ปกิณณกธรรม ตอนที่ 107

ปกิณณกธรรม ตอนที่ ๑๐๗

สนทนาธรรม ที่ เขาเต่า หัวหิน

พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๖

ท่านอาจารย์ เพราะว่าโดยมากถ้าสติของคนนั้นไม่เกิดเลย ไม่เข้าใจเลย เขาก็ไม่สามารถที่จะรู้ความต่างกันของปัญญา ๒ ขั้น คือ ปัญญาขั้นฟังเข้าใจ และปัญญาขณะที่สติระลึก ถ้าสติระลึกจริงๆ คนนั้นจะทราบเลยว่า การศึกษาไม่ใช่ศึกษาโดยขั้นฟังระดับหนึ่งเท่านั้น แต่จะต้องศึกษาเพื่อที่จะเข้าใจลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏในขณะนั้นจริงๆ ผู้นั้นจะรู้ด้วยตนเองทุกอย่างว่า คำสอนของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นจริงอย่างนี้ และต้องเป็นอย่างนี้ตามลำดับ เพราะฉะนั้นก็ไม่ต้องทำอะไรเลย นอกจากเข้าใจให้ถูกต้อง เรื่องของขณะที่สติเกิด แล้วก็กำลังค่อยๆ ศึกษาเพื่อเข้าใจลักษณะของสภาพธรรม กิจอื่นไม่มีเลย นอกจากกิจญาณ และถ้าเข้าใจจริงๆ แล้วก็ไม่มีใครไปทำให้สติปัฏฐานเกิดได้ ต้องเป็นเรื่องของความอดทน และเป็นเรื่องความเป็นผู้ตรงต่อธรรม

ผู้ฟัง ขณะที่สติปัฏฐานเกิดที่ไม่รู้ลักษณะสภาพธรรมตามความเป็นจริงเป็นอย่างไร

ท่านอาจารย์ ขณะที่สติปัฏฐานเกิด มีสภาพธรรมกำลังปรากฏในขณะนี้ปกติธรรมดา หลงลืมสติคือปกติ แต่เวลาที่สติปัฏฐานเกิดหมายความว่า มีการระลึกที่จะรู้ลักษณะของสภาพธรรม เพราะขณะนี้เป็นธรรม การระลึกได้อย่างเดียวไม่พอ ต้องมีสัมมาสังกัปปะด้วย มีวิตกเจตสิกด้วย

ผู้ฟัง อย่างเช่น โลภะเกิด เราก็รู้ได้ใช่ไหม

ท่านอาจารย์ รู้อย่างไร ถ้าถามว่า กาแฟอร่อยไหม ก็ตอบได้ใช่ไหมว่าอร่อย ขณะนั้นเป็นสติหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่ใช่

ท่านอาจารย์ ไม่ใช่ แล้วขณะใดเป็นสติ

ผู้ฟัง ขณะที่ระลึกรู้

ท่านอาจารย์ ระลึกรู้อะไร

ผู้ฟัง รู้รส

ท่านอาจารย์ รู้รสใช่ไหม ขณะนั้นรู้รสว่าอย่างไร

ผู้ฟัง รู้ว่าเป็นนามธรรม

ท่านอาจารย์ ขณะที่ตอบว่า รู้รส อันนี้ต้องแยกว่า ถ้าสติระลึกลักษณะที่สภาพลิ้มรส สภาพที่รู้รสว่าเป็นลักษณะรู้ นั่นถึงจะเป็นสัมมาสติที่จะระลึกที่ลักษณะรู้ แต่ยังต้องอาศัยสัมมาสังกัปปะด้วย ขาดไม่ได้เลย

ผู้ฟัง ต่างกันที่ขณะที่โมหะไม่รู้

ท่านอาจารย์ โมหะก็ไม่รู้เลย เวลานี้หลังจากเห็นแล้วเป็นโมหะก็ไม่รู้ หลังจากได้ยินเป็นโมหะก็ไม่รู้ หลังจากลิ้มรสเป็นโมหะก็คือไม่รู้ ไม่รู้คือไม่รู้ความจริงของสภาพธรรม ขณะที่มีโมหะก็ไม่รู้ว่าเป็นโมหะ เช่น เวลาเราเห็น หลังจากเห็นก็เป็นโมหะก็ไม่รู้ว่าเป็นโมหะ นั่นคือโมหะแล้วที่ไม่รู้ แต่ถ้าเกิดดีใจเกินกว่านั้นไปอีกนิดหนึ่งว่า สามารถที่จะผ่องแผ้วได้หรืออะไรอย่างนี้ ก็ต้องมีความละเอียดว่ามีเราแทรกอยู่หรือไม่ว่า เป็นเราที่สามารถจะมีความผ่องแผ้วได้ หรืออีกลักษณะหนึ่ง คือ ความผ่องแผ้วเป็นของเรา

เพราะฉะนั้น ลักษณะของความเป็นตัวตนจะมี ๓ อย่าง คือ ความยึดมั่นด้วยตัณหา ๑ ด้วยความเป็นของเรา ความยึดมั่นด้วยความเป็นตัวเราด้วยทิฏฐิ ๑ และด้วยความยึดมั่นว่าเป็นเราตัวใหญ่ๆ คือด้วยมานะอีก ๑ ซึ่งมีลักษณะ ๓ อย่าง แต่ถ้าเป็นฝ่ายกุศลจริงๆ จะสะอาดจริงๆ ขณะนั้นสามารถที่จะเห็นความผ่องแผ้วของจิต สภาพซึ่งปราศจากโลภะ โทสะ โมหะ แต่ต้องเป็นปัญญาที่สามารถที่จะแยกความต่างกันของความผ่องแผ้วหรือความปีติออกไปว่า ขณะนี้มีความแฝงไว้ด้วยเรา หรือของเรา หรือว่าตัวตนหรือไม่

อีกอย่างหนึ่งที่รู้สึกว่าเป็นปัญหามาก และเป็นปัญหาตลอดระหว่างคนที่ศึกษาธรรมแล้วคือ มีความคล้ายๆ กับว่าอยากจะให้ตนเองดีกว่าความเป็นจริง ฟังดูเหมือนไม่มีใครเป็นอย่างนี้เลยใช่ไหม แต่ถ้าสังเกตจากคำถาม เช่น เมื่อไรจะเป็นอย่างนี้? ทำไมฉันมีอกุศลมาก? เมื่อไรกุศลของฉันจึงจะเป็นอย่างนี้ได้? ฯลฯ แสดงให้เห็นว่า ทำไมเราไม่คิดถึงสภาพธรรมตามความเป็นจริงว่าเรามีทั้งกุศลและอกุศล ตามความเป็นจริงคือกุศลก็เป็นกุศล อกุศลก็เป็นอกุศล และไม่ต้องคิดว่า เมื่อไรเราจะไม่มีอกุศลอันนี้? หรือ เมื่อไรกุศลอันนี้เราจะเพิ่มขึ้น? เช่น เมื่อไรสติปัฏฐานจะเกิดบ่อยๆ? คำถามเหล่านี้ควรลืมไปเลย ถ้ามีคำถามเหล่านี้ก็คือว่า เราไม่รู้จักตัวเราเองตามความเป็นจริง เราอยากจะดีเกินกว่าความจริงที่เราเป็นอยู่ คือ เราอยากจะมีสติมากๆ ถ้าคนใดมีสติมากๆ นี่คือ ต้องการดีเกินความเป็นจริงที่ตนเองเป็น ในเมื่อไม่มีเหตุพอที่จะให้สติปัฏฐานเกิดมากๆ แต่ว่าใจคิดว่า เมื่อไรสติปัฏฐานจะเกิดมากๆ? นี่คือหวังจะดีเกินความเป็นจริง

เพราะฉะนั้น ผู้ที่เจริญสติปัฏฐานเป็นผู้ตรงที่สุด อกุศลทั้งหมดยังมีตราบใด ก็เป็นผู้ที่ตรงต่อความเป็นจริงว่ายังมีตราบนั้น ยังมีความสงสัยในลักษณะของสภาพธรรม ก็คือสงสัยในลักษณะของสภาพธรรม ยังไม่มีปัจจัยที่สติปัฏฐานจะเกิด ก็ไม่มีปัจจัยที่สติปัฏฐานจะเกิด ไม่ต้องคร่ำครวญว่า วันนี้สติเกิดน้อย หรือเมื่อนั้นเมื่อนี้ นั่นแสดงว่าเราต้องการที่จะดีเกินกว่าความเป็นจริงที่เราเป็น ถ้าทราบว่า สติปัฏฐาน คือ ขณะที่ระลึกรู้ลักษณะของสิ่งที่กำลังปรากฏ จะไม่สนใจเลยว่าจะรู้มากรู้น้อย รู้อะไรเพียงใด จะรู้โลกสว่างโลกมืดก็ไม่ต้องสนใจอีก แต่ว่าปริยัติเป็นอย่างไร ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติแล้ว ก็รู้จริงตามนั้นไม่ผิดกัน

ผู้ฟัง คำว่า ปิดบัง รู้สึกว่าไม่เห็นว่ามีอะไรปิดบัง นอกจากความไม่รู้ของเราเอง ทำให้ไม่สามารถเห็นธรรมตามความเป็นจริงได้ จนกว่าจะได้การอบรมสะสมสติและปัญญา ก็จะเห็นตามความเป็นจริงอย่างที่ผู้เห็นแล้ว

ท่านอาจารย์ ความจริงในขณะนี้ คือ ไม่ผิดจากปกติ เวลานี้เห็นเป็นอย่างไรก็ต้องเป็นอย่างนั้น จะผิดจากขณะนี้ไม่ได้เลย ที่กล่าวว่าทางตาที่กำลังสว่าง หรือทางปัญจทวารทางอื่นทั้งหมด ไม่ว่าทางหูที่เสียงกำลังปรากฏ ปิดบังมโนทวาร เพราะเหตุว่าเรารู้ว่ามโนทวารเกิดต่อทุกวาระของการเห็น หรือทุกวาระของการได้ยิน แต่ทำไมสภาพล้วนๆ ของมโนทวารจึงไม่ปรากฏเลย ใช่ไหม ทางตามีสีปรากฏ สักครู่หนึ่งมีเสียงปรากฏ กระทบแข็ง แข็งปรากฏ แล้วลักษณะของมโนทวารล้วนๆ ซึ่งเกิดต่อจากทางตา ทางหู เหล่านี้ไม่ปรากฏ เพราะว่าทางนี้ทางตาปรากฏ เสียงปรากฏ แข็งปรากฏ นี่แสดงให้เห็นว่าสภาพธรรมตามความเป็นจริงคืออย่างนี้ ไม่ได้ผิดปกติเลย เพราะฉะนั้น ปัญญาที่รู้ลักษณะของสภาพธรรมตามความเป็นจริง ไม่เปลี่ยน ลักษณะนี้ยังเป็นอย่างนี้

สำหรับผู้ที่เริ่มเข้าใจ และเริ่มระลึกรู้ลักษณะของสภาพธรรม ผู้นั้นก็จะรู้ว่า ขณะใดที่สติเกิด สติมีลักษณะอย่างนี้ กำลังระลึกที่ลักษณะของสภาพธรรมตามปกติอย่างนี้ และปัญญาในขั้นต้นยังไม่สามารถที่จะรู้ชัด แน่นอนที่สุดเหมือนกับมีดยังไม่คม แล้วเราก็ต้องลับมีดจนกว่ามีดนั้นจะคม ถ้ามีดคมแล้วไม่ต้องลับ ถ้ารู้แล้วไม่ต้องระลึก แต่เพราะเหตุว่า ไม่รู้จึงต้องระลึก และไม่รู้อีก แล้วระลึกอีก แล้วก็ไม่รู้อีก

คำว่า ไม่รู้ ที่นี่หมายความว่า ความรู้ขั้นปริยัตินี้มี ตอบกันได้หมดว่าทางตากำลังเห็นเป็นสภาพรู้ และสีก็เป็นสิ่งที่ปรากฏ ไม่ใช่สภาพรู้ แต่เวลาสติระลึกจริงๆ ไม่สามารถที่จะรู้ได้ว่า ธาตุรู้ หรืออาการรู้ หรือเพียงลักษณะรู้ ซึ่งไม่ใช่เรา ลักษณะของธาตุรู้จะต้องเป็นธาตุชนิดหนึ่งซึ่งเพียงเกิดขึ้น แล้วจริงๆ ก็ดับด้วย เกินกว่าที่เราจะไปยับยั้งได้ นี่เป็นเครื่องแสดงให้เห็นว่า พระปัญญาคุณของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า กว่าที่จะได้ประจักษ์ความจริง แล้วก็ทรงแสดงให้เราเข้าใจว่า ทุกอย่างไม่เที่ยง เว้นไม่ได้เลย ทุกอย่างรวมทั้งการเห็นขณะนี้ไม่เที่ยง ไม่เที่ยงที่นี่คือ ดับทันที ไม่ใช่ว่าจะต้องคิดว่า ไม่เที่ยงเมื่อตาเราบอดไปหรืออะไรอย่างนั้น แต่ขณะนี้กำลังเกิดดับ แต่ไม่รู้

เพราะฉะนั้น อวิชชามากมายสักเพียงใด ก่อนอื่นต้องเห็นอวิชชาของตนเอง และก็ต้องทราบว่า อวิชชานี้จะละได้ต่อเมื่อปัญญาค่อยๆ เจริญขึ้นโดยสติระลึก เพราะว่าปัญญาขั้นปริยัติทั้งหมด ฟังเท่าไรก็อยู่เท่านั้น คือ ทางตาก็เป็นธาตุรู้ และสิ่งที่ปรากฏทางตาก็เป็นแต่เพียงสีสันวัณณะต่างๆ ก็อยู่เท่านี้ไม่ไปไหน นั่นคือปัญญาขั้นปริยัติ จะเจริญมากมาย ๗ คัมภีร์ กี่อรรถกถาก็ตาม ก็จะอยู่เพียงเท่านี้ เพราะเหตุว่าสภาพธรรมมีจริงๆ กำลังทำการงาน สภาพธรรมทุกอย่างเกิดขึ้นทำการงาน เห็น ไม่ได้เกิดขึ้นลอยๆ กำลังทำกิจเห็น มีสิ่งที่ปรากฏทางตาให้จิตเห็นทำหน้าที่เห็น เสียงที่กำลังปรากฏในขณะนี้ก็เกิดขึ้น แล้วจิตได้ยินก็มีหน้าที่เกิดขึ้นคือ ได้ยินเสียงที่กำลังปรากฏในขณะนี้ นี่คือกิจการงานหน้าที่ต่างๆ

ผู้ฟัง ฟังท่านอาจารย์กำลังให้คำอธิบาย ตามความเป็นจริงเดี๋ยวนี้ เห็นท่านอาจารย์ และเสียงที่ท่านพูดก็ได้ยินทุกถ้อยคำ รู้หมดเลย และจำได้ ซึ่งมีลักษณะที่เกือบจะพร้อมกันไปเลย

ท่านอาจารย์ อันนี้ก็เป็นของจริงอีก จริงอย่างไรต้องเป็นจริงอย่างนั้น จริงอย่างนี้ ถ้าไม่เคยฟังพระธรรมเลย ใครจะมาบอกว่า สิ่งที่ปรากฏทางตา ไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่บุคคลตัวตน ก็ต้องหัวเราะ หรือเมินเฉย หรือไม่เชื่อ แต่ถ้าศึกษาพระธรรมถึงขณะจิตทีละขณะ ซึ่งต่างกันจากทางตาแล้วผ่านไปถึงทางหู และมีการคิดนึก มีการจำได้ หรือเสียงที่กำลังปรากฏ ขณะแรกวาระแรกก็ได้ยินเสียง และภายหลังก็รู้ความหมาย เพราะเหตุว่าถึงเราจะไม่ได้ยินเสียง เรานึกคำได้ นึกถึงเขาเต่า ทุกคนนึกในใจ เขาเต่า เสียงไม่ได้ออกมาเลย แต่ใจนึกได้ ไม่ว่าเราจะนึกถึงใครก็ตาม จะมีชีวิตอยู่หรือว่าจะสิ้นชีวิตไปแล้วก็ตาม ทันทีที่นึกเป็นเรื่องเป็นคำ ให้ทราบว่าเป็นสัญญาความจำเสียง ซึ่งทำให้มีชื่อต่างๆ แล้วก็ทำให้เรานึกถึงเรื่องราวต่างๆ นี่ก็เป็นจริง ทั้งหมดเป็นจริงอย่างไรเป็นจริงอย่างนั้น ไม่ต้องไปบิดเบือน ไม่ต้องไปคิดว่า ธรรมคืออย่างอื่น

เวลาที่ปัญญาอบรมเจริญแล้วรู้ความจริงอย่างนี้ สามารถที่จะรู้ได้ว่าไม่ใช่ตัวตน ซึ่งการไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่เพียงแต่ขั้นปริยัติที่เรามาพูดกันทุกวันๆ เปิดตำรามากี่เล่มว่าไม่ใช่ตัวตน แต่ไม่ใช่ตัวตนเพราะเหตุว่าสามารถที่จะเข้าใจในธาตุรู้ที่กำลังเห็น เมื่อเข้าใจในลักษณะของธาตุรู้ซึ่งเป็นอาการรู้ที่กำลังเห็น จะทราบว่านั่นเป็นแต่เพียงนามธรรมชนิดหนึ่ง เป็นธาตุชนิดหนึ่ง เพราะฉะนั้น เวลาที่มีได้ยินเกิดขึ้น ก็สามารถที่จะเข้าใจในธาตุที่ได้ยินเสียงว่าเป็นธาตุรู้เสียง ที่เราใช้คำว่า ได้ยิน เพราะฉะนั้นก็จะมีความคุ้นเคยกับธาตุรู้ ทั้งทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ทางใจ และยังอีกสารพัดของลักษณะที่เรามีอยู่ในวันหนึ่ง เช่น ความโกรธ ความดีใจ ความเสียใจทั้งหมด หรือการนึกคิดทั้งหมด

ปัญญาสามารถจะรู้ในลักษณะอาการซึ่งเป็นธาตุรู้แต่ละอย่างๆ จนกว่าจะทั่ว ต้องใช้คำว่า จนทั่ว ถ้าไม่ทั่วแล้วไม่มีทาง จะไปไม่ใช่ตัวตนไม่ได้ จะละคลายการยึดถือไม่ได้ เพราะว่าปัญญาเพียงแต่รู้จักชื่อนามกับรู้จักชื่อรูป แต่ตัวจริงของนาม ตัวจริงของรูป ซึ่งกำลังทำกิจการงานในขณะนี้ ไม่เคยรู้ นี่คือปัญญาที่ต่างขั้น เพราะฉะนั้นเวลาที่ประจักษ์ลักษณะของสภาพธรรมจริงๆ ไม่ผิดปกติ ปกติเป็นอย่างไร ตามที่ทรงแสดงไว้ จะต้องรู้ตามความเป็นจริงอย่างนั้น แม้แต่มโนทวาร ซึ่งเกิดต่อจากทวารทางตา ทางหู ก็ต้องรู้ตามความเป็นจริงอย่างนั้น

ผู้ฟัง มีคำเปลี่ยนในเรื่องของคำว่า ธาตุรู้ แต่เวลาที่เราพูดก็พูดว่า เป็นเรื่องของโสตวิญญาณ จักขุวิญญาณ ถ้าไม่เปลี่ยนมาเป็นคำว่า ธาตุรู้ อาการรู้นี้

ท่านอาจารย์ ไม่มีทางเลย เพราะเหตุว่ามีลักษณะ ๒ อย่าง คือ นามธรรมกับรูปธรรม ทั้งหมดย่อโลกทุกจักรวาลลงมาแล้ว จะมีสภาพธรรมเพียง ๒ อย่าง คือ สภาพซึ่งเป็นธาตุรู้กับสภาพที่เป็นรูปธรรม คือไม่ใช่สภาพรู้ ไม่ใช่ธาตุรู้ ไม่สามารถจะรู้อะไรได้เลย เพราะฉะนั้นเมื่อความจริงเป็นอย่างนี้ ปัญญาก็จะต้องอบรมจนกว่าจะรู้ว่าเป็นแต่เพียงธาตุชนิดหนึ่ง เป็นของจริงชนิดหนึ่ง เป็นอาการรู้ชนิดหนึ่ง

ผู้ฟัง ความรู้ไม่มากมายอย่างนี้ก็คงจะได้

ท่านอาจารย์ ไม่ต้องคิดถึงการรู้แจ้งสภาพธรรมหรืออะไร ทั้งหมดที่เรียนมาก็คืออยู่ในตำรา

ผู้ฟัง ช่วยขยายความอีกหน่อย

ท่านอาจารย์ จากความไม่รู้ สู่ความรู้จะทำอย่างไร ถ้ารู้ว่า ขณะนี้สภาพธรรมกำลังเกิดดับ และปัญญาจริงๆ ที่รู้จริงสามารถประจักษ์การเกิดดับได้ แต่ไม่ใช่เดี๋ยวนี้ หรือขณะนี้ทันทีที่ฟัง ความอดทนมีไหม ที่จะฟังต่อไปจนกว่าจะค่อยๆ เข้าใจ จนกว่าสติจะเริ่มระลึก แม้แต่ระลึกครั้งแรกก็ยังไม่เข้าใจหรือยังไม่รู้ชัด ก็จะต้องอดทนที่จะระลึกต่อไปอีก ระลึกต่อไปอีก คนที่เจริญสติปัฏฐานเป็นคนที่จะรู้ความอดทนอย่างยิ่ง จะไม่มีความอดทนอะไรที่จะอดทนเท่ากับการรอผลโดยที่ไม่หวังว่าผลนั้นจะเกิดขึ้นเมื่อไร คนเราเวลาทำอะไรก็จะมีความหวังใช่ไหม คิดว่าสักหนึ่งปีคงจะเรียนจบ หรือสองปี สามปี ก็คงจะได้ปริญญา หรือสามารถที่จะทำงานนี้ โครงการนั้น เสร็จภายใน ๕ ปี ๑๐ ปี นั่นคือความหวัง แต่สำหรับสติปัฏฐานนี้ แต่ละขณะซึ่งกำลังไม่รู้ และจะค่อยๆ รู้ขึ้น คนที่เจริญสติปัฏฐานจริงๆ จะรู้ว่า ลักษณะของความอดทนที่แท้จริง ความอดทนจริงๆ คืออย่างไร เพราะสิ่งนี้เป็นสิ่งที่รู้ยากกว่าอย่างอื่นทั้งหมด ไม่ใช่รู้ง่าย

ผู้ฟัง สติคงยังไม่เกิดง่าย แต่คิดว่าคงจะเริ่มต้นด้วยการฝึกอบรมบารมีก่อน คือคิดในแง่นี้ก่อน

ท่านอาจารย์ ต้องการทราบผลของการปฏิบัติ

ผู้ฟัง มีสมาธิแล้วช่วงนั้นมีการเกิดดับ เราเพ่งที่การเกิดดับ จะเห็นได้ชัดเจนช่วงนั้น

ท่านอาจารย์ เวลานี้จิตเกิดดับหรือไม่

ผู้ฟัง จิตเกิดดับ แต่ช่วงก่อนที่ทำสมาธิเราไม่รู้

ท่านอาจารย์ เวลานี้รู้ไหมว่า จิตกำลังเกิดดับ ขณะนี้ประจักษ์การเกิดดับของจิตหรือไม่

ผู้ฟัง ทราบว่ามีจิตเกิดดับ

ท่านอาจารย์ ประจักษ์การเกิดดับหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่

ท่านอาจารย์ ไม่ เพราะฉะนั้นที่ทำสมาธิก็เป็นโมฆะ เพราะไม่สามารถจะทำให้ประจักษ์การเกิดดับของกำลังเห็นขณะนี้ กำลังได้ยินขณะนี้

ผู้ฟัง แต่ก็ให้เกิดปัญญาได้

ท่านอาจารย์ ถ้าปัญญาสามารถที่จะรู้ความจริงขณะนี้ เดี๋ยวนี้ ของจริงคือเดี๋ยวนี้ เช่น เสียงเมื่อครู่นี้ เสียงสุนัข เป็นชีวิตประจำวัน เป็นของจริง ถ้าปัญญาเกิดปัญญารู้ได้ สามารถประจักษ์การเกิดดับได้ ถึงไม่ใช่เสียงสุนัขเมื่อครู่นี้ ขณะนี้เสียงที่กำลังปรากฏขณะนี้ ปัญญารู้ได้ ให้ทราบว่า เมื่อเป็นปัญญา และปัญญารู้ได้ ไม่ใช่อวิชชา เพราะฉะนั้น การอบรมเจริญปัญญาเพื่อรู้ได้ ไม่ใช่เพื่อไม่รู้ หรือรู้ไม่ได้ในสิ่งที่กำลังปรากฏ

ผู้ฟัง ที่อาจารย์สอนมาแบบนี้ หมายถึงคนที่รับได้ก็ต้องมีกำลังพอสมควรที่จะรับ

ท่านอาจารย์ ทุกคนกำลังพูดถึงเรื่องการอบรมเจริญปัญญาเพื่อให้รู้อย่างนั้น นี่คือความอดทน นี่คือบารมีด้วย ไม่ใช่รู้อย่างอื่น รู้ของจริง อย่างพวกเราก็เป็นผู้ที่เห็นคุณของพระธรรม แม้ว่าชีวิตประจำวันของเราจะตื่นขึ้นมาแล้วก็เดินทางมาเที่ยวน้ำตก เราก็ยังมีการสนทนาธรรมกับการฟังธรรม นี่ก็เป็นสิ่งซึ่งแสดงให้เห็นแล้วว่า เราเห็นความสำคัญและเห็นพระคุณของพระธรรม แต่อีกสิ่งหนึ่งซึ่งอาจจะเตือนเราด้วย คือการเคารพในธรรม เพราะการเคารพในธรรมหมายความว่า ต้องเป็นผู้ที่พิจารณาให้เข้าใจจริงๆ ยิ่งขึ้น และประพฤติปฏิบัติตามด้วย นี่คือ การเคารพในพระธรรม

ผู้ฟัง การฟังธรรมด้วยการเคารพนี้ ไม่ใช่ฟังด้วยความประคองมือ หรือมีอย่างใดก็ฟังให้เข้าใจ ก็เป็นการเคารพในธรรม

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น จุดประสงค์ นั่ง หรือนอน หรือยืน หรือเดิน ด้วยความเคารพ คือ การฟังเพราะเห็นคุณประโยชน์จริงๆ ต้องการเพื่อเข้าใจจริงๆ อันนี้แล้วแต่การสะสม เพราะดิฉันอนุโมทนาคนที่แสดงความเคารพด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยความนอบน้อมว่าเขาสะสมมาที่จะเป็นอย่างนั้น เพราะฉะนั้น สิ่งที่จะต้องขัดเกลาในชีวิตมีมาก บางคนกายดี วาจาไม่ดี ใจไม่ดี บางคนวาจาดี กายไม่ดี ใจไม่ดี บางคนใจดีแต่กายไม่ดี วาจาไม่ดี เพราะฉะนั้นถ้าเราอยากจะพร้อมทั้งกาย วาจา ใจ ก็ต้องขัดเกลามาก

ผู้ฟัง เริ่มต้นรู้ว่าต้นไม้ แล้วก็รู้ว่าต้นไม้นั้นชื่ออะไร แล้วก็รู้ตลอดสภาพธรรม จะถามว่า รู้สภาพธรรม แล้วรู้อะไรอีก

ท่านอาจารย์ มีอะไรอีกนอกจากสภาพธรรม แต่ว่าสภาพธรรมมีหลายอย่าง ไม่ใช่มีแต่ทางกายที่กระทบหรือทางตาที่เห็น ต้องทั้งจิต เจตสิก รูป และสภาพธรรมสุดท้ายที่จะต้องประจักษ์แจ้งก็คือ พระนิพพาน

ผู้ฟัง ต้นไม้กำลังแสดงธรรม แล้วก็ตั้งใจฟังธรรม เป็นธรรมได้ไหม

ท่านอาจารย์ ธรรมมีอยู่แล้วทั้งกุศลและอกุศล ทุกอย่างเป็นธรรม แต่ธรรมที่เป็นรัตนะที่นำมาซึ่งความปลื้มใจเหนือรัตนะอื่นใด แม้เราจะได้แก้วแหวนเงินทองก็ยังไม่ปลื้มใจเท่ากับได้ความรู้ความเข้าใจในพระธรรม เพราะฉะนั้น ธรรมที่เป็นรัตนะก็ต้องเป็น สรณะ คือ เป็นที่พึ่งที่ทำให้เราสามารถที่จะพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้ เพราะฉะนั้นในขณะที่ฟังนี้ เป็นการฟังปริยัติเพื่อที่จะให้ประพฤติปฏิบัติตามหนทางที่จะทำให้ถึงนวโลกุตตรธรรม เพราะฉะนั้นถึงแม้ว่าจะเป็นพรหมบุคคล หรือคนที่มีอิทธิฤทธิ์ มีความสงบ เหาะเหินเดินอากาศได้ ก็ไม่ใช่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะเหตุว่าไม่รู้หนทางที่จะทำให้รู้แจ้งสภาพธรรมตามความเป็นจริง ผู้ที่เห็นพระคุณของพระธรรมก็คือรู้ว่า พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนั้น ทำให้เราเกิดปัญญาด้วยตัวเราเองที่จะรู้ลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏได้

ผู้ฟัง มีผู้ฟังบอกว่า ฟังธรรมแล้วก็มีปีติ แต่เป็นโลภะหรือไม่เป็นโลภะก็ไม่รู้ แต่ว่ามีปีติในการฟังธรรม แล้วก็อยากฟังธรรมบ่อยๆ อย่างนั้นก็เสร็จในตนเองไหม ก็อยากฟังธรรมบ่อยๆ อย่างนั้น

ท่านอาจารย์ นี่เป็นการที่เราจะเห็นพระกรุณาคุณที่ว่า ทรงแสดงธรรมให้เราพิจารณาโดยละเอียด ไม่มีใครสามารถที่จะรู้จิตใจของใครได้ หรือแม้จิตใจของคนที่กำลังพูดเอง ก็เกิดดับสลับกันเร็วมาก ต้องอาศัยการเจริญสติปัฏฐานซึ่งประกอบด้วยมรรคมีองค์ ๕ จริงๆ คือ ไม่ใช่มีแต่สัมมาสติเท่านั้น ยังต้องมีสัมมาสังกัปปะ สัมมาทิฏฐิที่จะรู้ว่า เฉพาะในขณะนั้นจริงๆ เป็นกุศลหรือเป็นอกุศล เพราะเหตุว่า ถ้าในขณะที่กำลังฟังแล้วปีติในธรรม ขณะนั้น ชั่วขณะนั้นเป็นกุศลแน่นอน แต่ว่าขณะที่มีความอยาก ไม่ว่าจะอยากอะไรทั้งสิ้น ลักษณะที่อยากเป็นลักษณะที่ติดข้อง