ปกิณณกธรรม ตอนที่ 80

ปกิณณกธรรม ตอนที่ ๘๐

สนทนาธรรม ระหว่างเดินทางไปนมัสการสังเวชนียสถาน ประเทศอินเดีย

ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๔๔

ผู้ฟัง ขณะที่เดินทางมา บางทีก็เห็นสัตว์นอนตายอยู่กลางถนน ในสภาพความรู้สึกทุกครั้งก็เห็นแค่ว่า ความตายนั้นเกิดขึ้นอยู่ตลอดเวลา แต่บางคนขณะเห็นเขาระลึกถึงความเป็นสิ่งที่ปรากฏทางตา ก็ไม่ค่อยจะสามารถที่จะระลึกถึงในสภาพอย่างนั้นได้ เพียงแต่เคยได้ยินท่านอาจารย์พูดอยู่เสมอว่า สิ่งที่ปรากฏทางตาก็คือสิ่งที่เราสามารถเห็นได้ แต่พอเห็นเป็นความตายทุกครั้งก็ไม่สามารถที่จะระลึกเป็นลักษณะอย่างนั้นได้เลย

ท่านอาจารย์ นี่เป็นสิ่งที่เราจะต้องศึกษาปรมัตถธรรม เพราะเหตุว่าถ้าเราไม่ศึกษาปรมัตถธรรม ก็เป็นคน เป็นสัตว์ เป็นเราที่เห็น แล้วก็เป็นคนอื่นที่เขาระลึกได้ แต่เราระลึกไม่ได้ แต่แท้ที่จริงแล้วทุกคนอยู่ในโลกของตัวเอง เปลี่ยนโลก ย้ายโลก แลกโลกกับใครไม่ได้เลย

คือขณะหนึ่งที่จิตเกิดขึ้น ถ้าขณะนั้นไม่คิดเรื่องคน ก็จะเป็นจิตประเภทหนึ่งที่ไม่ใช่จิตคิด เช่น จิตเห็นก็จะเป็นจิตประเภทหนึ่ง จิตได้ยินก็เป็นจิตประเภทหนึ่ง จิตคิดก็เป็นจิตประเภทหนึ่ง ซึ่งไม่ใช่เห็นแล้วก็ไม่ใช่ได้ยิน

เพราะฉะนั้นความคิดของแต่ละคนก็หลากหลายตามการสะสม เราจะแลกความคิดกันไม่ได้ใช่หรือไม่ หรือว่าคนนั้นเขาสติปัฏฐานเกิดแต่เราไม่เกิด นั่นคือขณะนั้นคิด ความจริงไม่มีเขาและก็ไม่มีเรา แต่เมื่อไรที่คิดว่ามีเขา คือเขามีเมื่อคิด แต่ถ้าไม่คิดเลยถึงเขา ขณะนั้นเป็นเห็น ขณะนั้นเป็นเรื่องอื่นซึ่งไม่ใช่เขา คนที่เรากำลังคิดถึง

เพราะฉะนั้นก็ขึ้นอยู่กับสภาพของจิตขณะหนึ่งๆ ว่าขณะนั้นเป็นอะไร ให้รู้ว่าไม่มีเราเลย เป็นชั่วขณะที่มีปัจจัยเกิดขึ้น ทุกคนก็มีโลกคนละใบกับความคิด หลังจากที่เห็นแล้วก็คิด ได้ยินแล้วก็คิด แล้วก็คิดว่ามั่นคงถาวร เพราะฉะนั้นก็ยังมีความเป็นสัตว์ เป็นบุคคลอยู่ ถ้าเราศึกษาโดยที่เราไม่รู้ลักษณะของสภาพธรรม เราก็จะไม่ได้ประโยชน์เต็มที่จากการที่เราศึกษา แต่อย่าลืมว่าเราบังคับสภาพธรรมใดๆ ไม่ได้เลย

เหตุปัจจัยที่จะให้สติปัฏฐานเกิด ก็คือเมื่อมีความรู้ความเข้าใจธรรมถูกต้องเพิ่มขึ้น ถ้าเรามีความรู้ความเข้าใจธรรมถูกต้องเพิ่มขึ้น ไม่ต้องหวัง ไม่ต้องรอ สติปัฏฐานก็มีปัจจัยเกิดขึ้น ข้อสำคัญที่สุดก็คือเราเรียนไปด้วยความเป็นเรา และก็ต้องการด้วย คือต้องการกุศล และก็ต้องการสติปัฏฐาน แต่ที่จริงถ้ารู้จนจรดกระดูกจริงๆ ว่าธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา และทุกอย่างจะเกิดได้เมื่อมีเหตุปัจจัย

การเรียนของเราก็เรียนแบบอาจหาญร่าเริง ที่จะรู้ว่าทุกอย่างที่เกิดต้องมีเหตุปัจจัย ถ้าไม่มีเหตุปัจจัยอกุศลเกิดได้หรือไม่ ไม่ได้ อกุศลเกิดแล้วทำอะไรได้หรือไม่ ใครจะทำอะไรกับอกุศลที่เกิดแล้ว เพราะอกุศลที่เกิดแล้วก็ดับ เกิดแล้วก็ดับก็ยังเป็นทุกข์อีกใช่หรือไม่ ทั้งๆ ที่อกุศลเกิดแล้วดับ ก็อุตส่าห์เป็นทุกข์ เพราะว่าไม่รู้ความจริงว่าแม้แต่ขณะที่เป็นทุกข์ หรือกังวล หรือไม่ชอบอกุศล นั่นก็คือสภาพธรรม จนกว่าจะทุกอย่างเป็นธรรม นี่คือการที่เป็นจิรกาลภาวนา

ผู้ฟัง มานะเป็นเครื่องกั้นของปัญญา กั้นอย่างไรบ้าง

ท่านอาจารย์ มานะเป็นอกุศล ตรงกันข้ามกับฝ่ายกุศล เพราะฉะนั้นคนที่มีมานะเข้าใจว่าตัวเองรู้ เขาก็จะไม่แสวงหาความรู้เพิ่มเติมหรือว่าที่ถูกต้องได้ และปัญญาก็คือความรู้

ผู้ฟัง ที่ว่าพระโสดาบันท่านละทิฏฐิความเห็นผิด นั่นก็คือเป็นสักกายทิฏฐิ ด้วยใช่หรือไม่

ท่านอาจารย์ สักกายทิฏฐิ เป็นต้นตอของทิฏฐิ ที่เป็นความความเห็นผิดทั้งหมด

ผู้ฟัง แต่ว่าทำไมท่านไม่รู้สึกว่าเป็นตัวตน

ท่านอาจารย์ ไม่เห็นผิดในลักษณะของสภาพธรรม เพราะท่านอบรมเจริญปัญญา เห็นถูกตามลำดับขั้นของวิปัสสนาญาณ

ผู้ฟัง แต่ว่าพระอนาคามีท่านก็ยังมีความเป็นตัวตนด้วยความเป็นมานะ

ท่านอาจารย์ ไม่ใช่ด้วยทิฏฐิ ด้วยโลภะด้วยมานะ แต่ไม่ใช่ด้วยทิฏฐิ

ผู้ฟัง เป็นคนละองค์ธรรมกันด้วย

ท่านอาจารย์ ความเห็นผิดจะไม่มีเลย หลังจากที่เป็นพระโสดาบัน

ผู้ฟัง แต่ท่านยังมีความเป็นตัวตนหรือไม่

ท่านอาจารย์ ด้วยอะไร ด้วยมานะหรือโลภะ แต่ไม่ใช่ด้วยทิฏฐิ

ผู้ฟัง ช่วยกรุณาแสดงว่าความเป็นตัวตนด้วยมานะ ด้วยโลภะ และด้วยทิฏฐิโดยรายละเอียด หรือว่ายกตัวอย่าง

ท่านอาจารย์ ปริเฉท ๑ เลย โลภมูลจิต ๘ ดวงเลย ที่มีทิฏฐิเกิดร่วมด้วย เป็นทิฏฐิคตสัมปยุตต์ เพราะว่าเวลาที่มีความเห็นผิด เราไม่เห็นโลภะเลย เห็นแต่ความเห็นผิด แต่ขณะนั้นต้องมีความติดข้องในความเห็นนั้น จึงเห็นอย่างนั้น ถูกต้องหรือไม่ เราทำไมไม่เห็นอย่างอื่น เพราะว่าเราไม่ได้ติดข้องในความเห็นอย่างอื่น แต่เรากำลังติดของในความเห็นอย่างนั้น เวลาที่ความเห็นผิดเกิดขึ้น จะไม่เห็นลักษณะของโลภะ แต่เห็นความเห็นผิด เป็นทิฏฐิคตสัมปยุตต์

เพราะฉะนั้น ขณะใดที่ไม่มีความเห็นผิดก็มีโลภะมีความติดข้อง แล้วแต่ว่าเราจะติดข้องในอะไร ในรูป ในเสียง ในกลิ่น ในรส ในโผฏฐัพพะแล้วแต่

แต่ว่าเวลาที่มีความสำคัญตนเกิดขึ้น คนละขณะกับเวลาที่มีความเห็นผิด เพราะเหตุว่าโลภทิฏฐิคตวิปปยุตต์ ที่ไม่มีทิฏฐิเจตสิกเกิดร่วมด้วย จะมีมานะเกิดร่วมด้วยก็ได้ ไม่มีมานะเกิดร่วมด้วยก็ได้ เพราะฉะนั้นก็เป็นต่างขณะกัน บางคนก็ไม่ยอมเลย บอกเวลามีมานะไม่สบาย เหมือนกับเป็นโทสะ ใครที่มีมานะสบายหรือไม่

ผู้ฟัง ไม่สบาย

ท่านอาจารย์ แต่ไม่ใช่เวทนา ไม่ใช่โทมนัสเวทนา แต่ลักษณะของความเป็นเรา มีชั่วขณะหนึ่งซึ่งไม่ใช่โทสะ เพราะฉะนั้นเขาก็ไม่พยายามที่จะเข้าใจว่า มานะกับโทสะคนละขณะจิต เพราะว่าสำหรับเขาเหมือนกับขณะใดที่มีโลภะเกิดขึ้น เขาไม่สบายใจ

แต่ถ้าเขารู้ว่าใครเป็นผู้ตรัสรู้ ใครเป็นผู้ทรงแสดง ความรวดเร็วของการเกิดดับสืบต่อกันของจิต เหมือนอย่างเห็นกับได้ยิน ใครจะบอกได้ว่าเป็นอย่างเดียวกัน แต่ว่าใครจะแยกได้ว่าไม่ใช่ขณะเดียวกัน เพราะฉะนั้นก็ต้องเป็นผู้ที่มีปัญญาถึงระดับที่สามารถที่จะรู้ได้

ผู้ฟัง อยากจะให้ท่านอาจารย์ช่วยอธิบายคำว่า มานะ

ท่านอาจารย์ ความสำคัญตน เวลาที่มีมานะ โดยที่ว่าไม่มีคนอื่นได้หรือไม่

ผู้ฟัง ได้

ท่านอาจารย์ แต่มีความสำคัญตน

ผู้ฟัง ขอเรียนถามว่า สติปัฏฐานเกิดขึ้นตอนที่หลับได้หรือไม่

ท่านอาจารย์ หลับเป็นภวังคจิตใช่หรือไม่ ไม่รู้อารมณ์ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ และขณะที่เป็นสติปัฏฐานรู้อารมณ์หรือไม่

ผู้ฟัง รู้

ท่านอาจารย์ ทางไหน

ผู้ฟัง ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ

ท่านอาจารย์ สติปัฏฐาน เวลาที่เรานอนหลับเป็นภวังค์ ระหว่างนั้นจะมีการรู้อารมณ์ทางอื่นบ้างได้หรือไม่ เช่นฝัน

ผู้ฟัง รู้อารมณ์ทางคิดนึก

ท่านอาจารย์ ขณะนั้นทางมโนทวารใช่หรือไม่ คือคิดนึกเรื่องราวต่างๆ โดยที่ว่าสิ่งนั้นไม่ได้ปรากฏจริงๆ ขณะนั้นไม่ใช่เห็น ไม่ใช่ได้ยิน เพราะฉะนั้นความต่างของฝันกับไม่ฝันที่เป็นมโนทวาร ก็คือว่าเวลาที่ไม่ใช่ฝัน ก็มีการเห็น แล้วมโนทวารรู้สิ่งนั้นต่อ ทางหูที่กำลังได้ยิน ขณะนี้เราบอกว่าเราไม่ได้ฝัน เพราะว่ามีเสียง และมโนทวารก็รู้เสียงนั้นต่อ เวลาที่เรารู้ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ตามปกติ แล้วก็มโนทวารรู้ต่อ เราบอกว่าเราไม่ได้ฝัน แต่มโนทวารก็ยังต้องเป็นมโนทวาร จะเป็นทางอื่นไม่ได้

เพราะฉะนั้นมโนทวารมีทั้งที่รับรู้อารมณ์ต่อจากตา หู จมูก ลิ้น กาย หรือแม้ว่าไม่มีอารมณ์ทางตา หู จมูก ลิ้น กายเลย เราก็นึกคิดได้ แต่ขณะนั้นเราก็ไม่ได้บอกว่าเราฝัน เช่นในขณะนี้ คิดนึกได้แต่ไม่ได้บอกว่าฝัน แต่ความจริงแล้วก็มีอารมณ์ปรากฏทางตา หู จมูก ลิ้น กาย แต่ว่าเราไม่ได้ไปสนใจในสิ่งนั้นเลย แต่เวลาที่นอนหลับสนิท อารมณ์ใดๆ ก็ไม่ปรากฏเลย เพราะฉะนั้นเวลาฝัน ไม่ใช่เห็นได้ยินอย่างนี้ แต่ว่ามโนทวารจำเรื่องราวต่างๆ คิดนึกเรื่องราวต่างๆ จึงปรากฏเป็นฝัน

และถ้าสติปัฏฐานจะเกิดขณะนั้น เป็นทางมโนทวาร ถ้าตื่นขึ้นมายังรู้ว่าขณะนั้นเพิ่งระลึกลักษณะของสภาพธรรม หรือถ้าไม่ตื่น เรื่องราวของความฝันก็มาต่อมาปิดบังได้ เหมือนกับว่าสติระลึกรู้ในขณะที่กำลังฝัน เพราะว่าเป็นการสลับกันของสภาพธรรมทางปัญจทวาร ทางมโนทวารพวกนั้น คือสภาพธรรมเป็นจริงอย่างไร ก็เป็นจริงอย่างนั้น แล้วแต่ว่าจะมากหรือจะน้อย จะรู้สึกตัวหรือไม่รู้สึกตัว

ถ้าสติปัฏฐานปกติไม่เคยเกิด แล้วไปเกิดในฝันจะได้หรือไม่ ได้อย่างไร ปกติก็ยังไม่เกิดเลย แล้วก็จะไปเกิดในฝัน ฝันถึงสติปัฏฐาน

ผู้ฟัง ฝันเป็นเรื่อง ฝันว่าเจริญสติปัฏฐาน แต่ว่าสติไม่ได้เกิด

ท่านอาจารย์ ฝันเป็นเรื่อง ขณะนั้นไม่ใช่สติที่ระลึกลักษณะของสภาพธรรม แต่ถ้ามีเหตุปัจจัยที่สติปัฏฐานจะเกิด ขณะนั้นต้องมีความไวพอที่จะรู้ว่าสติปัฏฐานเกิดแล้วตื่น รู้เลยว่าเมื่อสักครู่นี้กำลังระลึกลักษณะของสภาพธรรมอะไร

แต่ถ้าไม่ตื่นความฝันก็มาต่อ ก็เป็นเรื่องราวอื่นๆ ไป แล้วก็กล่าวว่าสติปัฏฐานเกิดในฝัน แต่ตามความจริงต้องเป็นผู้ที่ตรงแล้วก็รู้จริงๆ ว่าขณะที่สติปัฏฐานเกิดนี่คืออย่างไร ถึงได้ถามว่าปกติธรรมดาสติปัฏฐานไม่เกิดเลย แล้วไปเกิดในฝันได้หรือไม่

ผู้ฟัง อย่างคนที่มีงานทำมาก ไม่ทราบจะมีปัจจัยอะไรที่เกื้อกูลให้สติปัฏฐานเกิด

ท่านอาจารย์ ไม่เกี่ยวเลย ถ้าอย่างนั้นก็มีเราเป็นกฎเกณฑ์ แต่เราสามารถที่จะรู้ได้ว่าจริงๆ แล้ว โลภะเขาจะอยู่ข้างหน้าบ้าง อยู่ข้างหลังบ้าง อยู่ข้างๆ บ้าง โดยเราไม่รู้ตัวเลย พยายามหาสถานที่ ไม่ต้องทำอะไรเลย อยากให้สติปัฏฐานเกิด แล้วผลเป็นอย่างไร กับการที่เราไม่ห่วงใย เราอบรมเจริญปัญญาไปเรื่อยๆ

และรู้ว่าการที่จะละความเป็นตัวตนได้ ต่อเมื่อปัญญารู้ทั่ว ทั่วคือไม่ว่าเมื่อไรที่สติเกิด ปัญญาก็สามารถที่จะรู้ความจริงในขณะนั้น เพราะว่าเวลาที่สติปัฏฐานเกิด เป็นขณะที่อบรมปัญญาที่จะรู้ความจริงของสภาพธรรมที่สติระลึก ไม่มีเวลาอื่นอีกแล้ว

ถ้าเป็นเวลาอื่น ก็เป็นแต่เพียงเรื่องราวที่คิดนึกตรึกตรอง เป็นระดับขั้นคิด เฉพาะเวลาที่สติระลึกเท่านั้น ที่ปัญญาจะค่อยๆ เข้าใจลักษณะของสภาพธรรมนั้น ทีละเล็กทีละน้อย ซึ่งน้อยมาก เหมือนจับด้ามมีด จนกว่าปัญญาจะถึงความสมบูรณ์ ถึงจะรู้ว่าถ้าไม่มีสติปัฏฐานเกิดทีละเล็กทีละน้อย ปัญญาระดับนั้นก็เกิดไม่ได้

ผู้ฟัง ขณะที่ฝันนี่เป็นวิถีจิตทางมโนทวารใช่หรือไม่

ท่านอาจารย์ ถูกต้อง

ผู้ฟัง เพราะฉะนั้นขณะที่ฝัน จิตจะมีรูปปรมัตถ์เป็นอารมณ์ได้หรือไม่

ท่านอาจารย์ เวลาที่นอนหลับ คิดว่าฝัน ได้ยินสลับบ้างได้หรือไม่

ผู้ฟัง ได้

ท่านอาจารย์ เห็นสลับบ้างได้หรือไม่ มีใครเปิดไฟจ้าๆ

ผู้ฟัง ได้

ท่านอาจารย์ กลิ่นปรากฏบ้างได้หรือไม่ แต่เรื่องราวในฝันก็ปิดบัง เพราะความรวดเร็วเกิดสืบต่อ เพราะฉะนั้นจิตจึงมีหลายประเภท โมหมูลจิตก็มี ใช่หรือไม่ ทำให้ไม่รู้สึกตัวในขณะนั้น เพราะฉะนั้นสภาพธรรมเกิดดับเร็วมาก ต้องเป็นผู้ที่ตรงจริงๆ ว่าขณะที่สติปัฏฐานเกิดขณะนี้เป็นอย่างไร มีเหตุปัจจัยที่จะให้สติปัฏฐานเกิดเมื่อไร เราเลือกไม่ได้เลย แต่เราสามารถที่จะรู้ว่าขณะใดเป็นสติปัฏฐาน ขณะใดไม่ใช่สติปัฏฐาน อาจจะเป็นสติปัฏฐานชั่วนิดเดียวแล้วก็เป็นเรื่องฝันต่อไปเลย

เพราะฉะนั้นความเล็กน้อยของขณะที่มีการระลึกลักษณะของสภาพธรรม แล้วก็มีเรื่องราวต่างๆ เกิดสืบต่อ ก็จะทำให้เราคิดว่าเราฝัน แต่ว่าต้องเป็นผู้ตรง คือถ้าเป็นผู้ที่สติปัฏฐานเกิดจริงๆ ผู้นั้นก็จะรู้ได้ว่าขณะนั้นเป็นสติปัฏฐาน แต่ส่วนใหญ่จะตื่น เพราะว่ามีสติที่เกิดระลึกลักษณะของสภาพธรรมในขณะนั้น

แต่ข้อสำคัญที่สุดคือทั้งหมด ไม่ใช่เรื่องสงสัย ไม่ใช่เรื่องอยาก ไม่ใช่เรื่องไม่อยาก แต่เป็นเรื่องที่อะไรจะเกิดก็เกิด แล้วอาจหาญร่าเริง ตรงไหนเมื่อไรที่จะรู้ความจริงว่าขณะนั้นก็เป็นสภาพธรรมอย่างหนึ่ง เพราะว่าจริงๆ แล้ว กว่าจะอาจหาญร่าเริงได้ ก็ต้องเป็นผู้ที่มีความเข้าใจถูกในลักษณะของสภาพธรรมนั้นมาก มั่นคง ไม่เช่นนั้นเราก็จะหวั่นไหว เพราะฉะนั้นต้องเข้าใจเรื่องมโนทวาร เรื่องปัญจทวาร ว่าฝันกับไม่ฝันต่างกันอย่างไร

ผู้ฟัง ขณะที่เดินทางมา เวลาเห็นลูกหมูบ้าง คนเลี้ยงโคบ้าง ก็ระลึกถึงเรื่องราวในพระสูตรต่างๆ ทำให้จิตใจน้อมระลึกถึงคุณของพระบรมศาสดาว่า พระองค์ขณะที่ตั้งปฏิญาณตนที่จะเป็นพระพุทธองค์ ท่านก็คงจะรู้ว่าแน่นอนท่านจะต้องเกิด แก่ เจ็บ และตาย และต้องเวียนว่ายตายเกิดอยู่ ทั้งที่เป็นมนุษย์ สัตว์ เทวดาบ้าง พรหมบ้าง ทำให้มีความระลึกถึงพระคุณของท่านมาก แต่ว่านี่ก็เป็นปัญญาซึ่งมีน้อยมาก ก็ระลึกได้แค่นี้ เป็นเรื่องราวต่างๆ เรื่องราวของพระสูตรทำให้ได้รู้แค่เล็กๆ น้อยๆ แต่พระสูตรยากๆ ต่างๆ ไม่สามารถที่จะเข้าใจอะไรได้

ท่านอาจารย์ วันนี้ยัง วันต่อไปก็เข้าใจขึ้น

ผู้ฟัง ขอถามคุณอรรณพเรื่องก่อนตรัสรู้ อภิญญาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นอย่างไรถึงแจ้งหมด

อ. อรรณพ ณ สถานที่ตรงนี้ ในวันที่ตรัสรู้ พระองค์ก็ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาท ซึ่งเป็นพุทธวิปัสสนา คือเป็นธรรมที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ต้องพิจารณา จึงจะได้บรรลุอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ

ตั้งใจจะเรียนถามท่านอาจารย์ พระองค์ท่านได้พิจารณาปฏิจจสมุปบาทจนได้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ถ้าเป็นระดับเราซึ่งเป็นสาวก หรือว่าเป็นผู้ที่น้อมไปที่จะประพฤติตาม แล้วก็เป็นผู้มีปกติเจริญสติปัฏฐาน

ท่านอาจารย์ โดยมากคนก็คิดว่าปฏิจจสมุปบาท เป็นชื่อ แล้วก็เป็นหัวข้อ เป็นองค์ธรรมแต่ละองค์ใช่หรือไม่ เช่น อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขาร ขณะนี้เราสามารถจะรู้ได้หรือไม่ ว่าเป็นปัญญาหรือเป็นอวิชชา คือเราไม่จำเป็นต้องไปเรียงตามลำดับ แต่ว่าความเข้าใจของเราที่เพิ่มขึ้น อย่างไรๆ ก็ต้องไปถึงองค์ของปฏิจจสมุปบาทแน่นอน

เพราะฉะนั้นถ้าเราไม่รู้จักอวิชชาเลย แล้วเราจะมีปัญญาได้หรือไม่ ไม่มีทางที่จะเป็นไปได้เลยใช่หรือไม่ เพราะฉะนั้นอวิชชา อยู่ที่ไหนและก็เมื่อไร เป็นปฏิจจสมุปบาทอยู่ในหนังสือ หรือว่าขณะใดที่เห็น แล้วก็ไม่รู้ความจริงของสิ่งนั้น ก็จะทำให้เข้าใจจริงๆ ว่าเพราะไม่รู้ จึงจะต้องมีการอบรมเจริญปัญญา เพื่อที่จะออกจากสังสารวัฏ โดยนัยที่กลับกัน คืออวิชชาเป็นเรื่องที่จะทำให้ก่อให้เกิดสังสารวัฏ แต่ว่าปัญญาจะทำให้ละคลายจากสังสารวัฏ

เพราะฉะนั้น ก็เป็นขณะที่เราสามารถที่จะเข้าใจตัวอวิชชาได้ในขณะที่เป็นความไม่รู้ลักษณะของสภาพธรรม แต่ว่าขณะนั้นก็แล้วแต่ว่าจะเป็นระดับขั้นของการคิดนึกหรือการพิจารณา แม้แต่ในยามที่ตรัสรู้ พอเราพูดถึงว่าทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาท สติปัฏฐานอยู่ที่ไหน ไม่ได้พูดสักคำ เพราะฉะนั้นบางคนซึ่งเป็นคนที่เผิน ก็จะคิดว่าเมื่อพิจารณาปฏิจจสมุปบาทแล้วก็ตรัสรู้ได้ แต่ว่าไม่ใช่อย่างนั้นเลย เพราะทรงแสดงหนทางไว้ว่าจะต้องมีการอบรมเจริญมรรคมีองค์ ๘

ผู้ที่ไม่เคยฟังธรรมมาก่อนเลย ไม่มีทางที่จะเข้าใจได้เลยว่า สติปัฏฐานหรือสติสัมปชัญญะ หรือสภาพธรรมที่ไม่ใช่ตัวตนนี่คืออย่างไร แต่ผู้ที่อบรมพระบารมีถึง ๔ อสงไขยแสนกัป พร้อมทั้งบารมีที่จะถึงกาลที่จะตรัสรู้ สิ่งที่กำลังปรากฏ ปรากฏกับปัญญาที่สามารถเข้าใจถูกในลักษณะของสภาพธรรมในขณะนั้นได้ เพราะจริงๆ แล้ว ขณะนี้เป็นธรรม แต่ทำไมไม่เข้าใจ เพราะเหตุว่าอวิชชา แล้วทำไมถึงไม่สามารถที่จะรู้ได้ถึงความเป็นจริงของสภาพธรรม เพราะว่านอกจากอวิชชาแล้ว ยังมีโลภะเป็นเครื่องฉาบทาอีก

เพราะฉะนั้น ปัญญาจึงไม่สามารถที่จะประจักษ์แจ้งในลักษณะของสภาพธรรมได้ ตราบใดที่ยังมีอวิชชา และก็ยังมีความติดข้อง แต่ถ้าค่อยๆ อบรมบารมี บารมีทุกบารมีก็สามารถจะค่อยๆ ขจัดความเป็นเรา แม้ว่ายังไม่ได้ประจักษ์ลักษณะของสภาพธรรม แต่พระมหากรุณาคุณตั้งแต่เริ่มตั้งปณิธานที่จะเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า แสดงถึงพระมหากรุณาต่างระดับกับผู้ที่ไม่ใช่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

ใครก็ตามในขณะนี้ ที่ใคร่ที่จะเกื้อกูลช่วยเหลือให้คนอื่นเข้าใจถูกเห็นถูกในลักษณะของสภาพธรรม เทียบกับพระมหากรุณาของพระองค์ไม่ได้เลย เพราะเหตุว่าผู้ที่สามารถจะทำได้ในยุคนี้ คือผู้ที่ศึกษาตามที่ได้ทรงตรัสรู้ และได้ทรงแสดงแล้ว เพราะฉะนั้นเมื่อยังไม่มีการตรัสรู้เลย และมีผู้ที่บำเพ็ญพระบารมีถึงกาลที่ควรที่ปัญญาระดับนั้น แล้วการละคลายความติดข้องที่ได้สะสมมาเป็นบารมีต่างๆ สามารถจะทำให้ประจักษ์แจ้งลักษณะของสภาพธรรมได้ สามารถที่จะสละละความเป็นเรา ประจักษ์แจ้งการเกิดดับของสภาพธรรม เป็นวิปัสสนาญาณ เป็นพระโสดาบัน เป็นพระสกทาคามี เป็นพระอนาคามี จนถึงความเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นก็เป็นปัญญา และบารมีซึ่งต่างระดับขั้นกันมาก

การที่เราได้ฟังธรรมมาแล้วบ้าง ในอดีตจะเป็นกี่ชาติก็ตามแต่ บางกาลเรายังมีการคิดถูก เห็นถูก เช่น เราอาจจะมีการตรึกขึ้นมาว่า ที่ใดมีกิเลส ที่นั้นก็มีปัญญาได้ หมายความว่าตัวกิเลสซึ่งเกิด ก็สามารถจะทำให้ปัญญาสามารถรู้ถูก เห็นถูก เข้าใจถูกว่ากิเลสเป็นธรรม

เพราะฉะนั้นการสะสมของแต่ละคนที่ผ่านมา ก็เป็นเครื่องที่แสดงให้เห็นว่า มีการที่เป็นปัจจัยที่จะให้มีการตรึกตามแนวของการที่จะเข้าใจธรรม และก็สามารถที่จะประจักษ์ลักษณะของสภาพธรรมได้ สำหรับผู้ที่เคยสะสมอบรมมาแล้ว แต่ไม่ใช่อย่างพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ต่างระดับกันมาก