ใครมีอารมณ์
เมื่อจิตเป็นธาตุรู้ ต้องมีสิ่งที่ถูกรู้ในขณะนั้น ซึ่งสิ่งที่ถูกรู้ ภาษาบาลีใช้คำว่า อารัมมณะ หรือ อาลัมพนะ แต่คนไทยก็เอาภาษาบาลีมาใช้ สั้นๆ ว่า อารมณ์
ต่อไปนี้ พอได้ยินคำว่า อารมณ์ แล้วศึกษาธรรม ก็รู้ว่า ไม่เหมือนอย่างที่คนไทยใช้เป็นชีวิตประจำวัน แต่หมายความว่าสิ่งที่ถูกจิตรู้ แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง แต่ละหนึ่ง จิตเกิดขึ้น แล้วจิตก็ดับไป
สิ่งที่ควรจะรู้ต่อไป คือ รูปทั้งหมดมีอายุเกิดดับช้ากว่าจิต รูปหนึ่งรูป เสียงหนึ่งเสียง เฉพาะหนึ่งเสียง จิตที่รู้เสียงนั้น เกิดดับ ๑๗ ขณะ เสียงนั้นจึงดับ แล้ว ๑๗ ขณะนี้ ใครนับได้ ใครรู้ได้ เราก็ประเมินคร่าวๆ ว่าเสียงดับ แต่ก่อนเสียงดับ จิตเกิดดับ ๑๗ ขณะ เร็วกว่าเสียงอีก
ด้วยเหตุนี้ความเป็นไปในการเกิดขึ้นรู้อารมณ์ของจิต จึงต้องเกิดขึ้นรู้เป็นลำดับ ชื่อว่า วิถีจิต
วิถีจิต หมายถึง การที่จิตจะรู้อารมณ์ทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ทางใจ สิ่งนั้นมีจริงๆ กระทบจริงๆ อายุมากกว่าการเกิดดับของจิต เพราะเหตุว่ารูปหนึ่งรูป จะมีอายุเท่ากับจิตเกิดดับ ๑๗ ขณะ ทรงแสดงว่า จิตแต่ละ ๑ ขณะ ซึ่งรู้รูปรูปเดียว ซึ่งเกิด และยังไม่ดับ มีจิตอะไรบ้าง เป็นความเป็นไปของจิตที่รู้อารมณ์เดียวกัน แต่ทำกิจต่างกัน
ค่อยๆ เห็นชัดว่า จิตเกิดขึ้นทำหน้าที่ หน้าที่อะไร หน้าที่รู้อารมณ์ จิตแต่ละหนึ่ง ก็ต่างกันไป ทำหน้าที่ต่างๆ กัน เราไม่เคยรู้มาก่อนเลย ในพระสูตรก็ไม่ได้แสดงโดยละเอียดโดยนัยของพระอภิธรรม
ถ้าเราอ่านพระสูตร เท่าที่เรารู้เวลานี้ เห็นชอบไหม ไม่ได้กล่าวถึงวิถีจิต ความเป็นไปของจิตซึ่งเกิดดับสืบต่อ จนถึงขณะที่ชอบหรือไม่ชอบ เพราะฉะนั้น ทุกคำที่ได้ฟัง คือ เมื่อกล่าวถึงวิถีจิต หมายถึง จิตที่รู้สิ่งที่กระทบตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ มีจิตกี่ประเภทที่เกิดดับสืบต่อกัน ทำหน้าที่ของจิตนั้นๆ ซึ่งไม่ใช่จิตเดียวก
มีจิตขณะเก่าที่ดับไป มาเกิดอีกบ้างไหม ไม่มีทางเป็นไปได้เลย ถ้าใช้คำว่า ดับ คือ ไม่กลับมาอีกเลย ไม่มีทางที่จะกลับมาอีกได้เลย เกิดแล้วดับคือไม่กลับมาอีก
เห็นเมื่อสักครู่นี้ ไม่ใช่เห็นเดี๋ยวนี้ แม้แต่ตาเมื่อสักครู่นี้ ก็ไม่ใช่ตาเดี๋ยวนี้ ตาก็เกิดดับ แต่ว่าช้ากว่าจิต
เพราะฉะนั้น การศึกษาธรรม คือ ค่อยๆ เข้าใจขึ้น เพื่อไม่ใช่เรา เพื่อน้อมไปสู่การที่จะรู้จริงๆ ว่าไม่ใช่เรา และน้อมไปสู่การที่จะเข้าใจทีละหนึ่ง ทั้งๆ ที่กำลังมี เหมือนอยู่ในความมืดเวลานี้