ปกิณณกธรรม ตอนที่ 109
ปกิณณกธรรม ตอนที่ ๑๐๙
สนทนาธรรม ที่ เขาเต่า หัวหิน
พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๖
ท่านอาจารย์ เพราะฉะนั้นผู้ที่เจริญปัญญา ลักษณะของกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิจะไม่ปรากฏนั้น จะไม่มี จึงได้ทราบความต่างกันว่า สมาธิไม่ใช่สงบ สมาธิเป็นแต่เพียงสภาพที่ตั้งมั่นในอารมณ์ เพราะฉะนั้นถ้าเป็นสัมมาสมาธิที่เกิดกับสัมมาทิฏฐิและสัมมาสติ ขณะที่ตั้งมั่น จะทำให้มีความชัดเจนของการรู้แจ้งในลักษณะของอารมณ์นั้น ด้วยกำลังของสมาธิที่เกิดร่วมด้วยในขณะนั้น ซึ่งตั้งมั่นในอารมณ์นั้น แต่ในขณะนั้นก็จะต้องมีลักษณะความสงบจริงๆ ซึ่งไม่ใช่ลักษณะของสมาธิ
ผู้ฟัง ธรรมดาก็ต้องมีอยู่แล้ว เพราะว่าเป็นสัพพจิตตสาธารณเจตสิก
ท่านอาจารย์ แต่เล็กน้อยมากเหลือเกิน
ผู้ฟัง ที่พูดมาหมายความว่า จวนจะได้บรรลุมรรคผลแล้วใช่ไหม องค์ธรรมนี้
ท่านอาจารย์ เป็นองค์ของการตรัสรู้
ผู้ฟัง และที่มาพูดระดับล่างก็แสดงว่า
ท่านอาจารย์ แน่นอน และต้องค่อยๆ เจริญขึ้น ข้อสำคัญที่สุดคือ กุศลเล็กน้อยในวันหนึ่งๆ น้อยมากจนกระทั่งไม่ได้สังเกตลักษณะที่ต่างกันของกุศลจิตกับอกุศลจิต และเมื่อเจริญอบรมปัญญาที่เป็นสติปัฏฐาน ความรู้ที่ค่อยๆ เพิ่มขึ้นก็น้อยมาก เพราะเหตุว่าต้องเป็นการรู้ชีวิตจริงๆ ซึ่งทุกคนมีโลภะ ทุกคนก็ยังทิ้งโลภะไม่ได้ และบางคนก็อาจจะคร่ำครวญกับโลภะของตนเองว่า ทำไมถึงได้มากอย่างนี้ แต่ไม่ใช่เรื่องคร่ำครวญ เป็นเรื่องปัญญาที่จะต้องอบรมแล้วรู้ลักษณะของโลภะตามความเป็นจริง เพราะฉะนั้น การเจริญสติปัฏฐานคู่กันไประหว่างอกุศลกับกุศล จะทิ้งอกุศลทันทีไม่ได้ ไม่มีใครทิ้งได้ เพราะเหตุว่ามีปัจจัยที่อกุศลจะเกิด เรายังรับประทานอาหารอร่อย ยังฟังเสียงนกและรู้สึกว่าไพเราะดี เพราะฉะนั้น อกุศลจิตก็เกิด เพราะเหตุว่ามีปัจจัย แต่ก็มีปัจจัยให้ปัญญาค่อยๆ เจริญขึ้น ค่อยๆ เพิ่มขึ้น ค่อยๆ สังเกต ค่อยๆ รู้ขึ้นในสภาพธรรมตามปกติตามความเป็นจริง
ใครก็ตามที่จะหนีชีวิตจริงๆ ในขณะนี้ หรือขณะอื่นซึ่งมีปัจจัยเกิดขึ้น แล้วก็จะบังคับ ไปข่ม ไปทำอะไรก็ตามด้วยความไม่รู้ นั่นไม่ใช่ปัญญาเลย เพราะเหตุว่าการที่จะละคลายการยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นตัวตน แต่ละคนต้องรู้สภาพธรรมจริงๆ ซึ่งเกิดกับตนตามเหตุตามปัจจัย จึงจะรู้ได้ว่าธรรมทั้งหลายเกิดเพราะเหตุปัจจัย เช่น โทสะจะเกิด ความขุ่นใจจะเกิด ก็ห้ามไม่ได้ มีเหตุปัจจัยก็เกิดแล้วจึงปรากฏ แต่ปัญญารู้ว่าขณะนั้นเป็นสภาพธรรมอย่างหนึ่ง ไม่มีใครไม่รู้เวลาโกรธ ใช่ไหม ความโกรธมีลักษณะอย่างไร ไม่สบายใจอย่างไร เดือดร้อนใจอย่างไร หงุดหงิดอย่างไร เป็นห่วงเป็นทุกข์อย่างไร ทุกคนรู้จัก แต่เมื่อเกิดแล้ว ผู้ที่อบรมเจริญปัญญาก็จะระลึกรู้ลักษณะของสภาพธรรมลักษณะนั้นว่า เป็นแต่เพียงธรรมชนิดหนึ่งลักษณะหนึ่ง ไม่มีใครต้องการให้เกิดก็เกิด หรือธรรมอื่นมีใครอยากจะให้เกิดก็ไม่เกิด เพราะเหตุว่าแต่ละขณะจิตต้องอาศัยเหตุปัจจัยเกิดขึ้น การที่ทราบถึงเหตุปัจจัยจะทำให้คลายการที่จะไปพยายามทำอย่างอื่น แล้วไม่รู้ลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏในขณะนี้ตามความเป็นจริง เพราะฉะนั้น การเจริญกุศลจึงต้องเป็นปกติในชีวิตประจำวัน การละคลายก็ละคลายจากการยึดถือโลภะบ้าง โทสะบ้าง เห็นบ้าง ได้ยินบ้าง ว่าเป็นตัวตน เจริญคู่กันไป แต่ทางฝ่ายอกุศลก็จะต้องมากกว่า เพราะเหตุว่ามีปัจจัยที่จะเกิดบ่อยกว่า ส่วนทางฝ่ายกุศล โดยแท้จริงแล้วมีกำลัง แต่กำลังน้อยหรือกำลังมาก ถ้าขณะที่ยังไม่เจริญมากก็มีกำลังเล็กๆ น้อยๆ พอที่จะแทรกเกิดได้ เช่น วันนี้เรามีกุศลแทรกเกิดขณะที่ฟังวิทยุ หรือขณะที่สนทนาธรรม ก็ยังมากกว่าอีกหลายคนที่เกิดมาในชาตินี้ แต่ก็ประมาทไม่ได้ เพราะว่าถึงมากอย่างไรก็ลองเทียบดูกับอกุศลในวันนี้ว่ามากเพียงใด เพราะฉะนั้นก็ต้องค่อยๆ ขยับไป คู่กันไปเรื่อยๆ จนกว่าทางฝ่ายกุศลมีกำลังเมื่อไร ก็สามารถที่จะดับอกุศลตามลำดับขั้นได้ แต่ไม่ผิดปกติ ต้องเป็นปกติจริงๆ
ผู้ฟัง ที่จะเป็นโพชฌงค์ จะใช้อะไรมาเป็นบรรทัดฐาน เช่น การมีสติธรรมดาจะเรียกว่าเป็นโพชฌงค์ได้หรือไม่ หรือการที่จะวิจัยธรรมธรรมดาๆ จะเป็นโพชฌงค์ได้หรือไม่ หรือการวางเฉยอย่างที่ว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ จะเป็นขั้นใดถึงจะเรียกว่าโพชฌงค์ หรือขั้นใดถึงจะไม่เรียกว่าโพชฌงค์
ท่านอาจารย์ เจริญโพชฌงค์ ไม่ได้หมายความว่าโพชฌงค์สมบูรณ์แล้ว ถูกไหม เจริญสติ ไม่ได้หมายความว่าสติสมบูรณ์แล้ว เจริญปัญญา ไม่ได้หมายความว่าปัญญาสมบูรณ์แล้ว เพราะฉะนั้นในขณะนี้ที่สติเกิดและกำลังศึกษารู้ลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏเพิ่มขึ้น ก็กำลังเจริญ แต่ยังไม่สมบูรณ์ หมายความว่าฌานมีองค์ ๕ ฉันใด องค์ ๗ นี้ก็เป็นองค์ของการที่จะตรัสรู้เป็นสัมโพชฌงค์ เพราะเหตุว่าไม่ใช่ว่า วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ไม่มีตั้งแต่ต้น มี เป็นองค์ของการที่จะเจริญขึ้นจนกว่าจะถึงขั้นอัปปนาที่จะแนบแน่นในอารมณ์นั้น ฉันใด พวกโพธิปักขิยธรรมทั้ง ๓๗ ก็จะต้องค่อยๆ เจริญขึ้นจนกว่าจะถึงความสมบูรณ์ ก็รู้แจ้งอริยสัจจธรรม เพราะฉะนั้นจะนับตอนใด อย่างไร คล้ายๆ จะมีเครื่องวัดว่าตอนนี้จะเป็นโพชฌงค์ไหม ไม่ต้องห่วง แต่เจริญโพธิปักขิยธรรม
ผู้ฟัง มีท่านผู้หนึ่งบอกว่า อุเบกขาสัมโพชฌงค์นี้ถึงระดับใด ท่านตอบว่า ต้องถึงสังขารุเปกขาญาณ จะต้องเป็นวิปัสสนาญาณถึงขั้นสังขารุเปกขาญาณถึงจะเป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ถ้าท่านตอบอย่างนี้ จึงคิดว่า สติที่เราระลึกกันธรรมดาๆ อย่างนี้ จะบอกว่าคือเจริญสติสัมโพชฌงค์จะถูกหรือไม่ หรือขณะที่มีความเห็นถูก และพิจารณาไตร่ตรองธรรม จะเป็นธัมมวิจยสัมโพชฌงค์หรือไม่
ท่านอาจารย์ เหมือนกับกำลังเจริญสติปัฏฐาน คือ ทั้ง ๓๗ ประการกำลังเจริญ
ผู้ฟัง ในขณะที่องค์ทั้ง ๗ ของสัมโพชฌงค์จะต้องเกิดพร้อมกันทั้ง ๗ องค์ใช่ไหม และแล้วแต่สติหรือปัญญาจะระลึกรู้แต่ละองค์ที่ปรากฏใช่ไหม
ท่านอาจารย์ ไม่ใช่ระลึกรู้องค์ แต่รู้ลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏ และไม่ต้องห่วงสัมโพชฌงค์หรือไม่สัมโพชฌงค์ ให้มีปัญญาค่อยๆ รู้ลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมขึ้น โดยทฤษฎีคือเจริญโพธิปักขิยธรรม ไม่ใช่ไม่มีสัมมัปปธาน ไม่ใช่ไม่มีสติปัฏฐาน ไม่ใช่ไม่มีอินทรีย์ ไม่ใช่ไม่มีพละ ค่อยๆ เป็น ค่อยๆ ไป เวลาที่โลกุตตรจิตเกิด หมายความว่า โพธิปักขิยธรรม ๓๗ บริบูรณ์ ถ้าไม่ค่อยๆ เจริญมาเรื่อยๆ แล้วจะบริบูรณ์ได้อย่างไร จะนำอันใดทิ้งไว้ตรงใด แต่เป็นเรื่องที่เราจะต้องเข้าใจสภาพจิตด้วยสติสัมปชัญญะ ไม่อย่างนั้นก็เหมือนกับอยู่ในหนังสือ หรือเป็นเรื่องข้างนอกตัว แต่เวลาที่เกิดกับเราจริงๆ เราอาจจะไม่ทราบว่า ขณะนั้นเป็นกุศลจิตหรือเป็นอกุศลจิต เพราะเหตุว่าต้องคิดถึงศัตรูใกล้ เช่น โลภะกับเมตตา เวลาที่เรารักใคร ญาติ พี่น้อง มิตรสหายใกล้ชิด เราจะทำทุกอย่างให้เขา แต่กับคนอื่นเราทำได้หรือไม่ นี้เป็นเครื่องที่จะเปรียบเทียบว่าเป็นโลภะหรือเป็นเมตตา คนในบ้านก็ใกล้ชิดกันตามลำดับตั้งแต่ พ่อ แม่ ลูก ความสัมพันธ์ระหว่างพ่อ แม่ ลูก เป็นเมตตาหรือเป็นโลภะ ธรรมต้องเป็นธรรม
เพราะฉะนั้น เราต้องมีสติสัมปชัญญะที่จะรู้ขณะจิตว่า ขณะใดเป็นโลภะกับบุคคลนี้ ขณะใดเป็นเมตตาแม้กับบุคคลคนเดียวกัน เพราะเหตุว่าเราจะมีแต่โลภะตลอดถ้าเราไม่เข้าใจเรื่องเมตตา สำหรับคนที่เรารัก เช่น ลูก พ่อแม่จะรักใครยิ่งกว่าลูก แต่ความรักเป็นอกุศล ถ้าพ่อแม่คนใดเข้าใจจริงๆ ว่า แม้ความรักลูกที่ว่าสะอาดที่สุดหรือหวังดีที่สุดยิ่งกว่าใครก็ตาม แต่ขณะนั้นเป็นโลภะหรือเป็นเมตตา ความรักคนอื่นก็ไม่ต้องพูดถึง หมายความว่ายิ่งจะทราบว่าเป็นโลภะหรือเป็นเมตตาได้ แต่สำหรับลูก ถ้าเราฉลาดพอที่จะทราบว่าเรารักไม่ใช่เมตตา ก็คือในขณะที่ทำให้เราเกิดความทุกข์ ถ้าเราคิดว่าลูกเรา ที่จะเป็นเมตตาคือเหมือนลูกคนอื่น หรือไม่ต้องเป็นลูก แต่เหมือนคนอื่น และสิ่งที่เราทำต่อลูกของเรา ก็เหมือนกับที่เราสามารถจะทำให้แก่คนอื่น ตัดเยื่อใยความผูกพันว่า ของเรา หรือ ลูกของเรา ออก ถ้าสมมติว่าคนในบ้านเรา เป็นแม่ก็มีลูก เป็นพี่ก็มี เป็นน้องก็มี เป็นคนรับใช้ก็มี ถ้าเราสามารถที่จะทำต่อบุคคลทั้งหมดเสมอกัน ด้วยจิตใจที่โอบอ้อมอารี เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ หวังดี คิดถึงเขาว่า ลูกของเราก็อยากได้รับประทานอาหารอร่อย พี่ของเราก็รับประทานอาหารอร่อย น้องของเราก็รับประทานอาหารอร่อย จะไม่ใช้คำว่า น้อง พี่ ฯลฯ เพราะทุกคนเหมือนกันทั้งหมด เพราะฉะนั้น การกระทำของเราที่มีต่อบุคคลในบ้านทุกคนเสมอกันขณะใด ขณะนั้นเป็นเมตตา
แต่ถ้ามีความไม่เสมอกัน ส่วนที่ไม่เสมอ อะไรทำให้ไม่เสมอ สามารถที่จะทราบได้ใช่ไหมว่า อะไรทำให้ไม่เสมอกัน ซึ่งความจริงถ้าเป็นกุศลแล้ว ทุกคนเสมอกัน กุศลก็ต้องหวังดีต่อทุกคนเท่ากัน เสมอกัน แต่ถ้ามีความไม่เสมอก็ต้องมีเหตุผลว่า ที่ไม่เสมอเป็นกุศลหรือเป็นอกุศล ถ้าสมมติว่าไม่เสมอกับมารดาเพราะเหตุว่า มารดาเป็นผู้มีพระคุณ อันนั้นเป็นกุศลไม่ใช่เป็นโลภะ แต่ต้องมีเหตุผลว่าที่ไม่เสมอเป็นเพราะเหตุว่าระลึกถึงพระคุณของท่าน ท่านเป็นผู้มีคุณมากกว่าคนอื่น เพราะฉะนั้น สิ่งที่เราทำต่อมารดาก็ต้องมากกว่าคนอื่น ถ้าอย่างนี้ก็เป็นกุศล แต่ถ้าเรารักแม่เรามาก ขณะนั้นเราไม่ได้คิดถึงพระคุณของแม่เลย แต่เพราะเป็นแม่ของเรา เราก็ต้องรักแม่ ขณะนั้นก็เป็นโลภะ ฉันใด กับลูกก็ต้องเหมือนกันฉันนั้น หรือกับญาติพี่น้อง และขยายวงกว้างออกไปจนถึงเพื่อนฝูง มิตรสหาย ก็ต้องเป็นอย่างนั้น คือเมตตาไม่ใช่แต่เฉพาะต่อหน้า แม้ลับหลังเวลาที่คิดถึง ก็คิดถึงด้วยเมตตา ไม่ใช่คิดถึงด้วยโลภะ สามารถเมตตาได้
ผู้ฟัง แต่ยาก
ท่านอาจารย์ ไม่ยากอะไร ก็ฝึกหัด หัดแล้วเราจะไม่มีศัตรูเลย เป็นสิ่งที่สบายมาก คือว่าศัตรูก็อยู่ที่ใจของเรา ในเมื่อเราคิดว่าเขาเป็นศัตรู แต่เมื่อไรที่เราไม่ได้คิดว่าเขาเป็นศัตรู แม้ว่าเขาจะเป็นศัตรู เพราะว่าเขาไม่ชอบเรา แต่เราไม่ได้มีจิตเหมือนกับเขา เรายังมีความหวังดี มีการคิดที่จะช่วยเหลือเกื้อกูล ขณะนั้นเราสบาย และเราก็ไม่ถือว่าเขาเป็นศัตรู เขาไม่ชอบเราเรื่องของเขา เราจะให้คนทั้งโลกชอบเราได้อย่างไร ก็ต้องมีคนที่ไม่ชอบเราบ้าง เรื่องของเขา ไม่ชอบเราเรื่องของเขา แต่เรื่องของเราไม่เดือดร้อนเลย ถ้าคนที่ไม่ชอบเราจะอยู่ตรงนี้ เราก็ยังเป็นเพื่อนกับเขาได้ หวังดีต่อเขาได้ ทำดีต่อเขาได้
ผู้ฟัง ขยายกายวิเวก
ท่านอาจารย์ ถ้าพูดถึง กายวิเวก หมายความว่า เราละรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ โดยการที่อยู่คนเดียว หรืออยู่ตามลำพัง แต่ในขณะนั้นถ้าปัญญาไม่เกิดก็ไม่ใช่กายวิเวก เพราะฉะนั้น วิเวก แปลว่า สงัด ก็ต้องหมายความว่า สงัดจากกิเลส สงัดจากโลภะ สงัดจากโทสะ สงัดจากโมหะ ที่จริงที่นี่ก็วิเวกพอสมควร ต่างจากหน้าโรงภาพยนตร์ใช่ไหม ไม่เหมือนกลางตลาดวโรรส จะกล่าวว่าที่นี่เป็นที่วิเวกก็ได้ แล้วคนที่เดินชมสวน วิเวกหรือไม่ ก็เป็นเรื่องของจิต ถ้าเราเป็นผู้ที่เห็นโทษของ รูป เสียง กลิ่น รส และทราบว่า ถ้าเรายังมุ่งอยู่ตามสถานที่ต่างๆ อย่างมัวเมา เพลิดเพลิน เช่น ร้านเพชร หรือร้านค้าต่างๆ ขณะนั้นไม่มีการละ แต่บางกาล บางขณะ ก็ยังมีโอกาสที่จะอยู่ตามลำพัง การที่อยู่ตามลำพังที่นี่ เรื่องสถานที่ไม่ใช่เรื่องสำคัญเลย เพราะเหตุว่า ทุกคนอยู่ตามลำพังได้ มีโอกาสที่จะอยู่ตามลำพังทุกขณะ เช่น เวลาที่เราอยู่ในบ้าน ไม่ใช่ว่าบ้านเราจะมีคนอยู่ในห้องแน่นขนัดอยู่ตลอดเวลา เพราะฉะนั้นทุกๆ แห่ง เราจะมีการอยู่ตามลำพัง เรื่องของกายวิเวกจึงเป็นเรื่องซึ่งไม่มีอะไรที่จะต้องคำนึงมากนัก นอกจากผู้ที่ต้องการกายวิเวกอย่างแท้จริงถึงกับสละเพศคฤหัสถ์สู่เพศบรรพชิต จึงเป็นผู้ที่แสดงเจตนาที่จะมีกายวิเวก แต่ถ้าสละแล้วก็ยังเต็มไปด้วยสิ่งต่างๆ เหล่านี้ ก็หมายความว่า ผู้นั้นยังไม่เข้าใจเรื่องของกายวิเวก
ผู้ฟัง กายในที่นี้หมายถึงร่างกายหรือไม่
ท่านอาจารย์ การที่จะนำตัวห่างออกจาก รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส เท่าที่จะกระทำได้ โดยเฉพาะก็หมายความถึงเพศที่ต่างกันของคฤหัสถ์กับบรรพชิต เพราะเหตุว่าคฤหัสถ์อย่างไรๆ ท่านก็ยังกล่าวว่าแวดล้อมไปด้วยบุตร ภรรยา ข้าทาส
ผู้ฟัง เมื่อวานที่ถามเรื่องทานมี ๓ ขั้นที่ประกอบด้วยปัญญากับไม่ประกอบด้วยปัญญา ยังไม่ใคร่เข้าใจ ปัญญาเชื่อในกฎของกรรมก็ได้ ก็เป็นปัญญาเหมือนกันใช่ไหม ถ้าเราให้ทานโดยเชื่อว่าผลของทานมีจริง จะให้ผลเป็นสุขจริง แล้วให้ทานไป อย่างนี้เป็นทานที่ประกอบด้วยปัญญาเหมือนกันใช่ไหม แต่อันนี้ไม่ใช่ทานบารมีที่ให้ไปด้วยรู้ว่าผลของทานมีจริงแล้วจะให้ผลเป็นสุข
ท่านอาจารย์ ถ้าถามว่าเป็นบารมีหรือไม่เป็นบารมี ก็ต้องเข้าใจ และไม่ลืมว่า บารมี หมายความถึง ธรรมที่ทำให้ถึงฝั่งคือการดับกิเลส แม้แต่ในขณะที่ให้ทาน ถ้าให้ทานเพราะหวังผล ขณะนั้นก็ไม่ใช่บารมี เพราะเหตุว่าผลที่ต้องการไม่ใช่การดับกิเลส พิจารณาได้ง่ายมาก คือกุศลใดๆ ที่ทำไปมีการหวังผลอย่างหนึ่งอย่างใดหรือไม่ ถ้าเป็นการหวังผลที่จะต้องเกิดดี เป็นเศรษฐี มั่งมี มีความสุข มีลาภ มียศ มีสรรเสริญ ขณะนั้นความคิด ความหวัง ความต้องการนั้นจะเป็นบารมีไม่ได้ ตอนที่ท่านสุเมธดาบสได้พบพระทีปังกร ท่านตั้งความปราถนา และท่านก็พิจารณาหาธรรมที่จะเป็นเครื่องอุปกรณ์สำหรับการที่จะรู้แจ้งอริยสัจจธรรมก็พบว่า ต้องมีบารมี ๑๐ หลังจากนั้นแล้วท่านก็กระทำ ไม่ใช่ว่าท่านจะทำ
ขอให้ลองพิจารณาดูถึงคนที่ไม่มีปัญญา เพียงแต่ได้ยินคำว่า บารมี อยากมีอีกแล้ว เหมือนกับได้ยินคำว่า นิพพาน ก็อยากไปนิพพาน อยากถึงนิพพาน อยากอยู่ในนิพพาน แล้วแต่ว่าจะคิดอย่างไร แต่ไม่ใช่ปัญญาเลย ถ้าคิดอย่างนั้น เช่นเดียวกันกับบารมี เมื่อได้ยินว่าเป็นสิ่งที่ดี ก็อยากจะมีแล้ว และอยากจะทำด้วย แต่ (๑) การเป็นบารมี กับ (๒) การจะทำบารมี ลองพิจารณาดูว่า สองอย่างนี้มีความต่างกันหรือไม่ คนที่ในขณะนี้เข้าใจเรื่องธรรม เข้าใจเรื่องการอบรมเจริญปัญญา เข้าใจเรื่องอริยสัจจะ เข้าใจเรื่องการที่จะต้องรู้แจ้งอริยสัจจธรรม และทำทุกอย่างด้วยความเคารพในธรรม ซึ่งความเคารพในธรรมในที่นี้ไม่ได้หมายความว่าไปไหว้พระไตรปิฏกในตู้ เป็นต้น แต่หมายความว่าทุกอย่างที่ทำเพื่อธรรม ไม่ใช่เพื่อตัวเอง หรือไม่ใช่เพื่อหวังผลในสังสารวัฏฏ์ เพราะฉะนั้นที่กำลังทำอยู่เพื่อธรรม เป็นบารมี
ที่จะถามว่า ทานเป็นบารมีหรือไม่เป็นบารมี ก็ไม่ต้องสอบถามกันอีกแล้วว่า ทานตอนนี้เป็นบารมีหรือไม่ หรือทานตอนโน้นเป็นบารมีหรือไม่ ถ้ามีความเข้าใจถูกแล้วไม่หวังผลอื่น ไม่หวังผลการเกิดในสวรรค์ ไม่หวังอะไรทั้งนั้น แต่ทำเพราะเหตุว่าเป็นกุศล เป็นสิ่งที่จะทำให้อกุศลค่อยๆ ลดลงไปได้ และถ้ามีความเข้าใจจริงๆ ปัญญานั้นก็จะทำให้บารมีอื่นๆ เกิดด้วย ไม่ใช่ว่า เมื่อมีความเข้าใจ และความเข้าใจนั้นก็อยู่เฉยๆ หรือเกียจคร้าน เป็นต้น ไม่ใช่ แต่ปัญญาความเข้าใจจะทำให้กุศลอื่นๆ เจริญขึ้น และบารมีอื่นๆ ก็เจริญขึ้นด้วย โดยที่เป็นอุปนิสัย และเป็นการกระทำที่เกิดจากการสะสม เช่น พระโพธิสัตว์ ทุกๆ ชาติของท่านหลังจากที่ท่านเป็นสุเมธดาบสแล้ว ถ้าอ่านชาดกจะเห็นได้ว่า ท่านทำ ไม่ใช่ท่านคิดว่า ท่านจะ แต่ท่านทำ เพราะฉะนั้นเวลาที่ "จะ" ดูเหมือนว่า จะมีความหวังหรือแฝงไว้ด้วยความต้องการที่อยากที่จะทำ แต่ตรงกันข้าม ไม่ต้องคิดว่าจะทำทานบารมี จะทำศีลบารมี หรือจะทำวิริยะบารมี
ชีวิตตามความเป็นจริงที่กำลังทำอยู่ เป็นบารมี เมื่อมีความเข้าใจที่ถูกต้อง และไม่หวังผลอย่างอื่น เช่น เวลาที่ให้ทาน ไม่จำเป็นต้องคิดว่า ถ้าไม่ทำกับพระภิกษุสงฆ์ อานิสงส์จะน้อย หรือถ้าไม่ทำกับพระภิกษุสงฆ์แล้วก็จะไม่ใช่บารมี ฯลฯ แต่ว่าเมื่อถึงเวลาที่ทานกุศลจะเกิด จิตผ่องใส มีศรัทธา มีสติ มีอโลภะ มีอโทสะ มีตัตตรมัชฌัตตตา พวกนี้ที่เป็นโสภณสาธารณเจตสิกเกิด ขณะนั้นกุศลจิตเกิด ให้ทานโดยไม่ต้องคิด ไม่ใช่ก่อนจะให้ก็คิดว่า นี่เป็นบารมีหรือไม่ ถ้าไม่ใช่บารมีก็ไม่ทำ อย่างนั้นไม่มีประโยชน์อะไรเลย ที่จะถามว่าเป็นบารมีไหมหรือจะไม่เป็นบารมี ในขณะนั้นก็แฝงไปด้วยความที่ว่า ถ้าไม่ใช่บารมีจะทำหรือไม่ แต่ที่จริงตลอดทุกชาติของพระโพธิสัตว์ที่ท่านมีการให้ทาน ไม่ว่าในชาติใดก็ตาม ถึงแม้ไม่ใช่ในชาติที่ท่านเป็นพระเวสสันดร การให้แต่ละครั้งของพระองค์ก็เป็นทานบารมี ถ้าไม่มีการให้อย่างนี้ การให้อย่างอื่น โอกาสอื่น ขณะอื่น จะมีได้ไหม และไม่ใช่ว่าจำเป็นที่จะต้องเลือกให้เฉพาะที่ว่าจะได้อานิสงส์มากๆ แต่ให้คำนึงถึงผู้รับ คำนึงถึงประโยชน์ของผู้รับแล้วทำ ไม่ใช่คำนึงถึงตนเองว่าจะได้กุศลมากๆ จึงจะทำ นี้เพื่อแสดงให้เห็นความต่างกัน ถ้าเป็นบารมีจริงๆ ก็ขัดเกลา ไม่ได้หวังประโยชน์ของตนเอง ไม่มีการคิดว่าเพื่อตัวตน เพราะเหตุว่าตัวตนนี้จะต้องเล็กลงทุกที จนกระทั่งไม่เหลือเลย
เรื่องของบารมีไม่ใช่เรื่องที่จะต้องคิดว่า ขณะใดเป็นบารมี ขณะใดไม่เป็น เมื่อเรามีความเห็นถูก และรู้ว่าอกุศลเรามาก และทุกครั้งที่เราทำกุศล เรารู้ว่ากุศลนี้เป็นสิ่งที่ตรงข้ามกับอกุศล และกุศลนี้วันหนึ่งจะทำให้เราถึง ไม่อย่างนั้นเราจะทำกุศลทำไม ซึมเข้าไปในจิตใจของเราโดยที่เราไม่ต้องนึก เช่น วันนี้ที่เรามาจากกรุงเทพฯ แล้วมาสนทนาธรรมกัน มีใครคิดบ้างว่าจะทำให้เป็นบารมี แต่ขณะที่เรากำลังทำ ทั้งหมดนี้เป็นบารมี