ปกิณณกธรรม ตอนที่ 1253

ปกิณณกธรรม ตอนที่ ๑๒๕๓

สนทนาธรรม ที่ หอศิลป์

วันที่ ๑๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๖๑

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นผู้ละอาย คือผู้ที่รู้ว่าถ้าตราบใดที่ไม่ได้ฟังคำ ที่จะทำให้เกิดความเข้าใจ ก็จะไม่รู้อย่างนี้กี่ภพกี่ชาติ ก็จะเป็นอย่างนี้แหละ ละอายหรือยัง เพราะเหตุว่ารู้ว่ามีคำที่จะทำให้เข้าใจได้ ถ้าจะเห็นประโยชน์ของการที่เกิดมาแล้ว สามารถเข้าใจสิ่งที่มี ขณะนั้นเริ่มเป็นผู้ละอายต่อความไม่รู้ เพราะฉะนั้นอกุศลสิ่งที่ไม่ดีทั้งหมด เป็นสิ่งที่ควรละอาย แต่ก็ไม่มีใครคิดเลยที่จะฟังธรรม ที่จะศึกษาธรรม ทั้งๆ ที่กล่าวว่า ผู้ที่เคารพสูงสุดเหนือบุคคลใดทั้งสิ้น คือพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และเคารพในพระธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว ไม่มีใครสามารถที่จะไปแก้ไขเปลี่ยนแปลงได้เลย เพราะผู้นั้นไม่ใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า และก็มีผู้ที่ได้เข้าใจธรรมโดยอาศัยการฟัง เป็นสาวก แม้ปัญญาไม่ถึงระดับพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่ก็ได้เข้าใจความจริง ขณะที่เข้าใจความจริง ก็จะรู้เลยว่าต่างกับขณะที่ไม่เข้าใจ

ขณะที่เริ่มละอายก็จะเริ่มเข้าใจ แล้วก็สามารถที่จะเข้าใจขึ้นเข้าใจขึ้น แล้วทำไมไม่เห็นประโยชน์ที่จะเข้าใจ จะจากโลกนี้ไปโดยไม่เข้าใจเหมือนเดิม หรือว่าอย่างน้อยก็เข้าใจตามสมควร แต่ถ้าผู้ที่เห็นประโยชน์มาก ไม่เคยละเว้นการฟังพระธรรม อะไรจะมีประโยชน์กว่า ฟังเรื่องอื่น ตื่นเต้น ตกใจสนุกสนาน เพลิดเพลิน แล้วหลับก็หมด ลืมเลย อาจจะจากโลกนี้ไปทั้งๆ ที่กำลังหลับสนิทก็ได้ สิ่งที่เป็นความสำคัญในชีวิตทั้งหมด ไม่มีความสำคัญใดๆ เหลือเลยทั้งสิ้น สิ่งที่สำคัญคือสิ่งที่กำลังปรากฏ

เมื่อวานนี้หมดแล้วใช่ไหม เมื่อวานนี้มีอะไรบ้างที่สำคัญ แต่วันนี้ที่กำลังมีสำคัญกว่า เพราะกำลังมี พอถึงพรุ่งนี้สิ่งที่เราคิดว่าสำคัญมากกว่านี้ ก็หมดความสำคัญแล้ว ไม่มีเหลือที่จะสำคัญอีกต่อไป แต่มีสิ่งที่กำลังปรากฏในขณะนั้นสำคัญต่อไป ถ้าจากโลกนี้ไปก็คิดว่า ทุกอย่างในโลกนี้หมดสิ้นความสำคัญ เพราะว่าไม่ปรากฏอีก แต่ว่าปัญญาความเข้าใจถูก ก็จะสะสมไปเหมือนอัธยาศัยของแต่ละคนแต่ละขณะ บางคนชอบดนตรี อีกคนหนึ่งชอบทำอาหาร อีกคนหนึ่งชอบเรียนเรื่องการรักษาโรคเป็นนายแพทย์ จะทำอะไรก็ตามแต่ แต่ละหนึ่งคนบังคับไม่ให้เป็นอย่างนั้นได้ไหม แม้แต่ขณะที่กำลังฟังเดี๋ยวนี้ คิดไม่เหมือนกัน เห็นประโยชน์ไม่เหมือนกัน เข้าใจไม่เหมือนกัน

แต่ละหนึ่งขณะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ว่า สิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตามขณะนี้ไม่มีใครไปทำให้เกิดขึ้น แต่มีปัจจัยที่จะให้เกิดขึ้นเป็นอย่างนั้น เช่นเห็น เห็นธรรมดา แต่เราไม่ได้ไปทำให้เห็นเกิดเลย ก็มีเห็น แล้วทำไมต้องมีเห็น ไม่ให้มีเห็นได้ไหม ไม่ให้เห็นเกิดขึ้นได้ไหม ไม่มีทางเลย เพราะเป็นอนัตตา กว่าจะเข้าใจจริงๆ และวันหนึ่งไม่ได้มีแต่เห็น คิดเรื่องอะไร ดีหรือชั่ว ทุจริตหรือสุจริต ต้องมีเหตุที่ได้กระทำไว้ แต่ไม่รู้เลยว่านั่นแหละเป็นเหตุที่จะให้เกิดผลคือวันนี้ และต่อไปในวันข้างหน้า เพราะฉะนั้นการสะสมความเข้าใจถูกต้องในวันนี้มากขึ้น เป็นสิ่งที่จะทำให้เกิดความเข้าใจสิ่งที่จะเกิดขึ้นต่อไปข้างหน้าด้วย

ด้วยเหตุนี้ผู้ที่ได้ฟังพระธรรม และเห็นคุณจริงๆ จะไม่ละเลยการที่จะไตร่ตรอง และดำรงสิ่งที่มีค่าที่สุด เพราะว่าถ้าใครก็ตาม มีความเห็นที่ถูกต้อง หวังที่จะให้คนอื่นเข้าใจด้วยไหม เราเป็นมิตรที่ดี เป็นเพื่อนที่ดี ให้สิ่งที่ดีกันมาก็มากแล้ว แต่ว่าให้สิ่งที่ดีที่สุดยิ่งกว่านั้น ก็คือให้สิ่งซึ่งใครก็ให้ไม่ได้ นอกจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นคำของพระองค์แต่ละคำ จะรับหรือไม่รับ ใครก็บังคับบัญชาไม่ได้ เพราะเป็นอนัตตา เพราะฉะนั้นละอายมีจริง แต่ว่าส่วนใหญ่เราคิดถึงละอายในทางที่จะไม่ทำทุจริต แต่ไม่คิดว่าละอายแม้แต่เพียงคำพูดที่ไม่เป็นประโยชน์

ทุกอย่างละเอียดมาก แล้วก็ประโยชน์ก็คือว่าปัญญา ความเข้าใจถูกต้องว่า สิ่งใดถูกสิ่งใดผิด สิ่งใดชั่วสิ่งใดดี สิ่งใดจะนำมาซึ่งผลที่ถูกที่ดีที่ควร สิ่งใดจะนำมาซึ่งผลที่ไม่ดี ถ้าเข้าใจอย่างนี้ความเห็นที่ถูกต้อง ภาษาบาลีใช้คำว่าปัญญา หรือจะใช้คำว่าสัมมาทิฏฐิก็ได้ หรือจะใช้คำว่าญาณก็ได้ เพราะว่าความเข้าใจถูกมีหลายระดับ ตั้งแต่เริ่มฟังคำแรกจนถึงขณะนี้ ความเข้าใจถูกเพิ่มขึ้นไหม แค่นี้ แต่ถ้ามากกว่านี้ มากกว่านี้ เพราะฉะนั้นคำที่ใช้สำหรับความเห็นถูก ก็ต้องมากตามระดับของความเห็นถูก

เพราะฉะนั้นพระธรรมที่ทรงแสดง ๔๕ พรรษานับคำไม่ถ้วน และก็เป็นความจริงทุกกาลสมัย ไม่มีใครสามารถที่จะเปลี่ยนแปลงได้ เพราะฉะนั้นก็เป็นเรื่องของแต่ละบุคคล ที่ไม่สามารถบังคับบัญชาคนอื่นได้ แต่หวังดีได้ เพราะฉะนั้นเมื่อหวังดีให้สิ่งที่ดีที่สุดก็คือว่า ให้เข้าใจสิ่งที่ถูกต้อง ถ้าเป็นอย่างนี้แล้ว ประเทศไทยจะมีแต่สิ่งที่ถูกต้องไหม โลกจะมีแต่ความถูกต้องไหม แต่ถ้าไม่รู้แล้วจะแก้ปัญหาซึ่งเกิดจากความไม่รู้ จะสำเร็จได้อย่างไร เพราะว่าความไม่รู้ก็นำมาสู่ความไม่รู้ และปัญหาต่อๆ ไป เพราะฉะนั้นผู้ที่รู้ทางแก้ไข ก็คือผู้ที่เข้าใจธรรม เริ่มแก้ไขตั้งแต่ความไม่ละอาย

ผู้ฟัง อาจจะเริ่มที่จะมีความละอาย มีความไม่รู้ อยากจะถามถึงขั้นตอนว่า มีลำดับขั้นตอนอย่างไร ที่จะเกิดความรู้ความเข้าใจในสิ่งที่ถูกต้องได้

ท่านอาจารย์ จะเข้าใจได้อย่างไรใช่ไหม ปัญหาของคุณรัก จนกระทั่งถึงเข้าใจมากๆ จะเริ่มต้นอย่างไร จะเข้าใจได้อย่างไร

ผู้ฟัง หลายคนอยากรู้ขั้นตอนว่า จะเริ่มอย่างไร

ท่านอาจารย์ แต่ต้องรู้ด้วยตัวเอง จากการฟังและไตร่ตรองสิ่งที่ได้ฟังใช่ไหม เพราะเรามาต่างคนก็ต่างคิด คนนั้นอ่านพระธรรมข้อนี้ พระวินัยข้อนั้น พระสุตตันตปิฏก พระอภิธรรมปิฏก มาร่วมกันฟังว่าอะไรเป็นสิ่งที่ถูกต้อง และถูกต้องยิ่งขึ้น เพื่อจะได้เข้าใจความจริงยิ่งขึ้น เพราะฉะนั้นตั้งแต่มาเราพูดกันแล้วกี่คำ

ผู้ฟัง หลายคำเลย

ท่านอาจารย์ หลายคำ แต่ละคำนำมาซึ่งความเข้าใจขึ้นไหม แม้แต่คำว่าละอายต่ออกุศล สิ่งที่ไม่ดี ถ้าใช้คำว่าละอาย คือละอายต่อความไม่ดี จึงไม่กระทำ แต่ถ้าไม่ละอายก็ต้องทำ เพราะฉะนั้นเราพูดกันหลายคำมาก แม้แต่คำว่าละอาย เข้าใจขึ้นบ้างไหม เพราะได้ยินแล้วไตร่ตรอง ฟังกี่คำก็เข้าใจเท่านั้นที่ได้ฟัง นอกจากคำว่าละอาย ยังมีอีกมากมาย ฟังไป เข้าใจไปเรื่อยๆ นั่นคือเหตุที่จะให้เข้าใจ แต่ต้องไม่ลืม ไม่มีประโยชน์เลยที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะตรัส แล้วผู้ฟังไม่ใส่ใจ ผู้นั้นจะไม่ได้สาระจากพระธรรม เฉพาะผู้ที่เห็นคุณประโยชน์ของความเข้าใจถูกต้องในสิ่งที่กำลังมีเดี๋ยวนี้ เริ่มเห็นประโยชน์ เริ่มฟังเริ่มไตร่ตรอง เริ่มเข้าใจขึ้นทีละคำ

ผู้ฟัง แล้วก็ยังมีคำถามเพิ่มเติมอีกนิดหนึ่ง บอกว่าตนเองจะเป็นประโยชน์อย่างไร ในการที่จะแก้วิกฤตทางพระพุทธศาสนา

ท่านอาจารย์ ถ้าตนเองยังไม่รู้เหมือนเดิม แก้ได้ไหม แต่ถ้ารู้ว่าเหตุต้นตอของวิกฤตคืออะไร แก้ได้ หาเจอหรือยัง ต้นตอของวิกฤตคืออะไร ถ้ายังไม่พบแก้ไปทั้งโลกไม่มีทางที่จะแก้ได้ ผู้พบคนแรกคือพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแสดงธรรม พระองค์ทรงเป็นกัลยาณมิตร ผู้หวังดี ผู้เป็นเพื่อนที่ดี เหนือบุคคลใดทั้งสิ้น เพราะฉะนั้นเราจะรู้ได้เลย ทำไมเรามานั่งที่นี่ ไม่เคยรู้จักกันตั้งหลายท่าน แต่เพราะหวังดี จะมีคำที่เป็นประโยชน์ เป็นคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่ใช่คำของใครทั้งสิ้น ใครก็จะพูดอย่างเพราะสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ได้เลย และคำของพระองค์จะทำให้เกิดความเข้าใจถูก

เพราะฉะนั้นเมื่อใครก็ตาม ศึกษาแล้วเห็นประโยชน์ ก็รู้ว่าควรที่จะให้คนอื่นได้เข้าใจด้วยดีไหม หรือว่าไม่ต้องพูดอะไรเลย ไม่ต้องกล่าวอะไรเลย ผิดก็ปล่อยให้ผิดไป ไม่แก้ไข เพราะฉะนั้นจะแก้ไขก็ต่อเมื่อเห็นจริงๆ ว่าต้องรู้ต้นตอ และต้นตอของความผิดความทุจริตทั้งหมด ไม่มีใครอยากเลว ไม่มีใครอยากชั่ว ไม่มีใครอยากโกง แต่ถ้าไม่มีความละอายก็ทำได้ แต่คนที่ไม่ทำเพราะละอาย แล้วจะมีความละอายได้อย่างไร ละอายละเอียดมาก จนกระทั่งละอายต่อความไม่รู้ เพราะฉะนั้นก็รู้เลย ใครจะคิดอย่างไรก็ตาม ไม่มีใครมีพระปัญญาเท่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

เพราะฉะนั้นใครจะแก้ปัญหา หนทางเดียวคือแก้โดยการศึกษาเข้าใจคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เช่นรู้ว่า ภิกษุคือใคร ภิกษุคือผู้ละอายต่อความไม่ดีทั้งหมด เพื่อที่จะละขัดเกลากิเลส ต้องประพฤติตามสิกขาบท ซึ่งทรงบัญญัติไว้ตั้งแต่ตื่นจนหลับ คำพูดใดไม่เป็นประโยชน์เป็นโทษ คิดดู นี่คือภิกษุในพระธรรมวินัย เพราะฉะนั้นถ้าภิกษุไม่ละอายนั่นไม่ใช่ภิกษุในพระธรรมวินัย เพราะแม้คำพูดที่ไม่สมควรแก่การเป็นภิกษุ รู้สึกไหมว่านั่นเป็นกิเลส ละอายหรือเปล่า ถ้าไม่ละอายก็ไม่ใช่ภิกษุในธรรมวินัย

เพราะฉะนั้นแม้คำพูดซึ่งเราพูดเล่น แล้วก็พูดกันทุกวัน แต่สำหรับพระภิกษุพูดไม่ได้ เป็นอาบัติทุกภาสิต เพราะเหตุว่าเมื่อสละเพศคฤหัสถ์แล้ว ลองคิดดูยากไหม สละเพศคฤหัสถ์ วงศาคณาญาติ พ่อแม่พี่น้อง ความสะดวกสบายทุกประการในบ้าน อาหารอร่อย เสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่ม อุปกรณ์ทั้งหมดของคฤหัสถ์ ไม่ใช่สำหรับผู้ละอายต่อกิเลส ที่จะขัดเกลากิเลส ละคลายกิเลส โดยการเข้าใจพระธรรม ความเข้าใจต่างหากที่ทำให้ละกิเลส ใครก็ตามที่ไม่เข้าใจธรรมละกิเลสไม่ได้ ไม่มีทางเลย แต่ว่าผู้ที่เริ่มเข้าใจ ปัญญาเห็นว่าอะไรถูกอะไรผิด อะไรดีอะไรชั่ว ปัญญานำไปในสิ่งทั้งปวง ถือเอาเฉพาะสิ่งที่เป็นประโยชน์ ทิ้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์

เพราะฉะนั้นผู้นั้น ต้องสำนึก แม้แต่พูดล้อเล่น เพื่อความสนุกสนาน สำนึกแล้วจะทำอย่างไร ไม่ใช่คฤหัสถ์ทำอย่างนี้ เป็นบรรพชิตทำได้ไหม คฤหัสถ์ทำได้แต่บรรพชิตทำไม่ได้ สำนึกแล้วต้องปลงอาบัติ ปลงหมายความว่าอะไร รู้ว่าได้กระทำผิดต่อพระธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงบัญญัติเพื่ออนุเคราะห์ให้ขัดเกลากิเลสในเพศที่สูงยิ่ง คือสละทุกอย่าง เพื่อที่จะขัดเกลากิเลส เพราะฉะนั้นต้องปลงอาบัติ ปลงหมายความว่าแสดงโทษ รับรู้ว่าเป็นโทษ โดยไม่กระทำอย่างนั้นอีก จึงชื่อว่าลัชชี ไม่เช่นนั้นก็เป็นภิกษุไม่ละอาย เป็นอลัชชี รู้จักภิกษุหรือยัง

เพราะฉะนั้นภิกษุต้องฟังพระธรรม มิฉะนั้นจะเป็นภิกษุทำไม และก่อนบวชก็ต้องรู้ด้วยว่าบวชทำไม ไม่ใช่เพราะไม่รู้จะทำอะไรก็บวช ย่ำยีพระศาสนา คิดว่าใครก็บวชได้ ไม่ต้องรู้อะไรก็บวช แล้วบวชแล้วทำอะไร เมื่อไม่รู้ไม่เห็นประโยชน์เลย ฟังพระธรรมหรือเปล่า รักษาพระวินัยหรือเปล่า ถ้ากระทำทั้งหมดที่ไม่ตรง คือธรรมก็ไม่ศึกษา สิกขาบทก็ไม่ศึกษา ไม่ประพฤติตาม แล้วเป็นภิกษุหรือ เพราะฉะนั้นก็ไม่ใช่ภิกษุในพระธรรมวินัย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยพระองค์เอง มีการกล่าวถึงผู้ที่ไม่ใช่ภิกษุในพระธรรมวินัยอย่างไรบ้าง คุณวิชัย

อ.วิชัย ดังนั้นก็จะแสดงระดับของความไม่ละอาย ที่จะไม่ละอายต่ออกุศล แม้เพียงเล็กน้อย จนมีกำลังเพิ่มขึ้น ตั้งแต่ภิกษุผู้เป็นอลัชชี ก็คือเป็นผู้ที่ล่วงละเมิดสิกขาบท ทั้งๆ ที่รู้อยู่ นี่คือภิกษุอลัชชี หรือภิกษุผู้ทุศีล หมายความว่าเป็นผู้ที่มีความประพฤติ ล่วงละเมิดสิกขาบท โดยที่ไม่มีความเคารพยำเกรงในพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในสิกขาบทที่พระองค์บัญญัติแล้ว ก็เป็นภิกษุทุศีล

ถ้าบุคคลใดที่ไม่มีคุณภายใน แต่ทรงผ้ากาสาวพักตร์ พระองค์ตรัสว่าเป็นภิกษุเพียงดังแกลบ เพราะว่าภายนอกเหมือนภิกษุ แต่ว่าคุณความดีภายในไม่มี ดังนั้นก็เหมือนข้าวที่ลีบไม่มีเนื้อในภายใน หรือถ้ายิ่งกว่านั้นอีก ที่บางรูปถึงขั้นปาราชิกแล้วยังความเป็นภิกษุอยู่ ก็เหมือนภิกษุหยากเยื่อ คือเป็นสิ่งที่เขาไม่สนใจ ไม่ใส่ใจ ไม่อะไรจึงทิ้งไป และไม่มีความสำคัญ อยู่ไปก็ไม่มีประโยชน์อะไร นี่ก็จะเป็นภิกษุหยากเยื่อ เมื่อศึกษาแล้วก็รู้ว่าผู้ใดที่จะควรแก่การเป็นภิกษุในธรรมวินัย

ท่านอาจารย์ ถ้าไม่เข้าใจ ก็ไม่รู้ว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบท สำหรับภิกษุไว้ประการใดบ้าง ก็ละเมิดสิกขาบท คฤหัสถ์ก็ให้เงินพระภิกษุ ช่วยกันบ่อนทำลายพระศาสนา นี่คือวิกฤต เพราะว่าชาวพุทธไม่ได้เข้าใจพระธรรม แล้วก็ไม่ได้สนใจที่จะให้พระภิกษุดำรงอยู่ในเพศบรรพชิต โดยรักษาพระธรรมวินัย เพราะฉะนั้นสำหรับพุทธบริษัทในครั้งอดีต มีภิกษุแน่นอน แล้วก็มีภิกษุณี ซึ่งในครั้งนั้นพระองค์ไม่ปรารถนาที่จะให้มีภิกษุณี

ด้วยเหตุนี้ท่านพระอานนท์ต้องทูลขอ และอ้างถึงการที่พระมหาปชาบดีโคตมีได้ทรงเลี้ยงดูพระองค์ ตั้งแต่ครั้งที่เป็นพระโพธิสัตว์ ยังไม่ได้ตรัสรู้ มีอุปการะคุณมาก และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเอง ทรงทราบว่าพระนางจะถึงความเป็นพระอรหันต์ ซึ่งเมื่อเป็นพระอรหันต์แล้ว จะไม่สามารถเป็นเพศคฤหัสถ์ได้ต่อไป ด้วยเหตุนี้จึงทรงอนุญาตให้มีพระภิกษุณี โดยรู้ว่าในกาลต่อไป คำสอนของพระองค์ก็จะค่อยๆ ไม่มีผู้ที่ศึกษา จนกระทั่งมีความเข้าใจจริงๆ ศาสนาค่อยๆ เสื่อมลง แล้วก็สตรีจะไม่ได้เป็นผู้ที่สามารถที่จะถึงความเป็นพระอรหันต์

ด้วยเหตุนี้ทรงวางกฎเกณฑ์ของการที่สตรีจะสามารถบวชเป็นภิกษุณีได้ ไว้เป็นสิกขาบทเกินกว่าภิกษุ แสดงให้เห็นว่า พระพุทธประสงค์ไม่ต้องการให้มีพระภิกษุณี เพราะเหตุว่าเพศบรรพชิตเป็นเพศของพระอรหันต์ เมื่อกาลสมัยล่วงไปไม่ใช่โอกาสที่จะมีพระอรหันต์ เพราะฉะนั้นก็ไม่ใช่โอกาสที่จะมีภิกษุณี

ผู้ฟัง วิกฤตทางศาสนานี้จะทำอย่างไร ทีนี้องค์กรใดหรือชาวพุทธทุกคนต้องช่วยกัน

ท่านอาจารย์ เริ่มต้นคงไม่ลืมมาจากความไม่รู้ เพราะฉะนั้นถ้าทุกคนไม่รู้ ไม่ศึกษาพระธรรมวินัย ไม่ว่าคฤหัสถ์หรือบรรพชิต ก็ต้องผิดเพราะไม่รู้ เพราะฉะนั้นไม่ใช่ว่าจะเอาใครมาแก้ ความรู้ต่างหากแก้ ถ้ายังคงไม่รู้อยู่ต่อไปก็แก้ไม่ได้ ด้วยเหตุนี้สิ่งที่เป็นประโยชน์ที่สุด คือความเข้าใจถูก ทุกคำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ผิด แต่ต้องเป็นผู้ที่ละเอียดลึกซึ้งที่จะเข้าใจ เพราะฉะนั้นถ้ามีความเข้าใจแล้ว พุทธบริษัทก็สามารถที่จะดำรงพระศาสนาได้ แต่ถ้าไม่มีความเข้าใจเลย ก็ย่ำยีพระธรรมวินัย เพราะเหตุว่าแม้แต่การบวชถ้าไม่เข้าใจธรรม ถามว่าบวชทำไม

ในครั้งพุทธกาลผู้บวชฟังพระธรรมเข้าใจ แล้วก็รู้ตนเองว่าสามารถที่จะขัดเกลากิเลสยิ่งกว่าเพศคฤหัสถ์ โดยประพฤติปฏิบัติธุระ ๒ อย่าง คันถธุระคือฟังพระธรรม เข้าใจพระธรรม อีกธุระหนึ่งก็คือว่าเมื่อเข้าใจแล้วปัญญานำไปสู่ปฏิปัตติ ไม่ใช่เรา แต่เป็นปัญญาอีกระดับหนึ่ง ซึ่งเริ่มปฏิบัติกิจของปัญญามากขึ้น คือสิ่งที่ได้ฟัง ขณะนี้เราพูดเรื่องเห็น แค่จะถามว่าเห็นเป็นธรรมหรือเปล่า จะตอบว่าอย่างไร ยังไม่ไปถึงไหนเลย ต้องเป็นคนที่ตรง ได้ยินเป็นธรรมหรือเปล่า เป็น

เพราะฉะนั้นขณะนี้ถ้าเราไม่รู้ว่า ไม่มีเรา แต่เมื่อสักครู่นี้บอกว่าเป็นธรรม ก็ต้องเป็นเราไม่ได้ ใช่ไหม ทุกคำต้องตรง อย่างเห็นต้องเป็นเห็น เห็นเป็นได้ยินไม่ได้ คิดเป็นคิด ไม่ใช่ได้ยิน เพราะฉะนั้นธรรมเป็นอื่นไม่ได้ นอกจากเป็นธรรม เพราะฉะนั้นธรรมคืออะไร คือสิ่งที่มีจริงๆ ทำไมว่าจริง มีลักษณะเฉพาะของตนซึ่งเปลี่ยนแปลงไม่ได้ อย่างแข็งอย่างนี้ ใครจะเปลี่ยนแข็งให้เป็นเสียงไม่ได้ ใครจะเป็นหวานให้เป็นคิดก็ไม่ได้ แต่ละสิ่งซึ่งมีจริงเป็นธรรม คือเป็นธา-ตุ เป็นสิ่งที่ใครก็เปลี่ยนความเป็นจริงของสิ่งนั้นไม่ได้เลย

เพราะฉะนั้นขณะนี้เราไม่รู้เลยว่าเห็นไม่ใช่เรา แต่คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คือธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา ไม่เว้นเลย ถ้ากล่าวว่าธรรมทั้งหลาย และเริ่มต้นรู้ว่าธรรมคือสิ่งที่มีจริง ค่อยๆ ศึกษา ค่อยๆ เข้าใจ ถ้าไม่เข้าใจอย่างนี้ จะให้ใครไปสอนใครที่ไหน ก็ไม่รู้ ก็สอนตามความไม่รู้ เพราะฉะนั้นก่อนอื่นจะพ้นวิกฤตก็คือว่า เมื่อมีความเข้าใจที่ถูกต้อง แต่ถ้าไม่มีความเข้าใจ ชาวต่างประเทศคิดว่าสำนักปฏิบัติคือพระพุทธศาสนา ก็เป็นวิกฤตอย่างยิ่ง ที่เป็นอย่างนี้เพราะไม่รู้ใช่ไหม ปัจจุบันนี้ ก็คิดถึงในครั้งพุทธกาล พระพุทธศาสนารุ่งเรือง แล้วสมัยนี้ใครจะบอกว่า พระพุทธศาสนารุ่งเรือง พูดด้วยความเข้าใจหรือเปล่า หรือว่าพูดตามๆ กัน เพราะว่าไม่เหมือนในครั้งพุทธกาล

ในครั้งพุทธกาล พระพุทธศาสนาเป็นเรื่องของสภาพจิตใจ เรื่องของกิเลส เรื่องของกุศล เรื่องของความดีความชั่ว กายทำอะไรไม่ได้ถ้าไม่มีใจ จะกะพริบตาก็ไม่ได้ ทำอะไรก็ไม่ได้ แต่ใจต่างหาก ที่สามารถทำให้รูปเคลื่อนไหวไปได้ จะพูดหรือจะทำก็ตามแต่ ทั้งหมดก็ต้องเป็นไปตามจิตใจ ด้วยเหตุนี้พระศาสนารุ่งเรืองในครั้งนั้น เพราะผู้ที่ได้ฟังพระธรรม มีทั้งพระมหากษัตริย์ มหาอำมาตย์ ชาวบ้าน ทุกเพศทุกวัยไม่จำกัด ในครั้งนั้นอายุแค่ ๗ ขวบก็ถึงความเป็นพระอรหันต์ แต่ไม่ใช่ทุกคน หวังไม่ได้เพราะไม่รู้ แต่เป็นได้เพราะรู้

เพราะฉะนั้นความรู้ตามลำดับขั้น ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชา เหมือนทุกอย่างที่ต้องเริ่มต้นทีละเล็กทีละน้อย เพราะฉะนั้นผู้ที่ได้ฟังธรรมในครั้งนั้น มีศรัทธาเห็นประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้นคฤหัสถ์บำรุงพระภิกษุ คฤหัสถ์มีตั้งแต่พระมหากษัตริย์ มหาอำมาตย์ ชาวบ้านธรรมดา พ่อค้า ทั้งหมด ใครก็ตามที่เห็นประโยชน์ พระภิกษุไม่ลำบากเดือดร้อน ไม่ต้องแสวงหาสิ่งใดทั้งสิ้น ก็ตามพระธรรมวินัย หุงหาอาหารเองก็ไม่ได้ ความละเอียดของการขัดเกลากิเลส เราหุงหาอาหารเองตามใจชอบ ใครชอบอะไรก็ทำอย่างนั้นใช่ไหม แม้แต่จะเจียวไข่ทอดไข่ก็ต้องตามแบบที่ตนชอบ จะสุกมากสุกน้อยอย่างไร กิเลสหรือเปล่า มีความติดข้องที่ไม่รู้เลย ไม่เคยรู้เลยว่าคำว่าปุถุชนของผู้รู้ หนาแน่นด้วยความไม่รู้ ไม่ใช่เฉพาะชาตินี้ชาติเดียว