คิดเรื่องธรรมน้อยแค่ไหน
ขณะนี้ก็เพียงฟังแค่ไหน ก็คือว่า ตามที่ได้เข้าใจ แล้วก็บางครั้งบางคราว แม้ว่าไม่ได้ฟัง ยังเกิดคิดไตร่ตรองธรรมที่ได้ฟัง แทนที่จะคิดเรื่องอื่น เพราะว่าเรื่องอื่นที่จะคิดมากมายมหาศาล คิดเรื่องธรรมน้อยแค่ไหน บางวันไม่ได้คิดเลย กำลังฟังนี่เองฟังเข้าใจ จบแล้วก็คือจบเป็นธรรมดา ธรรมดา ธรรมตา
ตา คือ ความเป็นไปของธรรม สิ่งนั้นต้องเป็นอย่างนั้น ฝนต้องตก แดดต้องออก ใครไปยับยั้งได้ พระจันทร์ต้องขึ้น พระอาทิตย์ต้องตก เห็นต้องเห็น ได้ยิน ต้องได้ยิน เหมือนกันไหม
ทุกอย่างก็เป็นธรรมแต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง จนกว่าจะค่อยๆ คลายการติดข้องยึดถือ ได้ยิน ได้ฟังธรรมตามเหตุตามปัจจัย เมื่อคืนนี้ใครคิดว่าจะได้ฟังเรื่องนี้บ้าง แต่ละคำ แต่ละคำยังไม่รู้เลยว่า เราจะสนทนากันเรื่องอะไร รู้แต่ว่ามีสนทนาธรรม โอกาสที่ยากยิ่งในสังสารวัฏ เห็นอื่นก็เห็นมากมาย ได้ยินอื่น ก็ได้ยินมากมาย
คำของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแต่ละคำที่จะได้ยิน และค่อยๆ เข้าใจขึ้น ถ้าไม่มีโอกาสในแต่ละชาติ ก็ผ่านไป แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าสมัยที่เป็นพระโพธิสัตว์ ก็ยังเป็นนก เป็นช้าง เป็นงู แล้วเรา ถ้ายังไม่เป็นพระโสดาบันบุคคล ก็หมายความว่ายังเกิดในอบายภูมิได้ แต่ก็ยังดี เพราะว่าสิ่งที่ได้เข้าใจแล้ว ไม่ได้หายไปไหนเลย อยู่ในจิตทุกขณะ สืบต่อกันสะสมไว้
แต่ว่าอะไรจะสืบต่อมาก กุศลหรืออกุศล ดีหรือชั่ว ถ้ามีความติดข้องในรูป ในเสียง ในกลิ่น ในรส ในโผฏฐัพพะ ในเรื่องต่างๆ มากมาย ในวิชาการในอะไรทั้งหมด สิ่งนั้นก็มากมายจนอดคิดเรื่องนั้นไม่ได้
เพราะฉะนั้น จะรู้จักธรรมว่าเป็นไปตามการสะสม คิดถึงอะไร ผ่านร้านขายเสื้อผ้า คิดถึงอะไร ผ่านร้านอาหาร คิดถึงอะไร เห็นก็เห็น แต่ยังคิดต่อใช่ไหม ทั้งวันของเราก็ไม่พ้นจากเรื่องที่เคยสะสมความยินดี ติดข้องในรูป ในเสียง ในกลิ่น ในรส ในโผฏฐัพพะ คือ สัมผัส ได้แก่ เย็นหรือร้อน อ่อนหรือแข็ง ตึงหรือไหว ๓ รูปรวมกันก็รวมเรียกว่าโผฏฐัพพะ กระทบเย็นขณะหนึ่งไม่ใช่แข็ง กระทบอ่อนขณะหนึ่งไม่ใช่ร้อน เป็นรูปแต่ละหนึ่ง ซึ่งสามารถปรากฏให้รู้ได้ว่ามีสิ่งนั้นจริงๆ ต่อเมื่อกายกระทบ จึงปรากฏให้รู้ว่ามี ก็รวมเรียกต่อไปนี้ เห็นมีสี หรือสิ่งที่ปรากฏให้เห็น มีเสียง มีกลิ่น มีรส และโผฏฐัพพะ หมายความว่าสิ่งที่กระทบกายได้ ๓ อย่าง ไม่มีเราเลย
ทุกขณะผ่านไปหมดแล้ว ก็เป็นโอกาสที่จะได้เข้าใจ ความเข้าใจแม้น้อยก็เป็นประโยชน์ เพราะว่าจากความเข้าใจเล็กๆ น้อยๆ ก็จะเข้าใจเพิ่มขึ้นอีก จนกระทั่งละการที่ยึดถือสภาพธรรมว่าเป็นตัวตน
ความเห็นถูกความเข้าใจถูก สิ่งเดียวที่สามารถที่จะละความไม่รู้ได้ ถ้ายังไม่รู้อยู่ ก็ต้องติดข้อง จะไม่ติดข้องได้อย่างไร เกิดมาตั้งแต่ศีรษะจรดเท้านี้ ก็รักที่สุดแล้ว ของเราหมดทุกส่วน แสดงให้เห็นว่า ความรู้ความเข้าใจถูกเท่านั้น ที่จะค่อยๆ คลายความไม่รู้ อย่าหวังที่จะไปเข้าใจอย่างนั้นมาก อย่างนี้มาก แค่ละความไม่รู้