ปกิณณกธรรม ตอนที่ 110

ลิงก์ที่เกี่ยวข้อง

ปกิณณกธรรม ตอนที่ ๑๑๐

สนทนาธรรม ที่ เขาเต่า หัวหิน

พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๖


ท่านอาจารย์ อย่างวันนี้ที่เรามาจากกรุงเทพ แล้วก็มาสนทนาธรรม มีใครคิดว่าจะทำให้เป็นบารมี แต่ขณะที่เรากำลังทำ ทั้งหมดนี้เป็นบารมี เวลานี้มีการฟังพระธรรม ขณะใดที่เข้าใจ ขณะนั้นเป็นกุศลแน่นอน ขณะใดที่เป็นกุศล ขณะนั้นสงบจากอกุศล รู้ลักษณะของจิตที่สงบในขณะนี้ไหม เพียงแต่รู้โดยการฟังว่าเป็นกุศล แต่จิตที่มีสภาพที่สงบจากอกุศลจริงๆ ลักษณะนั้นไม่ได้ปรากฏ เพราะว่าสติสัมปชัญญะไม่ได้ระลึกที่สภาพของจิตที่เป็นกุศล เพราะฉะนั้น เราจะเรียนเรื่องของกุศลจิตหรืออกุศลจิต เราเพียงรู้ตามชื่อ แต่โดยแท้จริงเวลานี้ปัญญาและสติสัมปชัญญะไม่ไวไม่คมพอที่จะรู้ความต่างกันของกุศลจิตและอกุศลจิต โดยการฟังทราบว่ามีแน่นอนทั้งกุศลจิตและอกุศลจิต ถ้ากุศลจิตมีมาก ขณะนี้ไม่มีการเห็น ไม่มีการได้ยินที่จะทำให้กุศลนั้นมีอยู่เรื่อยๆ

เพราะฉะนั้น คนที่เจริญสมถภาวนาต้องเห็นโทษของโลภะ เพราะเหตุว่าวันหนึ่งๆ จิตเป็นโลภะ เวลาที่เห็น เวลาที่ได้ยิน น้อยครั้งที่จะเป็นโทสะ โลภะเป็นเจ้าเรือน ด้วยเหตุนี้สมถภาวนาจึงระงับ บรรเทา ละคลาย โลภะในวันหนึ่ง ด้วยการที่ไม่ต้องเห็น พวกที่ทำฌานที่จะให้สงบมากๆ เขาต้องการที่จะให้บรรลุถึงกุศลขั้นที่ไม่เห็นเลย เพราะทราบว่าเห็นแล้วใจหวั่นไหว ไม่ได้ยิน ไม่ให้ได้กลิ่น ไม่ให้ลิ้มรส ไม่รู้สิ่งที่กระทบสัมผัส ให้ถึงอัปปนาสมาธิ จึงจะเป็นอย่างนั้นได้ นี่เป็นเรื่องของปัญญาทั้งหมด

เพราะฉะนั้นเวลาที่จะเจริญสมถภาวนา เริ่มต้นอย่างไร เริ่มต้นด้วยสติสัมปชัญญะที่สามารถแยกลักษณะของจิตที่เป็นกุศล ว่าต่างกับลักษณะของจิตที่เป็นอกุศล ไม่ใช่ในตำรา แต่เป็นในขณะที่อกุศลจิตกำลังเกิดหรือกุศลจิตกำลังเกิด เท่ากับว่าในขณะนี้สามารถที่จะมีสติสัมปชัญญะที่จะรู้ว่า กุศลเกิดขณะที่กำลังเข้าใจ หรือทันทีที่เห็นผีเสื้อ อกุศลเกิด เพราะว่าสวยดีหรือชอบ สามารถที่จะแยกอารมณ์ทางตา ทางใจ ทางหู ทางใจ ออกได้ เพียงแต่ว่าปัญญาขั้นสมถะไม่สามารถที่จะรู้ว่าไม่ใช่ตัวตน เป็นเพียงชั่วขณะจิตซึ่งมีนามธรรมเป็นอารมณ์ หรือมีรูปธรรมเป็นอารมณ์ เพราะฉะนั้น ปัญญาขั้นสมถะไม่ใช่ปัญญาขั้นต่ำๆ แต่ต้องเป็นปัญญาที่เห็นโทษของโลภะที่มีมากในวันหนึ่งๆ และคิดถึงวิธีที่จะให้กุศลจิตเกิดติดต่อกันโดยที่สามารถที่จะไม่มีการเห็น การได้ยิน การได้กลิ่น การลิ้มรส การรู้สิ่งที่กระทบสัมผัส

ถ้าใครจะเจริญสมถภาวนา หมายความว่า สติสัมปชัญญะสามารถรู้ลักษณะของจิต นี่คือการตั้งต้น และที่ทำสมาธิกัน รู้อย่างนี้หรือไม่ ถ้าไม่รู้ก็ไม่ใช่ แล้วเราจะบอกเขาอย่างไร เพราะว่าเขาไม่ได้อยากเข้าใจ เขาอยากทำ เราทราบว่าจะต้องมีสติสัมปชัญญะรู้ลักษณะของกุศลจิตและอกุศลจิตขั้นสมถะ และเรารู้ด้วยว่าเป็นนามธรรมและรูปธรรมไม่ดีกว่าหรือ ในขณะที่สติสัมปชัญญะเกิด และมีจิตเป็นอารมณ์อยู่แล้ว และยังสามารถจะพิจารณาว่า ลักษณะนั้นเป็นสภาพรู้เท่านั้น ไม่ใช่เรา เป็นแต่เพียงนามธรรมชนิดหนึ่ง เรื่องอะไรจะไปหยุดเพียงเป็นกุศลเป็นอกุศล แล้วให้กุศลเท่านั้นที่เจริญ โดยที่ไม่รู้ว่าเป็นนามธรรม ไม่ใช่เรา ในเมื่อปัญญาเรารู้อยู่แล้ว

ทั้งสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนาจะปราศจากสติสัมปชัญญะไม่ได้ เมื่อปราศจากสติสัมปชัญญะไม่ได้ ก็ต้องมีนามคือจิตเป็นอารมณ์ แต่สมถภาวนาไม่รู้ว่าลักษณะนั้นไม่ใช่ตัวตน สมถภาวนาเพียงแต่รู้ว่าสภาพของกุศลจิตสงบ สภาพของอกุศลจิตไม่สงบ แต่วิปัสสนาภาวนา อกุศลจิตก็ไม่ใช่เรา ลักษณะที่ไม่สงบ ก็ไม่ใช่เรา กุศลจิตที่สงบ ก็ไม่ใช่เรา เรื่องอะไรเราจะหยุดอยู่เพียงให้มีแต่กุศลเรื่อยๆ โดยที่ไม่รู้ว่าไม่ใช่เรา ในเมื่อเราเข้าใจแล้ว เพราะฉะนั้น ผู้ที่เจริญสติปัฏฐานก็ทราบประโยชน์ว่า การเข้าใจลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมย่อมดีกว่าเพียงสงบ ไม่ใช่ว่าช่วงนี้เรามาทำสมถภาวนากัน เพราะว่ากุศลจิตไม่เกิด และอีกช่วงหนึ่งเราไปทำสติปัฏฐานกัน ไม่ใช่อย่างนั้น

ผู้ฟัง เราไม่ได้มาทำ เราควรจะศึกษาให้รู้ไหม สรุปว่าอย่างไร

ท่านอาจารย์ ศึกษาแล้ว และสรุปเราจะต้องพิจารณา แม้แต่คำอรรถกถาว่า ที่อรรถกถาพูดอย่างนี้มีความหมายอย่างไร เพราะการที่เราจะรับฟังอะไรมาก็ตาม ไม่ว่าจะเป็นตัวหนังสือ คำพูดใดๆ ก็ตาม เราจะต้องพิจารณา และจะต้องรู้ความหมาย จะต้องเป็นผู้ที่รู้จริงว่าคำนั้นมีความหมายอย่างไร ถ้าความหมายเป็นอย่างนั้น จะค้านกัน หมายความว่าวิปัสสนาญาณที่ ๑ ไม่มี ถ้าใช้คำว่าจริงๆ แล้วหมอเข้าใจอย่างนั้นจริงๆ ตามคำ แต่ความจริงแล้วท่านใช้คำว่า ตรุณวิปัสสนา คำนี้มีแน่นอนในพระไตรปิฎก หมายความว่า วิปัสสนาที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ ยังอ่อนมาก เพราะเหตุว่ายังไม่ประจักษ์ไตรลักษณ์ แต่หมายความว่าวิปัสสนาญาณไม่ใช่สติปัฏฐานแน่นอน เพราะว่าถ้าเป็นการเจริญสติปัฏฐาน ที่จะรู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรม จะนับตอนใดที่เป็นนามรูปปริจเฉทญาณ จะมีอะไรเป็นเครื่องวัด ถ้าไม่มีวิปัสสนาญาณที่ ๑ เป็นเครื่องวัด ไม่มีทางที่จะวัดได้เลยว่า ผลของการอบรมเจริญสติปัฏฐาน สภาพธรรมปรากฏกับปัญญาที่สมบูรณ์ถึงขั้นที่จะรู้จริงๆ โดยการประจักษ์ ไม่ใช่ด้วยการที่เราค่อยๆ อบรมไป ค่อยๆ เข้าใจไป ค่อยๆ รู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมไป แต่หมายความว่าต้องเป็นวิปัสสนาญาณแน่นอน

ความต่างกันของสติปัฏฐานกับวิปัสสนาญาณต้องมี คือสติปัฏฐานคือขณะใดก็ได้ที่สติเกิดและระลึกลักษณะของสภาพธรรม และความเข้าใจค่อยๆ เพิ่มขึ้น ความเข้าใจที่เป็นสติปัฏฐานแม้หลังจากวิปัสสนาญาณแล้ว ก็ต้องเป็นความเข้าใจเรื่องนามธรรมและรูปธรรมนั่นเอง จะเปลี่ยนไม่ได้ แต่อะไรที่มาแทรกคั่นที่จะรู้ว่าอันนี้คือวิปัสสนาญาณ ถ้าไม่มีวิปัสสนาญาณที่ ๔ มีไม่ได้แน่นอน อุทยัพพยญาณ นี้มีไม่ได้ แล้วก็จะไม่มีใครรู้ด้วยว่าวิปัสสนาญาณ ต่างกับสติปัฏฐานอย่างไร เพราะว่าสติปัฏฐานที่กำลังระลึกไปเรื่อยๆ จะเป็นวิปัสสนาญาณไม่ได้ เพราะฉะนั้นที่ใช้คำว่า ตรุณวิปัสสนา จะใช้คู่กับ พลววิปัสสนา เพราะฉะนั้นที่อาจารย์ว่าจริง หมายความถึงว่าเป็นวิปัสสนาที่มีกำลัง แต่ไม่ใช่หมายความว่า นามรูปปริจเฉทญาณจนถึงสัมมสนญาณนั้นไม่ใช่วิปัสสนาญาณ อย่างนี้ไม่ได้แน่นอน และตามตำราบางแห่งท่านจะยกอุทยัพพยญาณ แล้วแต่ท่านจะนับ ๙ หรือ ๑๐ ก็เป็นเรื่องของท่านไป แต่หมายความว่าที่นับอย่างนั้นหมายความถึงเฉพาะพลววิปัสสนา แต่จะบอกว่า นามรูปปริจเฉทญาณ ไม่ใช่วิปัสสนาญาณไม่ได้

ผู้ฟัง สงสัยต่อว่า ญาณที่ ๑ ถึงญาณที่ ๓ เป็นจินตาญาณ

ท่านอาจารย์ จินตาญาณ เพราะเหตุว่าไม่ใช่มาคิดเอง แต่หมายความว่า แม้ขณะที่สภาพธรรมปรากฏ กำลังประจักษ์ในลักษณะที่เป็นนามธรรมและรูปธรรม สภาพคิดซึ่งเป็นนามธรรมล้วนๆ นั้น ยังคิดถึงสภาพธรรมที่กำลังปรากฏในขณะนั้นได้ ยังมีสภาพนามธรรมที่คิดในขณะนั้นที่เกิดสลับกับ ...

ผู้ฟัง ต่างกับญาณที่ ๔

ท่านอาจารย์ ความแจ่มแจ้งจะต้องต่างกันมาก มิฉะนั้นวิปัสสนาญาณจะไม่คมขึ้น และไม่สามารถที่จะดับกิเลสเป็นสมุจเฉทด้วย เพียง ๑, ๒, ๓ ไม่มีทาง และ ๔, ๕, ๖ ยิ่งไม่มีทาง ถึงแม้ว่าประจักษ์การเกิดดับเดี๋ยวนี้ ก็ยังไม่ถึง เพราะว่าจะต้องคมขึ้น ชัดเจนขึ้น เพราะฉะนั้นต้องทราบว่าวิปัสสนาญาณ ไม่ใช่สติปัฏฐาน ไม่ใช่ว่ากำลังเจริญๆ ไป แล้วเมื่อแยกเป็นนาม เป็นรูป นั้นคือ นามรูปปริจเฉทญาณ ไม่ได้เด็ดขาด

ผู้ฟัง วิปัสสนาไม่ใช่สติปัฏฐาน หมายความว่าอะไร

ท่านอาจารย์ หมายความว่า ไม่ใช่ระดับของสติปัฏฐาน เวลานี้สติคุณเครือวัลย์เกิด คุณเครือวัลย์กำลังระลึกที่ลักษณะของรูปบ้าง นามบ้าง นี้เป็นวิปัสสนาญาณหรือ

ผู้ฟัง ไม่เป็น

ท่านอาจารย์ ต้องอบรมเจริญไป จนกว่าวิปัสสนาญาณจะเกิดประจักษ์แจ้งสภาพธรรมตามความเป็นจริง ซึ่งไม่ใช่ขณะที่กำลังระลึกและเข้าใจว่าค่อยๆ รู้ขึ้น ค่อยๆ มากขึ้น ค่อยๆ ชัดขึ้น เราจะคิดอย่างนี้ก็ได้ แต่ไม่ใช่การประจักษ์ การประจักษ์คือสิ่งนั้นปรากฏให้เห็นตามความเป็นจริง ซึ่งจะปรากฏได้ก็ทางมโนทวาร ที่จะเป็นวิปัสสนาญาณ เป็นการประจักษ์แจ้งลักษณะของสภาพธรรม เป็นความสมบูรณ์ของปัญญาชั่วขณะ ไม่ใช่ตลอดไป ชั่วขณะ เพราะเวลานี้สภาพธรรม โดยการศึกษาทุกคนทราบว่า จากปัญจทวารหรือทางหนึ่งทางใด และมีภวังค์คั่น และก็มโนทวาร เวลานี้กำลังเป็นอย่างนั้นตามความเป็นจริง แต่ไม่ปรากฏให้เห็นความจริงอย่างนี้ อย่างมโนทวารนี้ไม่มีปรากฏเลย จักขุทวารเห็นอยู่ตลอด และมีเสียงมาสลับ และตัวมโนทวารหายไปไหน

ขณะที่มีการรู้อารมณ์ทางหนึ่งทางใด สภาพรู้หรือธาตุรู้ไม่ใช่สิ่งที่ปรากฏ เป็นอาการรู้ลักษณะของสิ่งที่ปรากฏ สิ่งที่ปรากฏคือสิ่งที่ปรากฏ เรานั่งกันอยู่อย่างนี้ สิ่งที่ปรากฏทางตา เราไม่เคยรู้เลยว่าที่เราทราบว่าเป็นคนนี้คือทางใจ เพราะฉะนั้นจะเรียกว่า เรารู้ความจริงได้อย่างไร ถ้าสติเรามีการระลึกจริงๆ ค่อยรู้จริงๆ เราจะทราบได้เลยว่าเพียงเล็กน้อยมาก แล้วต่อจากนั้นเป็นเรื่องของทางใจทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นทางหู หรือทางอะไรมาทั้งหมด เท่ากับว่ามากระทบให้ใจเป็นศูนย์กลางที่ตั้งคิดนึกเรื่องราวต่างๆ เพราะว่าสิ่งนี้เพียงปรากฏเท่านั้น ถ้าเรามีความสามารถที่จะละคลายการยึดถือรูปที่กำลังปรากฏจริงๆ การเกิดดับของรูปนั้นก็ปรากฏได้

แต่เมื่อยังไม่มีการละคลายเลย ยังไม่มีการรู้เลยว่า แท้จริงสิ่งที่ปรากฏทางตานั้นปรากฏเฉยๆ และทางใจปรุงแต่งคิดนึกไป เป็นเรื่องมโนทวารล้วนๆ เหมือนกับเรานั่งหลับตาคิด และลืมตาหน่อย แล้วหลับตาคิดไป แต่เพราะว่าเราไม่ได้หลับตา การนึกคิดของเราก็เลยต่อทางตาที่เห็น เหมือนกับว่าเมื่อเห็นแล้วเป็นเรื่องเลย แต่ถ้าสมมติว่าเราหลับตาอยู่ตลอด คิดแล้วก็ลืมมานิดหนึ่ง แล้วก็หลับตา จะรู้ได้เลยว่ารูปนี้เร็วมาก เพียงแต่ปรากฏให้คิดนึกตาม ไม่ว่าจะเป็นทางตา หรือทางหู ทางจมูก ทางลิ้น หรือทางกาย เราก็ถึงจะรู้ว่า โลกของมโนทวารต้องมากกว่าทางปัญจทวาร

แต่เวลานี้ไม่ปรากฏ เพราะไม่มีการระลึกที่จะรู้ลักษณะของสภาพธรรมตามความเป็นจริง ก็ต่อกันสนิทจนกระทั่งลักษณะของมโนทวารไม่ได้ปรากฏ เพราะฉะนั้นจะดับอะไร อย่างไร ในเมื่อไม่มีการละคลายที่จะรู้ว่าจริงๆ แล้วเป็นเพียงสิ่งที่ปรากฏให้ใจได้คิดนึกเท่านั้นเอง และคิดนึกสาระพัด จะคิดนึกอย่างไร ก็คิดนึกจากสิ่งที่ปรากฏทางตา เดี๋ยวทางหูมาคิดนึกต่ออีก ไม่มีการหยุดทางใจ แต่จากสิ่งที่มากระทบนิดๆ หน่อยๆ นี้ตลอด เพราะฉะนั้น โลกอีกโลกหนึ่งเป็นโลกที่ต่างกับโลกนี้ เป็นโลกของความที่ไม่มีเลยที่จะเป็นสัตว์บุคคล มีแต่สภาพธรรมล้วนๆ แต่ละอย่าง ที่ปรากฏทีละอย่าง

ผู้ฟัง เมื่อครู่ตามไม่ทัน ที่อาจารย์บอกว่าหลับตาแล้วลืมตา

ท่านอาจารย์ ถ้าคุณมธุรสหลับตาอยู่นานๆ แล้วลืมตาขึ้นมา และหลับตาอยู่นานๆ คือคิดนึกไปเรื่อยๆ แล้วนานๆ ลืมตาขึ้นมาทีหนึ่ง แล้วก็คิดนึกอีก คุณมธุรสก็จะเห็นได้ว่า จิตที่คิดนึก ก็คิดนึก และสิ่งที่ปรากฏทางตา ก็เพียงปรากฏ เวลานี้คุณมธุรสคิดนึกตามสิ่งที่ปรากฏทางตา เพราะปรากฏอยู่ตลอด แต่ถ้าคุณมธุรสเปลี่ยนใหม่ เป็นหลับตาแล้วก็คิดเรื่องอะไรก็ตาม และลืมตา และก็หลับไป ก็จะทราบว่าโลกของความคิดนึกมากมาย แต่อาศัยนิดเดียวจากทางตา นิดเดียวจากทางหู แต่ในเมื่อเร็วจนกระทั่งว่าเราไม่เคยรู้จักโลกทางมโนทวารที่เกิดต่อจากทางตา เพราะทางตาบดบังอยู่ตลอด เพราะฉะนั้น โลกของเราก็เป็นอีกโลกหนึ่งซึ่งเต็มไปด้วยสิ่งซึ่งติดกันเป็นพืด ไม่ได้แยกออกจากกัน และไม่สามารถจะรู้ด้วยว่าที่กำลังเห็น แท้ที่จริงคือคิดนึกมากกว่า เพราะว่าเป็นคนนั้นกำลังพูด

เราจะรู้จริงๆ ว่าสิ่งนี้กำลังปรากฏ เพราะเราสามารถที่จะรู้มโนทวารได้ เพียงปรากฏ และเรื่องของความคิดนึก เราจะคลายการที่จะเห็นว่าสิ่งที่ปรากฏเป็นสัตว์ เป็นบุคล และเราจะเริ่มรู้ว่าเป็นความคิดนึก เพราะฉะนั้น การที่จะแยกทางตาออกจากทางใจ เป็นทางที่ทำให้เราคลายการเห็นสิ่งที่ปรากฏเป็นสัตว์ เป็นบุคล ค่อยๆ รู้ความจริงเข้าเมื่อไร เมื่อนั้นถึงจะประจักษ์การเกิดดับได้ ไม่ใช่ว่าไม่รู้อะไร แล้วคอยว่าเมื่อไรจะประจักษ์การเกิดดับ แต่ต้องเป็นเรื่องของการรู้ แล้วละไปเรื่อยๆ แล้วก็เพิ่มขึ้นด้วย จนกระทั่งเป็นปกติ ต้องเป็นชีวิตธรรมดาปกติ และสามารถที่จะรู้ว่า ขณะใดมีสติ ขณะใดหลงลืมสติ

คุณจารุพันธุ์ลองเทียบเคียงว่า ถ้าคุณจารุพันธ์จะคิดไปเรื่อยๆ หลับตาคิด แล้วลืมตามานิดหนึ่ง แล้วก็คิดไป เพื่อเป็นการเปรียบเทียบให้ทราบว่าสิ่งที่ปรากฏทางตา กับทางความคิดทางใจ ความคิดทางใจนี้คิดมากมาย เพราะว่าเวลานี้ ทางตาไม่หลับลงไป ต่อกันไว้อย่างสนิท เพราะฉะนั้น เรื่องของความคิดนึกของเรา คิดนึกในเรื่องที่ปรากฏทางตา เพราะว่าทางตาปรากฏให้เราคิดนึก แต่ตามความเป็นจริง ทางตาดับ ไม่ใช่ไม่ดับ แต่เพราะทางใจคิดตลอด เพราะฉะนั้น ทางใจไม่ใช่ทางตา เพื่อที่จะเห็นว่าการที่จะละคลายการยึดถือสิ่งที่ปรากฏทางตา ก็ต้องมีความรู้ ความเข้าใจ ที่จะแยกทางใจที่คิด โดยการที่รู้จริงๆ ว่า ทางตาเป็นเพียงสิ่งที่ปรากฏ แล้วต่อจากนั้นคิด ถ้าเราสามารถที่จะรู้ว่าเราอยู่ในโลกของความคิดมากมายเหลือเกิน โดยสิ่งที่ปรากฏนิดเดียวเท่านั้น ไม่ว่าจะเป็นตาหรือทางหู แต่ว่าความเร็วของเขา และการที่สติไม่เคยระลึก และการที่ปัญญาไม่เคยรู้จริงๆ ก็ทำให้เราจมอยู่ในโลกของสิ่งที่มันรวมกันและติดแน่น จนเราคิดว่าสิ่งที่ปรากฏทางตานี้ไม่ดับเลย แต่ความจริงเหมือนทางทวารอื่นทุกทวาร

ผู้ฟัง หมายความว่าความคิด ...

ท่านอาจารย์ ความคิดมากมายมหาศาล ก็คิดสิว่าทางตาเพียงนิดเดียว ชั่วขณะจักขุวิญญาณ สัมปฏิจฉันนะ โลภมูลจิต และภวังค์คั่นเท่าไร และทางมโนทวารรับรู้อีกเท่าไร ทางมโนทวารมากมาย

ผู้ฟัง ทางใจไม่สำคัญหรือ

ท่านอาจารย์ ทางใจ คุณจารุพันธ์ จะทราบว่าโลกของสมมติบัญญัตินั้นตั้งต้นที่ทางใจ ถ้าไม่มีการคิดนึกที่ทางใจ ไม่มีสมมติบัญญัติทั้งหลาย ก็มีแต่ปรมัตถ์ทางทวารทั้ง ๕

ผู้ฟัง อันที่จริงเราไปเข้าใจคำว่าสมมติบัญญัติ เพียงชื่อ ความจริงผมว่ามากมายกว่านั้น ชื่อเป็นเพียงแต่ตัวอย่างเดียว

ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้น เราจะไม่รู้เลยว่า แท้จริง สมมติสัจจะกับปรมัตถสัจจะ แยกกันที่ใด ถ้าทางปัญจทวารแล้วเป็นปรมัตถสัจจะ เรายังไม่ต้องคิดชื่อเสียงเรียงนามอะไรทั้งสิ้น เป็นสภาพธรรมที่เกิดปรากฏ กระทบแล้วดับ แต่สมมติสัจจะนี้เต็มเพียบทางมโนทวาร

ผู้ฟัง กราบเรียนอาจารย์ทั้งสองท่าน อยากให้ช่วยกรุณาอธิบายว่า การศึกษาพระอภิธรรม จำเป็นสำหรับการเจริญสติปัฏฐานอย่างไรบ้าง และต้องศึกษาพระอภิธรรมสักเพียงใด จึงจะเป็นเหตุปัจจัย เป็นพื้นฐานในการเจริญสติปัฏฐานได้เพื่อเกื้อกูล

อ.สมพร การศึกษาพระอภิธรรม เราต้องเข้าใจว่าพระอภิธรรมคืออะไร อภิธรรมมาจากอภิ ศัพท์หนึ่ง ธรรม ศัพท์หนึ่ง เพราะว่าโดยหัวข้อแล้วธรรมล้วนๆ ไม่มีบัญญัติ เพราะว่าอภิธรรมมีความหมายหลายอย่าง แต่ในที่นี้ก็แปลว่าธรรมอันยิ่ง คือมีแต่ธรรม ไม่มีบัญญัติ เป็นธรรมอันยิ่ง ถ้ามีบัญญัติด้วยก็ไม่ใช่ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันยิ่งก็คือสัจจะที่เป็นของจริง ถ้าเราไม่ศึกษาให้เข้าใจเรื่องปรมัตถธรรมแล้ว เราจะปฏิบัติ เราจะทำอย่างไร เราไม่รู้จักแม้สติ ไม่รู้จักแม้อารมณ์ของสติ เราก็ยึดบัญญัติเป็นอารมณ์ที่เราชำนาญมาตั้งแต่เล็กจนกระทั่งโต ดังนั้น เราจำเป็นต้องศึกษาพระอภิธรรมเพื่อให้เข้าใจว่า อันนี้เป็นบัญญัติ อันนี้เป็นปรมัตถ์ แต่ว่าการศึกษามากน้อย แล้วแต่ปัจจัยของเราที่ได้สะสมมา ถ้าสะสมมามากแล้ว ก็เข้าใจธรรมได้รวดเร็ว แม้ศึกษาเวลาเล็กน้อย แต่ถ้าเราศึกษามาน้อยในชาติก่อน ในชาตินี้เราก็ต้องศึกษาให้มาก ศึกษาจนกระทั่งเราเข้าใจว่า ปรมัตถธรรมคืออะไร เบื้องต้นศึกษาที่กล่าวถึงอาหาร เพราะว่าพบสัตบุรุษ ก็เป็นปัจจัยให้เกิดการฟัง การฟังนั้นก็คือการศึกษาธรรมนั่นเอง การศึกษาธรรมแล้ว เราก็ได้ศรัทธา เมื่อได้ศรัทธาแล้ว เราก็พิจารณาได้ แล้วปฏิบัติได้ถูกต้อง เพราะอำนาจการพิจารณา ซึ่งเป็นโยนิโสมนสิการ การศึกษาต้องให้เข้าใจ ถ้าไม่เข้าใจ ก็ไม่สามารถปฏิบัติได้ถูกต้อง ที่บอกว่ามากน้อย ก็ไม่สามารถจะพูดได้ พูดได้เพียงแต่ว่า ศึกษาให้เข้าใจ เข้าใจเป็นมาตรฐาน

ผู้ฟัง มีท่านผู้ฟังถามมาว่า โยนิโสมนสิการ ความหมายที่แท้จริงเป็นอย่างไร

อ.สมพร โยนิโสมนสิการ ก่อนที่กุศลจะเกิด ก็มีโยนิโสมนสิการ บางครั้งก็เรียกจิตดวงนั้นว่า เป็นชวนปฏิปาทกมนสิการ ชวนะเกิดได้กับกุศลบ้าง อกุศลบ้าง กิริยาบ้าง แต่สำหรับโยนิโสมนสิการเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้กุศลเกิดโดยตรง ตรงข้ามกับอโยนิโสมนสิการ เพราะว่าจะเป็นปัญจทวาร หรือมโนทวารก็ตาม ถ้ากุศลจะเกิด ต้องมีโยนิโสมนสิการ กระทำไว้ในใจโดยแยบคาย คำในภาษาไทยนี้ยาว คือคำว่ากระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ถ้าวิถีจิตเร็ว เราก็ไม่รู้จะเปรียบเทียบอย่างไรได้ เพราะเร็ว ที่เราพูดในภาษาไทยเสมือนหนึ่งว่าช้า แต่ว่าความจริง จิตแล่นเร็ว เป็นเบื้องต้นของกุศลคือ โยนิโสมนสิการ คือชวนปฏิปาทกมนสิการ มนสิการที่ให้สำเร็จเป็นชวนะ เป็นกุศลเกิดขึ้น อีกอย่างหนึ่งเรียกมโนทวาราวัชชนะ หรือ โวฏฐัพพนะ ก็เป็นทำนองเดียวกัน

ท่านอาจารย์ ถ้าจะหมายความถึง โยนิโสมนสิการ ที่เป็นปัจจัยให้กุศลจิตเกิด หมายความถึงในขณะจิตดวงเดียวกัน เพราะว่าขณะที่เป็นกุศล ต้องเป็นโยนิโสมนสิการ ถ้าเป็นอกุศลก็ต้องเป็นอโยนิโสมนสิการ แต่สำหรับกิริยาจิตที่เป็นอเหตุกจิต เป็นกุศลไม่ได้ เป็นอกุศลไม่ได้ เพราะฉะนั้นเป็นแต่เพียงขณะที่กระทำทางโดยการสะสมมา ไม่ใช่ว่าตัวเขามีอำนาจที่จะให้กุศลเกิด และอกุศลจิตเกิด แต่ว่าเป็นกิจของจิต เพราะว่าจิตนี้จะต้องทำกิจตั้งแต่ปฏิสนธิมา จนกระทั่งเป็นภวังค์ จนกระทั่งขณะที่อารมณ์กระทบก็จะต้องมีวิถีปฏิปาทกมนสิการ อีกชื่อหนึ่งก็คือ ปัญจทวาราวัชชนะ เพราะเหตุว่าเป็นจิตที่เป็นวิถีดวงแรก ที่จะทำให้วิถีหลังๆ เกิดได้ ถ้าจิตดวงนี้ไม่เกิด วิถีจิตจะเกิดไม่ได้เลย ก็ต้องเป็นภวังค์ไปเรื่อยๆ เพราะฉะนั้นสำหรับปัญจทวาราวัชชนะ เป็นอเหตุกจิต เป็นชาติกิริยา ซึ่งไม่ใช่กุศลและไม่ใช่อกุศล


หมายเลข  6529
ปรับปรุง  17 ก.พ. 2567


วีดีโอแนะนำ