สัมมาสมาธิต้องประกอบด้วยปัญญา

ปัญญาไม่ใช่สมาธิ เพราะเหตุว่าถ้าเป็นสมาธิแล้วจิตจดจ้องอยู่ที่อารมณ์เดียว แต่ถ้าเป็นสติปัฏฐานมีการระลึกรู้ลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏตามปกติแล้วปัญญาเจริญขึ้น

ที่จริงแล้วน่าจะพูดเรื่องของมิจฉาสมาธิหรือว่ามิจฉามรรค มิจฉาปฏิปทา เพราะว่าคนส่วนใหญ่มักจะนิยมการประพฤติปฏิบัติ แต่ว่าถ้าไม่ทราบว่าการปฏิบัติมี ๒ อย่าง คือสัมมามรรค และมิจฉามรรค ถ้าไม่รู้ความต่างกันก็จะปฏิบัติมิจฉามรรค ไม่ใช่สัมมามรรค หรือสมาธิก็เช่นเดียวกัน ไม่ใช่มีแต่สัมมาสมาธิเท่านั้น มิจฉาสมาธิก็มี

เพราะฉะนั้นถ้าไม่รู้ว่าสัมมาสมาธิคือขณะที่ประกอบด้วยปัญญาอย่างไร ขณะนั้นก็เป็นมิจฉาสมาธิ ไม่ใช่สัมมาสมาธิ

สำหรับในพระพุทธศาสนาแล้วปัญญาเป็นเรื่องสำคัญที่สุด เพราะเหตุว่าด้วยปัญญาพระผู้มีพระภาคจึงตรัสรู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และทรงแสดงพระธรรมทั้งหมดเพื่อเกื้อกูลให้พุทธบริษัทเกิดปัญญาของตนเองด้วย ต้องทราบว่าปัญญารู้ลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏในขณะนี้ จึงจะเป็นปัญญาที่สามารถที่จะดับกิเลสได้ เพราะเหตุว่าขณะนี้ที่กำลังเห็นก็ยึดถือว่าเป็นเราเห็น แต่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่าธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา ไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่บุคคล เพราะฉะนั้นกำลังเห็นเดี๋ยวนี้ต้องไม่ใช่เรา และก็ไม่ใช่ตัวตนด้วย เป็นเพียงจิตประเภทหนึ่ง ซึ่งเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือเมื่อมีจักขุปสาท แล้วก็มีสิ่งที่ปรากฏกระทบตา มีการเห็นเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป เพราะเหตุว่าจิตที่เห็นไม่ใช่จิตที่ได้ยิน นี่แสดงให้เห็นความต่างกันว่าคนหนึ่งๆ จะมีจิตซ้อนกัน ๒, ๓ ขณะไม่ได้ ชีวิตดำรงอยู่แต่ละคนก็เพียงชั่วขณะจิตเดียว

เพราะฉะนั้นในขณะที่เห็น ไม่ใช่ขณะที่ได้ยิน ด้วยเหตุนี้จึงจะต้องรู้ความต่างกันก่อนว่า ขณะที่เห็นนี้เป็นอนัตตา เป็นนามธรรม เป็นสภาพรู้ ขณะที่ได้ยินก็เป็นอนัตตา เป็นนามธรรม เป็นสภาพรู้ ต้องมีความรู้ซึ่งเกิดจากการฟัง จนกระทั่งสามารถที่จะเป็นปัจจัยให้สติมีการระลึกได้ในขณะที่กำลังเห็นในขณะนี้ตามปกติตามความเป็นจริง มิฉะนั้นแล้วก็จะมีแต่สมาธิแล้วก็ไม่รู้ว่าปัญญานั้นรู้อะไร แต่ว่าก่อนอื่น เมื่อปัญญาเป็นสภาพที่รู้ถูกต้อง คือเริ่มจากความเข้าใจถูกในลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏ ก็จะต้องรู้ว่าปัญญาไม่ใช่รู้อื่น แต่เป็นปัญญาที่สามารถที่จะรู้ชีวิตประจำวันทุกขณะตั้งแต่ตื่นจนหลับ ไม่ว่าจะเป็นเห็น ได้ยิน ได้กลิ่น ลิ้มรส รู้สิ่งที่กระทบสัมผัส คิดนึก