ปัญญาวิมุติ

ปัญญาวิมุติ

ปญฺญา (ความรู้ทั่ว) + วิมุตฺติ (ความหลุดพ้น)

ความหลุดพ้นด้วยอำนาจแห่งปัญญา หมายถึง ความหลุดพ้นแห่งจิตจากอวิชชาด้วยกำลังของปัญญาได้แก่มรรคจิตซึ่งเป็นขณะที่กำลังหลุดพ้นและผลจิตซึ่งเป็นขณะที่หลุดพ้นแล้ว

ปัญญาวิมุติที่เป็นพระอริยบุคคล หมายถึง ผู้ที่หลุดพ้นโดยไม่มีองค์ฌานที่เกิดจากการอบรมสมถภาวนาเกิดพร้อมกับมรรคจิต ผลจิตเป็นการหลุดพ้นเพียงฝ่ายเดียว (เอกโตภาควิมุติ คือหลุดพ้นจากสังขาร เพราะมีนิพพานเป็นอารมณ์)

อุภโตภาควิมุติ หมายถึง พระอริยบุคคลที่บรรลุทั้ง๒ฝ่าย คือมีฌานจิตเกิดพร้อมกับมรรคจิต ผลจิต (อรูปฌานเป็นการหลุดพ้นจากรูป โลกุตรธรรมเป็นการหลุดพ้นจากสังขาร)