ชาติ ชรา พญาธิ มรณะ

มีอยู่ตลอดเวลา ทั้งทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ทางใจ ถ้าจะพิจารณาแล้ว ก็จะทำให้เกิดความสลดใจ คือ สังเวช ได้แก่ ความรู้สึกที่เห็นว่าสภาพธรรมนั้นไม่ใช่สิ่งที่ควรจะยินดี เพลิดเพลิน พอใจ

ข้อความในอัฏฐสาลินี นิเขปกัณฑ์ พระบาลีนิทเทสสังเวคทุกะ มีข้อความว่า ฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสลดใจ คือ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ

พอที่จะหาได้ไม่ยาก ใช่หรือไม่ ชาติ ความเกิด ชรา ความแก่ พยาธิ ความเจ็บไข้ได้ป่วย มรณะ ความตาย ควรที่จะเป็นสิ่งที่จะทำให้เกิดสังเวช คือ ความสลดใจ เพราะเหตุว่า ชาติเกิดขึ้นขณะใด พิจารณาได้เลย ย่อมนำมาซึ่งชรา ใครซึ่งเกิดมาแล้ว หรือ วัตถุสิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ตามที่เกิดมาแล้ว ที่จะไม่เก่าคร่ำคร่า ไม่ชราลง เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้เลย นี่ก็คือความไม่เที่ยง ขณะที่สิ่งนั้นยังไม่เก่าคร่ำคร่า ก็น่าดู น่าพอใจ แต่เมื่อถึงกาละ ถึงเวลาที่จะเปลี่ยนแปลง ซึ่งก็จะต้องถึงในวันหนึ่ง คือความชรา ความไม่สะดวกกายไม่สบายกายทั้งหลาย ก็เป็นสิ่งซึ่งไม่พึงปรารถนา ไม่เป็นที่น่ายินดี แต่ว่าถ้าไม่มีชาติความเกิด ชรา พยาธิ มรณะ ก็ย่อมมีไม่ได้

ซึ่งทุกคนที่เกิดมาแล้ว ก็ต่างวัย แต่ว่าถ้าใครมีสติปัญญาที่จะพิจารณาตั้งแต่ยังไม่ชรา หรือว่ายังไม่มีโรค ก็จะเห็นได้จริงๆ ว่า ไม่มีใครที่สามารถจะพ้นไปได้เลย ถ้าเป็นอย่างนี้แล้ว ก็ย่อมเกิดความพยายามที่จะทำให้ถึงการพ้นจากชาติ ชรา พยาธิ และมรณะ แม้ว่าเป็นสิ่งซึ่งยากที่จะถึง แต่ก็มีทางที่จะถึงได้ ด้วยการอบรมเจริญปัญญาขึ้นเรื่อยๆ

ข้อความต่อไปมีว่า บทว่า ความพยายามโดยแยบคายของผู้มีใจสลดแล้ว คือ เป็นผู้ที่เห็นโทษภัยของชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ผู้นั้นย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ย่อมปรารภความเพียร ย่อมประคองจิตไว้ ย่อมตั้งจิตไว้ เพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศล บาปธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น ที่จะไม่ให้มีอะไรเกิดขึ้นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ เพราะเหตุว่าเมื่อมีปัจจัยก็ต้องเกิด แต่เมื่อเห็นโทษแล้ว ก็เป็นผู้ที่ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรม บาปธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น เพื่อละอกุศล บาปธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อความบังเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความไม่จืดจาง เพื่อความเพิ่มพูน เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์ แห่งกุศลธรรมทั้งหลายที่บังเกิดขึ้นแล้ว นี่คือผู้ที่ไม่ประมาท คือผู้ที่มีสติในการที่จะไม่ให้อกุศลธรรมเกิดขึ้นก็ดี ละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ดี เพื่อความบังเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมก็ดี เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความไพบูลย์เจริญขึ้นของกุศลธรรมก็ดี จะเป็นไปได้ในขณะที่สติปัฏฐานเกิดระลึกลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏ ซึ่งทุกท่านก็ย่อมจะเห็นประโยชน์ของสติว่าแม้แต่การที่จะเห็นภัย เห็นโทษของชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ขณะนั้นก็ต้องเป็นสติที่ระลึกได้