ปกิณณกธรรม ตอนที่ 206

ตอนที่ ๒๐๖

สนทนาธรรม ที่ ประเทศสหรัฐอเมริกา

พ.ศ. ๒๕๔๓

ท่านอาจารย์ ขณะแรกที่เป็นผลของกรรมคือเมื่อไร ขณะเกิด เกิดมาเป็นจิ้งหรีด เห็นไหม เราเลือกเกิดไม่ได้เลย จิ้งหรีดก็จะเลือกเกิดเป็นจิ้งหรีดก็ไม่ได้ แล้วแต่กรรมจะทำให้เกิด เพราะฉะนั้น มนุษย์ก็ต่างกันไปตั้งแต่รูปร่าง ผิวพรรณ หน้าตา เพื่อนฝูง วงศ์สกุล ยศถาบรรดาศักดิ์ แล้วกรรมก็ยังจำแนกจำกัดด้วยว่า ในชาตินั้นจะมีอะไรที่จะเป็นผลของกรรมด้วย แต่ให้ทราบว่าผลของกรรมขณะแรก คือ ขณะที่เกิด ปฏิสนธิจิตเกิด แล้วถ้ากรรมให้ผลเพียงแค่จิตขณะเดียว ไม่พอ ทำกรรมด้วยจิตตั้งมากมาย เสร็จแล้วให้ผลเป็นแค่ปฏิสนธิจิตไม่ได้

เพราะฉะนั้น ในชีวิตของเรา ถ้าจะแบ่งออกเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนหนึ่งเป็นผลของกรรม อีกส่วนหนึ่งคือกรรมที่จะให้เกิดผลข้างหน้า เพราะฉะนั้น ก็ต้องทราบให้ชัดเลยว่า กรรมทำให้ปฏิสนธิจิตเกิดชั่วขณะเดียว ขณะแรกของชีวิต ชื่อว่า ปฏิสนธิ เพราะเหตุว่าสืบต่อจากจุติจิตของชาติก่อน

ผู้ฟัง ฆ่าสัตว์ตัดชีวิตมามากเลย ตอนเด็กๆ รุนลูกกุ้งเป็นกระบุงเลย มันเป็นชนกกรรมหรือไม่

ท่านอาจารย์ ใครจะบอกได้ ถามใคร

ผู้ฟัง ถามท่านอาจารย์

ท่านอาจารย์ ไม่ได้ ต้องไปถามพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า คือ ไม่ใช่สิ่งที่ทุกคนจะรู้ แต่เรากำลังเรียนเรื่องเหตุกับผล แล้วเรารู้ว่า ชาตินี้เราฆ่ากุ้งตั้งมากมาย ชาติก่อนบวกไปอีกเท่าไร แล้วไม่ใช่แค่ชาติเดียว ไม่ใช่แค่ฆ่ากุ้ง วาจาเป็นอย่างไร ความประพฤติทางกายเป็นอย่างไร เคยทำอะไรอีก เพราะฉะนั้น สิ่งที่ผ่านไปแล้วก็ไม่จำเป็นต้องคิดถึง เหตุมีจริง แต่ผลจะเกิดเมื่อไร ก็แล้วแต่ ซึ่งใครก็บังคับบัญชาไม่ได้ แม้แต่ท่านพระมหาโมคคัลลานะท่านยังหลีกเลี่ยงผลของกรรมไม่ได้ เพราะฉะนั้น เราจะไปคิดทำไมให้เสียเวลา เพราะเราไม่รู้ แต่สิ่งสำคัญ คือ เหตุที่เป็นกุศล จะทำให้เกิดผล คือ จิตที่เป็นวิบากที่ดีเกิด ถ้าเหตุที่เป็นอกุศลยังคงมีต่อไป อกุศลที่เราทำก็เป็นเหตุให้เกิดอกุศลวิบากข้างหน้า แต่ว่าอย่างไรก็ตามการศึกษาธรรมจะทำให้เราเข้าใจถูก และจะทำให้เราไม่ห่วงใยกังวลสิ่งที่ผ่านไปแล้ว เพราะว่าช่วยไม่ได้ หมดไปแล้ว คิดถึงทำไม ถ้าคิดถึงด้วยกุศลจิต เราก็จะเปลี่ยนจากการที่จะทำอีก เป็นไม่ทำ แต่ถ้าคิดด้วยอกุศลจิต เราก็จะเดือดร้อน

ในพระพุทธศาสนา พระพุทธเจ้าไม่ได้ให้ใครเกิดอกุศลเลย แม้แต่ถ้าจะมีคนที่เป็นญาติพี่น้องจากไป ถ้าร้องไห้ พระองค์ก็ทรงแสดงว่า เป็นอกุศลจิต เศร้าหมอง สิ่งที่ควร คือ กระทำบุญอุทิศส่วนกุศลไปให้ ซึ่งเขาก็มีโอกาสที่จะอนุโมทนา นั่นเป็นสิ่งที่ควร เพราะว่าเป็นกุศล

เพราะฉะนั้น ต้องทราบว่า นอกจากปฏิสนธิจิตดับไปแล้ว กรรมนั้นก็ยังทำให้จิตขณะต่อไปเกิดขึ้น ดำรงภพชาติ ไม่ให้สิ้นความเป็นบุคคลนั้นจนกว่าจะตาย เปลี่ยนเป็นคนอื่นไม่ได้ จะต้องเป็นคนนี้แหละตั้งแต่เกิดไปจนตาย แล้วถึงค่อยเปลี่ยน ถ้าอยากจะเปลี่ยน แต่ว่าระหว่างที่เป็นคนนี้ ทำบุญก็ยังเป็นเทวดาทันทีไม่ได้ ทำบาปก็ตกนรกทันทีไม่ได้ จนกว่าจะตายก่อน แล้วก็กรรมนั้นก็ให้ปฏิสนธิจิตเกิด แล้วแต่ว่าจะเป็นกุศลกรรม หรืออกุศลกรรม แค่นี้พอไหม ปฏิสนธิจิตกับภวังคจิต

ผู้ฟัง ฟังถึงตอนนี้ เพราะฉะนั้น คนเราที่เกิดมานี้เป็นนามธรรมเกิด หรือว่านายประทีปเกิด หรือเป็นจิต เจตสิก หรือรูปเกิด

ท่านอาจารย์ ไม่มีชื่อ สภาพปรมัตถธรรมมีเพียงจิต เจตสิก รูป เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นคุณประทีป หรือคุณอะไรๆ ก็คือจิต เจตสิก รูป ถ้าไม่มีจิต เจตสิก รูป ใครก็ไม่มีทั้งนั้น อย่างนี้ก็คงจะเป็นที่เข้าใจแล้วว่า มีสภาพธรรมจริงๆ ที่เป็นปรมัตถธรรม ๓ ที่เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป โดยสภาพธรรมอีกอย่างหนึ่งคือ นิพพาน ไม่เกิด

ขอย้อนไปที่เป็นปฏิสนธิจิต ซึ่งเป็นผลของกรรม เพราะว่าทุกคนอยากได้รับผลที่ดี ไม่มีใครอยากได้รับผลของอกุศลกรรมเลย แต่ลืมทำเหตุที่ดี ใจก็ปรารถนาแต่จะได้ผลที่ดี แต่อกุศลจิตก็เกิดไปเรื่อยๆ เพราะฉะนั้น เหตุกับผลก็ต้องไม่ตรงกัน เพราะว่าถึงแม้อยากจะได้ผลที่ดีสักเท่าไร แต่ผลที่ดีก็ไม่เกิด และเวลาที่เราพูดถึงผลของกรรม เราทราบแล้วตอนนี้ ขณะเกิดปฏิสนธิจิตดับแล้วก็จริง แต่กรรมนั้นนั่นเอง กรรมเดียวกันนั้นที่ทำให้ปฏิสนธิจิตเกิด ก็ทำให้ขณะจิตเกิดต่อไป ไม่ให้ดับ ไม่ให้ตาย ไม่ให้หมด ต้องเป็นภวังค์ จิตนี้เป็นภวังค์ เวลาที่ใช้คำว่า ภวังค์ หมายความถึงจิต หรือหน้าที่ของจิต ซึ่งจิตทั้งหมดมี ๘๙ หรือ ๑๒๑ โดยพิเศษ แต่มีกิจของจิต ๑๔ กิจ แล้วเราจะค่อยๆ ทราบว่า ๑๔ กิจ ทำกิจไหน เมื่อไร ขณะแรกที่สุด คือ ปฏิสนธิจิต ขณะที่ ๒ คือ ภวังคจิต

ขณะนี้ เดี๋ยวนี้มีใครมีปฏิสนธิจิตบ้างไหม (ไม่มี) ภวังคจิตมีไหม (มี) แสดงให้เห็นว่า ยังไม่ตายต้องมีจิตที่ดำรงภพชาติด้วยกรรมที่ทำไว้

เพราะฉะนั้น บางคนก็อายุสั้น บางคนก็อายุยืน ยังตายไม่ได้ กรรมยังไม่หมด ต้องอยู่ต่อไปจนกว่าจะถึงเวลาที่สิ้นกรรม คนไทยใช้ภาษาเก่ง ใช้คำว่า ถึงแก่กรรม หมายความถึงเวลาที่สิ้นสุดกรรมที่จะทำให้เป็นคนนี้อีกต่อไป แต่เราพูดสั้น ซึ่งถ้ามีแต่ปฏิสนธิจิตกับภวังคจิต ก็ไม่เดือดร้อนอีก ไม่เห็นรู้อะไรเลย ตอนเกิดไม่เห็นโลกนี้เลย โลกนี้จะเป็นอย่างไรก็ไม่รู้ จะมีแสง สี เสียงอย่างไร ก็ไม่เห็น ไม่ได้ยินทั้งหมด เวลาที่เป็นภวังค์ อย่างเวลาที่นอนหลับสนิท ก็ไม่เห็น ไม่ได้ยิน ไม่รู้ว่าโลกนี้เป็นอย่างไร ทั้งๆ ที่ก่อนหลับ รู้ เห็น แต่พอหลับสนิท หมดเลย ไม่มีเหลือเลย เพราะว่าเป็นจิตที่ดำรงภพชาติ เพื่อจะได้รับผลของกรรม เมื่อตื่นแล้วเห็น แล้วแต่ว่าจะเห็นสิ่งที่ดีหรือไม่ดี ก็เป็นผลของกรรม

เพราะฉะนั้น เราย่อยจิตเป็นขณะหนึ่งๆ ที่จะพูดว่า จิต ๔ ชาตินี้ ก็ต้องจิตขณะนั้นเป็นชาติอะไร อย่างปฏิสนธิจิตเป็นชาติอะไร (วิบาก) ภวังคจิตเป็นชาติอะไร (เป็นวิบาก) เห็นไหม แล้วก็กรรมในภูมิที่มีขันธ์ ๕ คือ มีรูปด้วย ไม่ได้ทำให้แต่เฉพาะจิตกับเจตสิกเกิด ยังทำให้มีรูปซึ่งเกิดจากกรรม เพื่อที่จะได้รับผลของกรรม รูปที่เกิดจากกรรม คือ จักขุปสาท เป็นรูปพิเศษที่สามารถกระทบกับสิ่งที่กระทบตา โสตปสาท เป็นรูปพิเศษที่สามารถกระทบเสียงที่ทำให้มีการได้ยินเดี๋ยวนี้ มีใครมองเห็นจักขุปสาท หรือเห็นโสตปสาทไหม (ไม่ได้) แต่สิ่งที่เห็นได้เป็นรูปชนิดหนึ่ง คือ วัณณะ หรือวัณโณ หมายความถึงสีหรือแสงสว่าง ที่ทำให้ปรากฏทางตาได้ เพราะฉะนั้น กรรมทำให้ มีตา มีหู มีจมูก มีลิ้น มีกาย

ถ้าจะกล่าวเลยไปอีก คือ อายตนะ ต่อไปก็คงจะเจออีกหลายศัพท์ แต่ว่าก็คือมาจากสภาพธรรม คือ จิต เจตสิก รูป นั่นเอง เพราะฉะนั้น เรียนพื้นฐานให้มั่นคง ให้เข้าใจจริงๆ แล้วเมื่อถึงเวลาที่ไปพบคำไหนก็รู้ว่าคำนั้นได้แก่ปรมัตถ์อะไร

เพราะฉะนั้น กรรมก็ทำให้ ตา หู จมูก ลิ้น กาย เกิด เป็นทางที่จะรับผลของกรรม ให้ทราบว่า กรรมทำทั้งหมดเลย ตั้งแต่เกิดมามีปฏิสนธิจิต มีภวังคจิต แล้วก็มีตา หู จมูก ลิ้น กาย เรายังไม่ไปถึงละเอียดว่าขณะแรกที่จิตเกิดประกอบด้วยรูปกี่รูป กี่กลุ่ม กี่กลาป แต่ให้ทราบว่ากรรมทำให้มีรูปเกิดด้วย แต่ว่ารูปที่ไม่ได้เกิดจากกรรมก็มีรูปที่เกิดจากจิตก็มี รูปที่เกิดจากอุตุ ความเย็น ความร้อนก็มี รูปที่เกิดจากอาหารก็มี เพราะว่าถ้ามีแค่รูปที่เกิดจากกรรมอย่างเดียวเท่านั้นไม่พอ นิดเดียวเองที่จักขุปสาท นิดเดียวเองที่โสตปสาท แล้วก็กายปสาทซึมซาบอยู่ทั่วตัว แต่ต้องอาศัยรูปอื่นด้วย แต่ให้ทราบว่า ทางรับผลของกรรม มี ๕ ทาง ตา หู จมูก ลิ้น กาย ตาบอดดีไหม จะได้ไม่ต้องเห็น เห็นดีกว่าใช่ไหม เพราะว่าเห็นสิ่งที่ดีก็ได้ เห็นสิ่งที่ไม่ดีก็ได้ แล้วแต่กรรม แต่ข้อสำคัญกว่านั้นก็คือหลังจากที่เห็นแล้วเป็นกุศลหรือเป็นอกุศล นี่เป็นสิ่งที่สำคัญ เพราะอะไร เพราะเราห้ามกรรมไม่ได้ว่าจะไม่ให้วิบากเกิดทางตาหรือทางหู แต่ว่าหลังจากนั้นแล้วถ้าคนที่มีปัญญาฟังธรรม แต่ก่อนนี้เคยโกรธ ถ้าสะสมกุศลมากๆ มากทีเดียว กุศลเกิดแทนอกุศลได้ แต่ต้องเป็นผู้ที่รู้ตัวเองว่าเป็นอย่างนั้นหรือเปล่า เพราะเป็นเรื่องที่ละเอียดมากที่ว่าทันทีที่เห็นแล้วจะเป็นกุศลแทนอกุศล หรือทันทีที่เห็นแล้วก็ไม่รู้อะไรก็มีความชอบอย่างบางที่สุดโดยไม่รู้ตัวเลยที่เป็นอาสวะ ไม่ใช่เป็นอนุสัย แต่ว่าเป็นระดับของอาสวะ

เพราะฉะนั้น จะเห็นได้ว่า เราเริ่มไปถึงสังสารวัฏฏ์แล้วใช่ไหม กิเลสวัฏฏ์เป็นปัจจัยให้เกิดกรรมวัฏฏ์ กรรมวัฏฏ์เป็นปัจจัยให้เกิดวิปากวัฏฏ์ เพราะมีกรรมจึงมีวิบาก เมื่อมีวิบากแล้วไม่ได้หมดกิเลสเลย ทันทีที่เห็นกิเลสเกิดต่ออีก แล้วก็เป็นเหตุให้กระทำกรรมอีก แล้วก็เป็นเหตุให้เกิดวิบากอีก ถ้าไม่รู้ก็ไม่มีทางที่จะพ้นไปได้เลย ก็ต้องเป็นอย่างนี้นั่นเอง และเป็นอย่างนี้มานานเท่าไหร่ก็ไม่ทราบ แล้วก็จะต้องเป็นต่อไปอีกนานเท่าไรก็ไม่ทราบ ถ้าไม่มีปัญญาที่จะรู้ความจริง แต่ยังชอบอยู่ใช่ไหม จริงๆ ต้องเป็นผู้ตรง ธรรมต้องเป็นผู้ตรงมาก แล้วมีเหตุผลทุกอย่าง ยังอยากเกิดอีกใช่ไหม ยังไม่อยากตายใช่ไหม ยังชอบที่จะเห็น จะได้ยินใช่ไหม เพราะอะไร เพราะปัญญาไม่ถึงระดับที่จะหน่าย หรือจะคลายความติดข้องในสิ่งที่เคยติดมานานแสนนาน ถ้ามีคนหนึ่งเขาบอกว่าเบื่อ โดยที่ไม่มีปัญญาเลย เพราะอะไร เบื่ออะไร เบื่อเห็นหรือเปล่า เบื่อเรื่องราวของสิ่งที่เห็นมากกว่า เบื่อเรื่องราวที่ได้ยิน แต่ไม่ใช่เบื่อสภาพธรรมซึ่งไม่ใช่เรา แต่เป็นธาตุชนิดหนึ่งซึ่งเกิดเห็นแล้วก็ดับ ไม่มีอะไรที่เป็นของเราเลยสักอย่างเดียว ที่เคยยึดถือว่าเป็นเรา เพราะไม่รู้ แท้ที่จริงก็คือนามธรรมและรูปธรรมซึ่งมีปัจจัยเกิดแล้วก็ดับ ไม่ต้องกลัวเลย อย่างไรๆ ก็ไม่หมดกิเลส เพียงแค่ฟัง ทำอะไรกิเลสไม่ได้เลย ไม่มีใครฟังแล้วเป็นพระอรหันต์ ถ้าปัญญาอีกระดับหนึ่งไม่เกิด ไม่มีใครที่ฟังแล้วเป็นพระโสดาบัน ถ้าไม่รู้แจ้งสภาพธรรมตามความเป็นจริง ไม่ใช่ง่าย

ไม่ทราบคุณแจ๊คจะพูดถึงท่านหนึ่งซึ่งมาที่นี่ เพราะว่าโปรเฟสเซอร์ของเขาจะให้มาถ่ายรูปคนที่บรรลุอริยสัจจธรรม เมื่อเช้านี้เอง เพราะฉะนั้น เขาถึงได้มาแสวงหา มาตามวัดไทย เพราะคิดว่าจะมีผู้ที่รู้แจ้งอริยสัจจธรรม แต่เขาไม่รู้เลยว่า อริยสัจจธรรมคืออะไร รู้แจ้งอริยสัจจธรรมคืออะไร แล้วเขาจะหาอะไร สิ่งที่เขาถ่ายไปก็คือรูป ไม่ใช่อริยสัจจธรรม ไม่ใช่คนที่รู้แจ้งอริยสัจจธรรม เพราะฉะนั้น พอสนทนากันเสร็จแล้วเขาก็บอกว่า เขาไม่มีทางสำเร็จวิชานี้ เพราะว่าเขาไม่รู้ว่าใครเป็นพระอริยบุคคล ต้องเขาเป็น เมื่อไรเขาถึงจะรู้ได้ว่าใครเป็น เพราะฉะนั้น ถ้าเขาบังเอิญไปเจอใครที่บอกว่าเป็น กับคนที่บอกหนทางที่จะทำให้ปัญญาเขาเกิด ก็ลองคิดดูสิว่า อย่างไหนเป็นความจริง ใครก็พูดได้ว่าเป็น แต่รู้อะไร เพราะฉะนั้น เขากลับไป เขาก็บอกว่าไม่เอาแล้ว คือ หาไม่เจอ ไม่มีทาง ถ้าถ่ายไปก็ให้โปรเฟสเซอร์หาเองว่าอยู่ตรงไหน ไม่มีทางที่จะไปถ่ายรูปคนที่รู้แจ้งอริยสัจจธรรมได้เลย แสดงถึงการศึกษา สิ่งที่ไม่รู้ แล้วไม่พยายามเข้าใจให้ถูกต้อง ก็คิดว่ารู้

นี่เราจะมาถึง อัพยากตธรรม แสดงให้เห็นความหลากหลาย จิต เจตสิก รูป แค่นี้ แต่แสดงโดยนัยต่างๆ ๔๕ พรรษา ไม่พ้นจากเรื่อง จิต เจตสิก รูป เลย เพื่ออะไร เพื่อให้เราเข้าใจจริงๆ ไม่ใช่เพียงฟังแล้วสับสน แต่ต้องให้เข้าใจชัดแล้วก็ลึกถึงลักษณะจริงๆ ของสภาพธรรมนั้น เพราะฉะนั้น แทนที่จะกล่าวเพียง จิต เจตสิก โดยนัยของชาติ ๔ ทรงแสดงธรรมอีกนัยหนึ่ง เพื่อให้เราเข้าใจขึ้นอีกว่า กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา "กุสลา ธัมมา" ก็คือธรรมที่เป็นกุศล "อกุสลา ธัมมา" ธรรมที่เป็นอกุศล "อัพยากตา ธัมมา" คือธรรมที่ไม่พยากรณ์ พยากรณ์ไม่ได้ เพราะว่าความจริงแล้วไม่ใช่กุศล และอกุศล เมื่อสภาพนั้นจริงๆ เป็นอย่างไร ก็ทรงแสดงตามความเป็นจริงอย่างนั้น เคยไปงานสวดศพไหม จำคำนี้ได้ไหม กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา ถ้าไม่ศึกษาธรรมก็ไม่รู้ ท่องได้ ฟังได้ แต่เดี๋ยวนี้รู้ว่าได้แก่อะไรบ้าง

ปรมัตถธรรมมี ๔ ที่เป็นกุศลธรรมประเภทหนึ่ง ที่เป็นอกุศลธรรมอีกประเภทหนึ่ง ที่ไม่ใช่กุศลธรรม และอกุศลธรรมอีกประเภทหนึ่ง ที่จริงพระองค์ก็ตรัสชัดเจน แต่เราเองสับสน แต่ถ้าเราไม่สับสนก็คือว่า เมื่อตรัสสิ่งใด ไม่มีการเปลี่ยนแปลงเลย ซึ่งเราจะต้องพิจารณาว่า สภาพธรรมใดเป็นกุศล

จิต เจตสิกเป็นกุศลได้ จิต เจตสิกเป็นอกุศลได้ แต่รูปเป็นกุศล เป็นอกุศลไม่ได้ เพราะรูปไม่ใช่สภาพรู้ เพราะฉะนั้น เมื่อรูปไม่ใช่สภาพรู้ จึงไม่ใช่กุศล อกุศล รูปเป็นอัพยากตธรรม ก็ไม่เห็นยากเลย ถ้าเราเข้าใจปรมัตถธรรม เข้าใจนามธรรม รูปธรรม แล้วก็เข้าใจความหมายของอัพยากตะว่าธรรมใดๆ ทั้งสิ้น สภาพปรมัตถธรรมที่ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล ต้องเป็นอัพยากตะ

เวลาไปงานสวดศพยิ่งช่วยใช่ไหม กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา แต่ตอนนี้เรารู้ความหมายว่า อัพยากตธรรมหมายความถึงธรรมทุกอย่างที่ไม่ใช่กุศล และอกุศล เพราะฉะนั้น รูปเป็นอะไร (อัพายกตธรรม) ปรมัตถธรรม มี ๔ จิตที่เป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี เป็นวิบากก็มี เป็นกิริยาก็มี เพราะฉะนั้น จิตที่ไม่ใช่กุศล อกุศล คือ วิบากจิตกับกิริยาจิตเป็นอัพยากตะ ก็ไล่เรียงไปอย่างนี้ เจตสิกที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี เจตสิกที่เป็นวิบาก เจตสิกที่เป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล เพราะฉะนั้น เจตสิกที่เป็นวิบากกับกิริยาก็เป็นอัพยากตะ

ผู้ฟัง ทำไมเวลางานศพจะต้องมีคำว่า กุสล ธัมมา อกุสลา ธัมมา และ อัพยากตา ธัมมา

ท่านอาจารย์ สวดพระอภิธรรม มีตลอดมาตั้งแต่เกิดเราก็ได้ยินคำว่า สวดพระอภิธรรม ธรรมสังคณีปกรณ์ คัมภีร์ต้น คัมภีร์แรกของพระอภิธรรมปิฎก กล่าวถึงกุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา เพราะฉะนั้นคนสมัยโน้น ปัญญาต่างกับคนสมัยนี้ นี่คืออรรถกถา แล้วตัวพระไตรปิฎกยิ่งยาก อภิธรรมปิฎกยากที่สุด ถ้าไม่เรียนให้เข้าใจก่อน จะอ่านพระไตรปิฎกไม่เข้าใจ แต่ถ้าเข้าใจแล้วอ่านพระไตรปิฎกได้ อ่านอรรถกถาก็ได้ นี่เป็นเหตุที่เราต้องเรียนก่อน เพื่อที่เราจะได้อ่านพระไตรปิฎกเข้าใจ

ตอนนี้ไม่มีปัญหาเลย กุศลจิต อกุศลจิต วิบากจิต กิริยาจิต อะไรเป็นกุศลธรรม อะไรเป็นอกุศลธรรม อะไรเป็นอัพยากตธรรม รูปทุกรูปทั้งหมดเป็นอะไร ถ้ากล่าวโดยธรรม ๓ อย่าง คือ กุศล อกุศล อัพยากตะ (เป็นอัพยากตะ) นิพพานเป็นอะไร (อัพยากตะ) แต่ด้วยความเข้าใจที่ไม่ลืม ความเข้าใจนี้ไม่ลืม แต่ถ้าจำหรือท่อง แล้วก็ไม่รู้เรื่องก็มี อย่างสวดโดยไม่รู้ว่าคืออะไร หรือคนฟังสวดก็ไม่รู้ว่าคืออะไร ก็มี แต่ต่อไปนี้รู้ ว่าหมายถึงอะไร ที่ตัวคุณนัฏฐวี มีธรรมอะไรบ้าง

ผู้ฟัง มีจิต เจตสิก แล้วก็รูป

ท่านอาจารย์ มีกุศลธรรม หรืออกุศลธรรม หรืออัพยากตธรรม

ผู้ฟัง มีกุศลธรรม แล้วก็อกุศลธรรม แล้วก็อัพยากตธรรม

ท่านอาจารย์ อะไรเป็นกุศลธรรม อะไรเป็นอกุศลธรรม

ผู้ฟัง จิตแล้วก็เจตสิก

ท่านอาจารย์ อะไรคืออัพยากตธรรม

ผู้ฟัง รูป

ท่านอาจารย์ เท่านั้นหรือ

ผู้ฟัง แล้วก็จิต เจตสิกด้วย

ท่านอาจารย์ ที่เป็นวิบากกับที่เป็นกิริยา จำกัดความง่ายมากที่ไม่มีวันผิด แต่ว่าต้องไม่ลืม เท่านั้นเอง เพราะว่าจิต มีถึง ๔ ชาติ ถ้าจิตที่เป็นกุศล อกุศล กล่าวโดยนัยของกุศล อกุศล ชาติ ๔ ก็เป็นวิบาก กิริยา ถ้ากล่าวโดยนัยของธรรม ๓ หมวด คือ กุศล อกุศล อัพยากตะ วิบากจิต วิบากเจตสิก กิริยาจิต กิริยาเจตสิก เป็นอัพยากตธรรม

คุณนัฏฐวี มีกิริยาจิตหรือไม่

ผู้ฟัง มี

ท่านอาจารย์ เหมือนของพระอรหันต์หรือไม่

ผู้ฟัง ไม่เหมือน

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น มีกี่ดวง (๒ ดวง) ปัญจทวาราวัชชนจิต กับ มโนทวาราวัชชนจิต ไม่ยาก เรียนเรื่องไม่ยาก แต่จะรู้จริงๆ ยากกว่ามากมาย ยากกว่ามาก แล้วสามารถที่จะรู้จริงๆ ได้ แต่ต้องเข้าใจก่อนว่าขณะนี้เป็นอะไร เป็นนามธรรม หรือเป็นรูปธรรม รูปธรรมต้องต่างจากนามธรรมแน่นอน แล้วรูปธรรมก็ไมใช่เรา นามธรรมก็ไม่ใช่เรา ถ้าเรียนแล้วก็ไม่มีเรา เพราะมีจิต เจตสิก รูป เกิดขึ้น จึงเข้าใจว่ามีเรา

ผู้ฟัง ที่ว่ากุศลธรรมกับอกุศลธรรม แล้วก็อัพยากตธรรมเป็นเหตุที่จะพยากรณ์ผล ใช่ไหม

ท่านอาจารย์ กล่าวถึงธรรม แล้วจะไม่เว้นอะไรเลย กว้างมาก อย่างเวลาที่กล่าวถึงปรมัตถธรรม ครอบงำหมดเลย ไม่ว่าในอดีต รูปก็เป็นรูป นามในอดีตก็เป็นนาม เปลี่ยนไม่ได้ เพราะฉะนั้น เวลาที่พูดถึงกุศลธรรมก็หมายความถึงธรรมที่เป็นกุศลทั้งหมด ไม่ว่าจะในโลกนี้ บนสวรรค์ หรือพรหมโลก กุศลธรรมก็เป็นกุศลธรรม

ผู้ฟัง รูป มีรูปที่ดี และรูปที่ไม่ดี คือ รูปที่เป็นผลของกุศล รูปที่เป็นผลของอกุศล แต่ว่ารูปไม่เป็นอัพยากตธรรม

ท่านอาจารย์ รูปเป็นอัพยากตธรรม เพราะเหตุว่ารูปไม่รู้อะไรเลย รูปจะเป็นกุศลไม่ได้ จะช่วยเหลือใครไม่ได้ จะเมตตาใครไม่ได้ เพราะไม่ใช่สภาพรู้

ผู้ฟัง แต่มันเป็นผล

ท่านอาจารย์ เป็นผลของกรรมได้ แต่ไม่ใช่วิบาก

ผู้ฟัง เพราะว่าไม่ได้เป็นนามธรรม ใช่หรือไม่

ผู้ฟัง รูปเป็นผลของกรรมได้ บางครั้งรูปไม่เป็นผลของกรรมก็ได้ รูปมันเกิดขึ้นเองก็มี ใช่ไหม

ท่านอาจารย์ รูปเกิดขึ้นโดยสมุฏฐาน ต้องมีสมุฏฐาน คือ ธรรมที่ก่อตั้งให้รูปเกิด ลักษณะของรูปมีลักษณะที่เกิดขึ้นปรากฏ ไม่เหมือนนามธรรม ไม่มีรูปร่างสัณฐานอะไรเลยทั้งสิ้น รสไม่มี กลิ่นไม่มี ถ้าเป็นนามธรรมล้วนๆ นึกถึงขณะแรกที่จิตเกิด ไม่มีตา ไม่มีหู แต่ธาตุรู้เกิดขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น เวลานี้เรามีทั้งตาเห็น มีหูได้ยิน ก็รกไปหมด เต็มไปหมด ไม่รู้อะไรเป็นนาม อะไรเป็นรูป แต่ถ้าเอารูปออกหมด สี เสียง กลิ่น รส อ่อน แข็ง เย็น ร้อนไม่มี แต่ก็ยังมีธาตุรู้ หรือสภาพที่คิดนึก

เพราะฉะนั้น จึงเห็นลักษณะที่ต่างกันของนามธรรมกับรูปธรรมว่า นามธรรมเป็นสภาพรู้ แต่รูปธรรมไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลยทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น มีรูปที่เกิดจากกรรมเป็นสมุฏฐาน มีรูปที่เกิดจากจิตเป็นสมุฏฐานต่างกับรูปที่เกิดจากกรรมเป็นสมุฏฐาน มีรูปที่เกิดจากอุตุเป็นสมุฏฐานก็ต่างกับรูปที่เกิดจากกรรมและจิตเป็นสมุฏฐาน และมีรูปที่เกิดจากอาหารเป็นสมุฏฐานก็เป็นอีกสมุฏฐานหนึ่งที่ทำให้เกิดรูป ในร่างกายของเราที่เป็นสัตว์โลก มนุษย์พวกนี้ สัตว์เดรัจฉาน มีทั้งรูปที่เกิดจากกรรม มีทั้งรูปที่เกิดจากจิต มีทั้งรูปที่เกิดจากอุตุ มีทั้งรูปที่เกิดจากอาหาร แต่นอกจากสิ่งที่มีชีวิต จะมีแต่รูปที่เกิดจากอุตุ

ผู้ฟัง ขอเรียนถามเรื่องรูปที่เกิดจากจิต ขอตัวอย่างด้วย

ท่านอาจารย์ ยิ้มหน่อยสิ นั่นแหละ เก้าอี้ยิ้มไม่ได้ ต้องสิ่งที่มีจิต การเคลื่อนไหว การพูด ทั้งหมด นี่คือเพียงคร่าวๆ เมื่อถึงรายละเอียดจะรู้ว่าเป็นกลาปเล็กๆ กลุ่มที่เล็กมาก ในกลุ่มนั้นมีรูปอีกกี่รูปที่มากกว่า ๘ รูป เพราะว่าในกลุ่มที่เล็กที่สุดจะมีรูป ๘ รูป ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม เป็นมหาภูตรูป เป็นรูปใหญ่ และก็มีสี มีกลิ่น มีรส มีโอชาเกิดร่วมด้วย ในกลุ่มที่เล็กที่สุด