟัง จนกระทั่งสามารถที่จะเข้าใจกว่านี้

อ.อรรณพ ลืม

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น เราก็พูดจนกระทั่ง ว่ารู้ความเป็นอนัตตา ว่าลืมก็ลืม ลืมก็เป็นธรรม จนกว่าจะทุกอย่างเป็นธรรม คิดดู ถึงจะไถ่ถอนการที่อกุศลสะสมมามาก ที่ปิดบังไม่ให้รู้ว่าแท้ที่จริงแล้ว ไม่มีเรา ไม่มีอะไรสักอย่างที่เที่ยง เป็นแต่เพียงแต่ละหนึ่ง ซึ่งมีปัจจัยเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป อย่างไม่เห็นอย่างนี้ไม่เป็นไร เข้าใจให้ถูกก่อนว่าจริงหรือไม่ ถ้าจริงก็ฟังต่อไป เพื่อให้ปัญญาเข้าใจขึ้น เข้าใจขึ้น เพราะว่าสังสารวัฏนี้อีกยาวนานมาก

ใครก็บังคับไม่ให้เกิดอีกไม่ได้ หลังจากที่ตายแล้วก็ต้องเกิด แต่เกิดเป็นอะไร รู้ได้จากการกระทำในชาตินี้ และในชาติก่อนๆ แม้ไม่รู้ แต่ก็ยังสามารถที่จะเป็นปัจจัย ให้การเกิดของแต่ละคนหลากหลายไป แม้แต่ชาตินี้เคยรู้มาก่อนหรือไม่ ว่าเราจะเกิดเป็นคนนี้ แล้วก็จะเป็นอย่างนี้ แต่ละวันแต่ละวันที่ผ่านมาจนถึงนั่งเดี๋ยวนี้ และต่อไปก็จะต้องเป็นไปตามกรรม

อ.อรรณพ เริ่มต้นที่ท่านอาจารย์พูดว่า ต่อไปก็จะไปเป็นอะไรต่ออะไร ที่ไปเป็นอะไรต่ออะไร ก็ไม่ทราบว่าจะไปเป็นอะไรเหมือนกัน

ท่านอาจารย์ เหมือนอดีตที่เคยเป็นมาแล้ว ไม่รู้ว่าเป็นอะไรต่ออะไร ยากดีมีจน แขนขาด ตาบอด หรืออะไรก็ไม่รู้ เป็นสัตว์บนบก ในน้ำอะไรก็ไม่รู้ เพราะฉะนั้นก็ต้องเป็นอย่างนี้ไปอีกนานแสนนาน ถ้าไม่ได้ฟังพระธรรม

ผู้ฟัง คือประโยชน์ที่ได้รับจากการฟังพระธรรม คือการที่จะละ หรือละอย่างต่อเนื่องกันไปต่างกันอย่างไร

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นการฟังธรรมต้องละเอียดยิ่ง เช่น ได้ฟังว่าสิ่งหนึ่งสิ่งใดคือเดี๋ยวนี้ อะไรก็ตามที่ปรากฏเพราะเกิดขึ้น สิ่งนั้นดับไป เป็นธรรมดา หมายความว่าไม่เหลือเลย ถ้ามีความเข้าใจจริงๆ ตรงนี้ ปัญญาขณะนั้นค่อยๆ ละความไม่รู้ และความสงสัยที่สะสมมานานแสนนานเกินแสนโกฏิกัป นี่คือประโยชน์ตรงนั้น ที่จะค่อยๆ ละจนกว่าจะค่อยๆ หมดไป

จนกระทั่งไม่เหลือการที่ยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นตัวตน และสงสัยในความเป็นธรรมซึ่งเกิดดับ เพราะจริงๆ เราพูดถึงจิตใช่หรือไม่ และพูดถึงเจตสิกคือสภาพนามธรรมที่เกิดกับจิต แต่ไม่ใช่จิต เช่น โทสะ ความโกรธ ความขุ่นเคืองใจไม่ใช่จิต แต่เกิดกับจิต เพราะบางครั้งก็มีจิตที่มีโทสะเกิดร่วมด้วย บางครั้งโทสะก็ไม่เกิดร่วมด้วย เพราะฉะนั้นโทสะจะเป็นจิตไม่ได้ โทสะต้องเป็นสภาพธรรมอีกอย่างหนึ่ง ใช้คำว่าเจตสิกะ เพราะว่าเกิดกับจิต เกิดในจิต เกิดพร้อมจิต ดับพร้อมจิต เป็นสภาพรู้สิ่งที่จิตรู้อย่างเดียวกันทั้งหมด

เราพูดทุกอย่างเดี๋ยวนี้ ทุกอย่างที่เราพูดอยู่ในความมืด ไม่มีใครรู้จิตสักขณะ เพราะเหตุว่ายังไม่ถึงการที่จะแทงตลอดทีละหนึ่ง เวลานี้ทุกอย่างที่พูดเกิดดับหมดเลยเร็วมากด้วย ไม่ใช่ช้าเลย เราคิดว่าเราเห็นดอกกุหลาบ และเราได้ยินคำว่า สิ่งหนึ่งสิ่งใดมีความเกิดขึ้น สิ่งนั้นดับไปเป็นธรรมดา เราคะเนไม่ถูกเลยถึงความรวดเร็วของการดับ เพราะเหมือนกับยังเที่ยงอยู่

แต่ว่าเราเริ่มเข้าใจว่าต้องมีการเกิดดับ เริ่มเข้าใจว่าต้องมีการเกิดดับ แต่เกิดดับสืบต่อจนกระทั่งปรากฏเป็นรูปร่างสัณฐาน ให้หลงเข้าใจว่ายังไม่ได้หายไปไหนเลย ยังมีอยู่อย่างนี้แหละ โต๊ะก็อยู่อย่างนี้แหละ ถ้วยแก้วก็อยู่อย่างนี้แหละ แต่ความจริงผู้ที่ทรงตรัสรู้ ตรัสรู้ความจริงซึ่งเดี๋ยวนี้อยู่ในความมืด ไม่ได้ปรากฏเลย อย่างจิตซึ่งเป็นธาตุรู้ก็อยู่ในความมืด อย่างเช่น เห็น ตาเห็นได้หรือไม่

ผู้ฟัง ตาเห็นไม่ได้

ท่านอาจารย์ ตาเห็นไม่ได้ สิ่งที่ปรากฏทางตาก็ไม่ใช่เห็น แต่มีธาตุรู้ซึ่งเกิดขึ้นเห็น และดับไป แค่นี้ ถ้าไม่แทงตลอดจะประจักษ์หรือไม่ว่าเป็นอย่างนั้น เราก็กำลังฟังเพื่อเข้าใจว่าเป็นอย่างนั้นก่อน ให้เข้าใจในขั้นปริยัติ

ปริยัติคือการฟังพระพุทธพจน์ด้วยความเข้าใจ ที่ค่อยๆ รอบรู้ มั่นคงไม่เปลี่ยนแปลง อย่างฟังว่าขณะนี้สิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตามที่ปรากฏ สิ่งนั้นต้องเกิด เกิดแล้วดับเลย นี่คือฟังพระพุทธพจน์ จากการที่ทรงตรัสรู้จนกระทั่งเป็นความเข้าใจที่ค่อยๆ มั่นคงขึ้น ในขณะนั้นความเห็นถูกค่อยๆ ไปชำระจิตซึ่งหมักหมมเน่าเหม็น เต็มไปด้วยเชื้อโรค คือกิเลสทั้งหลาย ซึ่งกว่าจะเป็นจิตที่หมดจากการยึดถือสภาพธรรม และความสงสัยอีกนานหรือไม่ เพราะว่าขณะนี้เราเพียงฟัง เพียงเริ่มเข้าใจ

นี่คือการเริ่มเข้าใจ แต่ยังไม่ถึงการประจักษ์ ยังไม่มีการแทงตลอดลักษณะหนึ่ง เช่น ขณะนี้ความรู้สึกมีหรือไม่ ฟังมาจากตำรา จิตเกิดพร้อมกับเจตสิกหนึ่ง ซึ่งเป็นสภาพที่รู้สึก ใช้คำเรียกว่า เวทนาเจตสิก จำได้หมดเลย เรื่องราวในพระอภิธรรมที่ศึกษามาจากพระอภิธรรมมัตถสังคหะ หรือจะจากไหนก็ตามแต่ แต่ขณะนี้เวทนาความรู้สึกเกิดดับหรือไม่

ผู้ฟัง เกิดดับ

ท่านอาจารย์ รู้หรือไม่ อยู่ในความมืดหมด

ผู้ฟัง ก็ฟัง

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นขณะนี้ที่ฟังอยู่ในความมืดทุกอย่าง กว่าปัญญาจะค่อยๆ ถึงเฉพาะ ที่ใช้คำว่าปฏิปัตติ ปฏิแปลว่าเฉพาะ ปัตติแปลว่าถึง ถึงเฉพาะลักษณะหนึ่ง ที่เรากล่าวถึงเดี๋ยวนี้ เช่น ความรู้สึกมีแน่ๆ บางคนก็อาจจะรู้สึกเบื่อ ไม่สบายใจ ความรู้สึกจะมีสุข ๑ ทุกข์ ๑ เฉยๆ ๑ ทางกายก็มี ทางใจก็มี ล้วนแต่เป็นสภาพธรรมซึ่งเกิดดับอยู่ตลอดเวลาพร้อมจิต ใครรู้ อยู่ในความมืดทั้งหมดเลย ยังไม่มีการถึงเฉพาะลักษณะหนึ่ง ที่ใช้คำว่าสติปัฏฐาน สติสัมปชัญญะ ซึ่งใช้คำว่าปฏิปัตติ แปลว่าฟังก็จริง แต่ยังไม่ถึงเฉพาะ ลักษณะที่อยู่ในความมืดทั้งหมด ซึ่งกำลังเกิดดับ

ผู้ฟัง เหมือนกับคิด ไม่ใช่การปฏิปัตติ

ท่านอาจารย์ ยังไม่ถึง แต่เริ่มที่จะรู้ จากโลกทั้งหมด เวลานี้มีอะไรในโลกบ้าง ห้องนี้ก็เป็นโลก ต้นไม้ใบหญ้าข้างนอกก็เป็นโลก รถยนต์ตามท้องถนน ประเทศต่างๆ ก็เป็นโลกใช่หรือไม่

ผู้ฟัง ใช่

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นรู้ว่าขณะนี้กว่าจะเป็นดอกไม้สักดอกหนึ่ง ต้องมีธรรมซึ่งอ่อนหรือแข็ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่งย่อยสลายออกไป จนกระทั่งเหลือเพียง ๑ แข็ง ๑ อ่อน ที่ยังไม่ได้รวมกันเป็นดอกไม้เลย เกิดแล้วดับ แล้วไม่กลับมาอีกเลย แต่การที่มีปัจจัยที่จะทำให้สิ่งนั้นเกิด อุตุ ความเย็น ความร้อนที่ทำให้รูปนั้นปรากฏเหมือนเดิม

ผู้ฟัง ต่อเนื่องกันไป

ท่านอาจารย์ ต่อเนื่องกันไป เพราะฉะนั้นอยู่ในโลกมายา หรือว่าโลกของความลวง ซึ่งจิตเหมือนมายากล เพราะว่าสิ่งที่ปรากฏไม่ได้ปรากฏอย่างที่เป็นเลย แต่ปรากฏการเกิดดับให้เห็นเป็นรูปร่างสัณฐานต่างๆ ซึ่งแต่ละหนึ่ง มีอากาศธาตุแทรกคั่นละเอียดยิบ แตกย่อยออกไปแล้วจะเหลือดอกกุหลาบหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่มี

ท่านอาจารย์ ก็มีแต่ลักษณะของสภาพธรรม อย่างที่มีคนแตะที่ปาก แต่พอหลับตา แล้วไม่ใช่ปาก แต่เป็นอ่อนหรือนิ่ม เพราะฉะนั้นแทนที่จะเป็นปาก เดี๋ยวนี้ทั่วตัวจับตรงไหนที่เป็นแขน แต่ว่าความจริงก็คือธาตุที่อ่อนหรือแข็ง เกิดขึ้นและก็ดับไป ปัญญาสามารถประจักษ์การเกิดดับ คือถึงเฉพาะลักษณะหนึ่ง จึงสามารถที่จะรู้ว่าสิ่งนั้นเกิด และสิ่งนั้นดับ แต่ถ้าปัญญายังไม่ถึงเฉพาะลักษณะของสภาพธรรมตามที่ได้ฟังแต่ละหนึ่ง จะประจักษ์การเกิดดับไม่ได้ แต่ถ้าไม่มีการฟังมาก่อน ก็ไม่สามารถที่จะมีปัญญาที่ถึงเฉพาะลักษณะเพียงหนึ่งเดี๋ยวนี้ เดี๋ยวนี้มากมายเกินที่จะประมาณได้ว่าเท่าไร แต่เพียงหนึ่ง ที่ปัญญาพร้อมสติสามารถถึงเฉพาะที่จะรู้ว่านั่นเป็นธรรมหนึ่ง

ผู้ฟัง ถ้าอย่างนั้นปฏิปัตติก็หมายความว่า ปัญญาเกิดขึ้นทราบทุกขณะๆ ไปเรื่อย

ท่านอาจารย์ ไม่ใช่เช่นนั้น ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชา แล้วแต่จะมีปัจจัยที่จะให้ปัญญาระดับนั้นเกิดนานเท่าไร และรู้อะไรบ้าง ที่เราว่าเวลานี้นาน แต่ความจริงในความที่ว่านาน มีสภาพธรรมที่เกิดดับเร็วกว่านั้นมาก เพราะฉะนั้นเร็วแสนเร็วที่สภาพธรรมถึงเฉพาะ แล้วก็สามารถที่จะเข้าใจถูกต้องได้ แต่ต้องฟังเข้าใจแล้วก็ละความเป็นตัวตน ไม่มีใครไปทำอะไรเลยทั้งสิ้น

เหมือนท่านพระสารีบุตร ท่านก็ไม่ได้คิดว่า ท่านจะได้ฟังคำจากท่านพระอัสสชิ แล้วก็สามารถแทงตลอด เพราะท่านสะสมการชำระจิตมาตลอด จนกระทั่งจิตของท่านสะอาดบริสุทธิ์ คลายความสงสัย และท่านก็ไม่รู้ว่าเมื่อไร ท่านจะสามารถที่จะดับการที่เคยสงสัย และการยึดถือสภาพธรรม เพราะต้องละคลาย ไม่ใช่เป็นไปด้วยความหวัง และท่านก็ไม่รู้ว่าชาติไหนด้วย และในฐานะที่ท่านจะเกิดเป็นใครด้วย

แต่เมื่อถึงเวลาที่ปัญญาที่ได้สะสมมาที่ชำระจิตสะอาด พร้อมที่จะรู้ความจริง เพียงฟังคำของท่านพระอัสสชิ ปัญญาของท่านพระสารีบุตร ๑ อสงไขยที่ได้ฟังธรรม จนกว่าท่านจะรู้อย่างนี้ได้ แต่รู้ได้ก็จริง เอาดอกกุหลาบไปแตกย่อยให้หมด ก็มีอากาศธาตุ และก็จะเหลือหรือไม่ เพราะว่าเราพูดถึงปาก ไม่มีปากฉันใด พูดถึงดอกกุหลาบ สัมผัสดูก็นิ่มเหมือนปากนิ่ม แต่ว่าอันนั้นเราจำไว้ว่าเป็นปาก อันนี้เราจำไว้ว่าเป็นดอกกุหลาบ แต่ลักษณะที่มีจริงๆ ก็คือสภาพที่นิ่ม ซึ่งต้องเกิดแล้วก็ต้องดับด้วย

ทุกคำแทงตลอดด้วยปัญญาที่ได้อบรมแล้ว เต็มไปด้วยการที่จะต้องขัดเกลาจิต ชำระสิ่งสกปรกที่กั้นไม่ให้รู้ความจริง เพราะฉะนั้นไม่ใช่เอาตัวตนไปพยายามทำให้รู้ ซึ่งเป็นไปไม่ได้เลย เพราะว่าปัญญาเท่านั้นที่จะค่อยๆ ชำระจิตให้ค่อยๆ สะอาด พ้นจากเชื้อโรค พ้นจากความมืด ค่อยๆ สะอาดขึ้น จนถึงเวลาที่สามารถที่จะแทงตลอด

เพราะฉะนั้น ปริยัติ การเข้าใจพระพุทธพจน์ในขั้นฟัง ต้องถึงความรอบรู้ ใช้คำว่าปฏิเวธในปริยัติ หมายความว่าแทงตลอดในคำที่ได้ฟัง อย่างเวลานี้ทุกอย่างเกิดดับ แทงตลอดจนกระทั่งว่าทุกอย่างจริงๆ แล้วถึงจะเป็นปัจจัยให้สติสัมปชัญญะเกิด และก็ถึงเฉพาะทีละหนึ่ง จึงจะรู้ว่าสิ่งนั้นเกิด และสิ่งนั้นดับ

ผู้ฟัง ถ้าเช่นนั้นการที่เข้าใจในเรื่องราวหรือปริยัติ ก็ยังไม่ใช่รวมไปถึง

ท่านอาจารย์ ยังไม่ใช่การถึงเฉพาะด้วยซ้ำไป เพราะว่าทุกอย่างอยู่ในความมืด เกิดแล้วดับแล้วทั้งนั้นจนว่างเปล่า

ผู้ฟัง ก็คิดนึกทั้งนั้นว่าถึงเฉพาะแล้วอะไรต่างๆ

ท่านอาจารย์ แต่เขาคิดนึกด้วยความเข้าใจหรือไม่ แล้วตัวเข้าใจนี่แหละที่ไปชำระจิตให้สามารถสะอาดขึ้นที่จะถึงการรู้ความจริงได้

ผู้ฟัง เฉพาะธรรมนั้น

ท่านอาจารย์ นั่นคือปฏิปัตติ เพราะฉะนั้นต้องมีปริยัติก่อน ฟังพุทธพจน์ แทงตลอดในแต่ละคำ เข้าใจถูกต้องมั่นคงเป็นสัจจญาณ จึงจะเป็นปัจจัยให้สติสัมปชัญญะเกิดโดยความเป็นอนัตตา ไม่ต้องรอ ไม่ต้องหวัง ไม่ต้องคอย เพราะว่าธรรมเกิดและดับ จะรู้ได้อย่างไร ว่าสติจะระลึกรู้สภาพธรรมไหนในเมื่อยังไม่เกิด

ผู้ฟัง ก็เป็นเรื่องอยาก

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น แม้แต่คำที่ว่าเปิดของที่คว่ำ เพิ่งรู้ว่าคว่ำ แต่กำลังที่จะเปิดมีแค่ไหน มีกำลังพอหรือไม่ ที่จะหงายของที่กำลังคว่ำอยู่ คือจิตเจตสิกขณะนี้กำลังเกิดขึ้นทำงาน ถ้าไม่มีจิตเจตสิก อะไรๆ ก็ไม่ปรากฏ ตั้งแต่เกิดเลยที่โลกปรากฏทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เพราะจิตเกิด เพราะมีจิต ถ้าไม่มีจิตอะไรก็ปรากฏไม่ได้ ทางตาก็ไม่มีสีสันที่กำลังปรากฏ ทางหูเสียงก็ไม่ปรากฏ เพราะเหตุว่าไม่มีจิตที่จะรู้

เพราะฉะนั้น เวลานี้ใครรู้จิตเจตสิกซึ่งกำลังเกิดดับ ทำกิจละเอียดยิ่งที่ทรงแสดงโดยประเภท ว่าจิตไหนเกิดก่อนแล้วดับไป และจิตไหนเกิดสืบต่อตามลำดับ โดยความเป็นอนัตตา อย่างเร็วที่สุดซึ่งประมาณไม่ได้เลย นี่คือพระปัญญาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จะกล่าวอีกนัยหนึ่ง การศึกษา การฟังพระธรรมแล้วเข้าใจ นั่นคือเริ่มรู้จักพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เริ่มเห็นคุณมหาศาล เปรียบอะไรไม่ได้เลยกับพระปัญญาคุณ พระบริสุทธิคุณ และพระมหากรุณาคุณ

ผู้ฟัง เพราะฉะนั้นตรงนี้ก็ต้องทำความละเอียดให้มากขึ้น ส่วนกำลังที่ว่าก็ยังไม่เข้าใจ หรือว่ากำลังนั้นประกอบด้วยอะไรมากมาย ถึงแม้จะฟังเรื่องอินทรีย์ พละ อะไรก็แล้วแต่ แต่ไม่ใช่อย่างนั้นเลย

ท่านอาจารย์ อย่างน้อยก็รู้อะไรคว่ำ ใช่หรือไม่ โลกทั้งโลกยังไม่ได้หงายให้ปรากฏตามความเป็นจริง ว่าเป็นจิตแต่ละหนึ่งขณะ พร้อมเจตสิกที่เกิดดับสืบต่ออย่างเร็วที่สุด ที่จะประมาณไม่ได้เลย เพราะเหมือนคนตั้งเยอะ ทั้งฟ้า ทั้งต้นไม้ ทั้งหลังคา ทั้งอะไรหมด แต่ว่าความจริงแล้วกว่าจะรู้อย่างนั้น คิดดู กว่าจะเป็นสัณฐานอย่างนั้นได้ จิตจะต้องรู้สืบต่อนานเท่าไร

อ.ธิดารัตน์ ถ้าพูดถึงปริญญาก็จะมี ๓ อย่างใช่หรือไม่ ที่เป็นญาตปริญญา ตีรณปริญญา หรือว่าปหานปริญญา คำว่าปริญญาหมายถึงปัญญาที่ไม่ใช่ขั้นสติปัฏฐานเป็นวิปัสสนา แต่กำลังของปัญญามีความต่างกันอย่างไร

ท่านอาจารย์ รู้ลักษณะของสภาพธรรมอะไรบ้างเดี๋ยวนี้ ใช้คำว่าสภาพธรรม แล้ว จะรู้ได้อย่างไรว่าเป็นธรรม เพราะมีลักษณะเฉพาะของธรรมนั้นๆ เพราะฉะนั้นเวลากล่าวว่าสิ่งที่มีจริงเป็นธรรม ทั้งหมดเลยไม่ต้องเรียกก็ได้ แต่เมื่อมีจริง ภาษาบาลีก็ใช้คำว่า ธรรม แต่ธรรมคืออะไร ธรรมคือสิ่งที่มีจริงแต่ละหนึ่ง เปลี่ยนแปลงลักษณะนั้นไม่ได้เลยใช่หรือไม่ เพราะฉะนั้นการที่สภาพนั้นเป็นอย่างนั้น ทรงไว้ซึ่งความเป็นอย่างนั้น ซึ่งใครเปลี่ยนไม่ได้ ก็ใช้อีกคำให้รู้ว่าเป็นธา-ตุ หรือธาตุ

เพราะฉะนั้นพอได้ยินคำว่าธาตุ ต้องเป็นธรรม จะเป็นอื่นไม่ได้เลย และเวลาที่ใช้คำว่าธาตุ หรือธรรม แสดงความหลากหลายว่าธรรมนั้นๆ จริง แต่ก็เปลี่ยนลักษณะไม่ได้เลย ทรงไว้ซึ่งสภาพนั้นตลอด กี่สมัย โลกจะแตกจะทำลาย ลักษณะของสภาพธรรมใดเกิดขึ้นมีลักษณะอย่างนั้นก็เปลี่ยนไม่ได้ เพราะเป็นธาตุแต่ละหนึ่ง ธาตุโกรธ โทสะ ธาตุติดข้อง โลภะ ก็เป็นแต่ละหนึ่ง เพราะฉะนั้นเมื่อเข้าใจคำว่าธรรม ยังต้องเข้าใจคำว่าธาตุ เปลี่ยนแปลงไม่ได้

เพราะฉะนั้นการฟังธรรมที่จริงแล้วเข้าใจขึ้นเมื่อไร เข้าใจทั้งธรรม เข้าใจทั้งธาตุ เข้าใจทั้งขันธ์ เข้าใจทั้งอายตนะ เข้าใจทั้งปฏิจจสมุปบาท ตามสมควร ไม่ใช่ว่าทีเดียวจะเข้าใจไปหมดตลอด แต่เริ่มรู้ว่าทุกคำที่ใช้ ถ้าไม่เข้าใจธรรม ไม่รู้เลย ได้แต่พูดตามใช่หรือไม่ อย่างขันธ์มีเท่าไร ขันธ์มี ๕ เรียงได้ด้วย รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ แต่หารู้ไม่ว่าขันธ์นั่นแหละเป็นธรรมซึ่งเป็นธาตุ เพราะเหตุว่าต้องเกิดขึ้นและดับไป

พอเรากล่าวว่าทุกสิ่งทุกอย่างที่มีเป็นธรรม ทุกสิ่งทุกอย่างที่มีเป็นแต่ละหนึ่ง เป็นธาตุ และทุกสิ่งทุกอย่างที่มีแต่ละหนึ่ง ซึ่งเกิดดับเป็นขันธ์ ทุกอย่างก็คือว่าคำอธิบายให้เข้าใจสิ่งที่มี จนกว่าจะรู้ความจริง เพราะว่าแค่ฟังยังไม่รู้ความจริง เริ่มรู้ว่ามีสิ่งที่คว่ำ ยังไม่ได้หงาย ถ้าหงายก็คือว่า รู้ว่าจะต้องหงาย แต่มีกำลังพอจะหงายหรือยัง ถ้ามีกำลังพอจะหงาย สติสัมปชัญญะ และหงายขึ้นมาก็คือวิปัสสนา ตามลำดับ ของกำลังที่มีขึ้น ที่จะหงายออกได้เท่าไร

เพราะฉะนั้นที่คุณธิดารัตน์ถาม ก็คือว่าขณะนี้มีธรรมแน่ๆ เป็นธาตุแน่ๆ แล้วรู้อะไรหรือไม่ สัก​หนึ่ง รู้ธาตุไหนสักหนึ่งหรือไม่ ไม่ใช่แค่ฟัง รู้ลักษณะที่เป็นธรรมที่เป็นธาตุ เพราะว่าก่อนฟังไม่รู้เลย เป็นเราหมด แต่พอฟังเป็นธรรมเป็นธาตุ แต่รู้เฉพาะถึงเฉพาะธาตุหรือธรรมแต่ละหนึ่งหรือไม่ ถ้าถึงไม่ใช่เราเลย เริ่มรู้ความหมายของคำว่าสติ สติปัฏฐาน สติสัมปชัญญะ เพราะขณะนั้นเป็นสติปัฏฐาน เป็นสติสัมปชัญญะไม่ใช่เรา เป็นสติสัมปชัญญะ เพราะกำลังรู้สิ่งที่มีจริงๆ ที่มีลักษณะปรากฏ

เพราะฉะนั้น สิ่งที่มีจริงที่มีลักษณะปรากฏ เป็นปัฏฐานะ เป็นที่ตั้งของสติ หมายความว่า ถึง ถึงเฉพาะลักษณะนั้น ซึ่งเป็นที่ตั้งของสติ ซึ่งปัญญาที่เกิดพร้อมในขณะนั้น ต้องอาศัยเพราะเคยฟังมา จึงสามารถที่จะรู้ว่าเป็นธรรม อยู่ดีๆ แค่แตะอย่างนี้ แข็งอย่างนี้ ไม่มีทางที่จะรู้ว่าเป็นธรรม แต่เวลาที่รู้ว่าเป็นธรรม ก็ไม่ผิดจากนี้ แต่ว่าปกติธรรมดา กระทบแข็งปรากฏ ไม่รู้ อวิชชา แต่ฟังมาแล้วพอแข็งปรากฏ โดยความเป็นอนัตตา ก็เข้าใจลักษณะที่เป็นธรรมโดยความเป็นอนัตตา

เพราะฉะนั้นสติปัฏฐาน ก็คือไม่ใช่ขณะที่เพียงฟัง แล้วก็ถึงเฉพาะ ที่ใช้คำว่าปฏิปัตติด้วยสติสัมปชัญญะ ซึ่งเป็นมรรคมีองค์ ๘ ไม่ใช่ว่าเราจะไปทำปฏิบัติ ไม่มีทางจะเป็นไปได้เลย เพราะต้องเป็นสติสัมปชัญญะ ซึ่งเกิดเพราะปริยัติ ฟังจนกระทั่งรอบรู้ จนกระทั่งเป็นสัจจญาน จนกระทั่งเป็นปฏิเวธในขั้นปริยัติ ว่าต้องเป็นอย่างนี้ เป็นอย่างอื่นไม่ได้