โดยปรมัตถะ ไม่มีสัตว์ต่างๆ ในโลกต่างๆ

[เล่มที่ 77] พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ เล่ม ๒ ภาค ๑ - หน้า 317-318
ว่าด้วยนิเทศแห่งชาติโดยสมมติกถา
(บาลีข้อ ๑๔๖)
บรรดาทุกขอริยสัจนั้น พึงทราบคำว่า ชาติ เป็นต้นก่อน ก็บัณฑิตพึงทราบชาติด้วยสามารถแห่งบทภาชนีย์นี้ว่า ตตฺถ กตฺมา ชาติ ยา เตสํ สตฺตานํ ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย ชาติ ในทุกขอริยสัจนั้น ชาติเป็นไฉน ความเกิด ความเกิดพร้อม ... ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์นั้นๆ อันใด ... เป็นต้น. อรรถวรรณนาในนิเทศแห่งชาตินั้น ดังต่อไปนี้.
คำว่า เตสํ เตสํ สตฺตานํ (ของสัตว์นั้นๆ) นี้เป็นอรรถแสดง ถึงความทั่วไปแก่สัตว์มิใช่น้อย โดยย่อ คือ เมื่อกล่าวคำอย่างนี้ว่า ความเกิดของเทวทัต ความเกิดของโสมทัต ดังนี้ แม้ทั้งวัน สัตว์ทั้งหลาย ย่อมไม่ถึงการกำหนดถือเอาได้ ย่อมไม่สำเร็จการแสดงในสัตว์อื่นๆ ได้ทั้งหมด
[เล่มที่ 77] พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ เล่ม ๒ ภาค ๑ - หน้า 319
ว่าด้วยนิเทศแห่งชาติโดยปรมัตถกถา
บัดนี้ เป็นกถาว่าด้วยปรมัตถ์ จริงอยู่ ขันธ์ทั้งหลายนั่นเอง ย่อมปรากฏโดยปรมัตถ์ ไม่ใช่สัตว์ และในพระบาลีนั้น บทว่า ขนฺธานํ (แห่งขันธ์ทั้งหลาย) พึงทราบการถือเอาขันธ์หนึ่งในเอกโวการภพ ขันธ์สี่ในจตุโวการภพ ขันธ์ห้าในปัญจโวการภพ.
[เล่มที่ 77] พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ เล่ม ๒ ภาค ๑ - หน้า 281
๔. สัจจวิภังค์
สุตตันตภาชนีย์
[๑๔๖] ในทุกขอริยสัจนั้น ชาติ เป็นไฉน?
ความเกิด ความเกิดพร้อม ความหยั่งถึง ความเกิดจำเพาะ ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้เฉพาะอายตนะในหมู่สัตว์นั้นๆ ของเหล่าสัตว์นั้นๆ อันใด นี้เรียกว่าชาติ.
อ.วิชัย: ตั้งแต่ฟัง เรื่องทุกข์ ตั้งแต่ต้นการสนทนา ซึ่ง อ.คำปั่น ได้กล่าวถึงข้อความในพระไตรปิฎกที่จะแสดงความเป็นจริงของทุกขอริยสัจจะ ครับ แต่ประเด็นที่ผมจะกราบเรียนท่านอาจารย์ ก็คือเป็นเรื่องของทุกขอริยสัจจะ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเป็นประการแรก ก็คือแม้ชาติก็เป็นทุกข์ ครับ ซึ่งข้อความในสัจจวิภังค์ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็แสดงเรื่องของชาติเอาไว้ว่า ในทุกขอริยสัจจะนั้น ชาติเป็นไฉน? ความเกิด ความเกิดพร้อม ความหยั่งถึง ความเกิดจำเพาะ ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้เฉพาะอายตนะในหมู่สัตว์นั้นๆ ของเหล่าสัตว์นั้นๆ อันใด นี้เรียกว่าชาติ.
ซึ่งก็เป็นที่เข้าใจได้ครับท่านอาจารย์ จากการศึกษาพระธรรมว่า ชาติ ก็คือความเกิดขึ้น ซึ่งความเป็นจริงก็เป็นธรรมครับ ซึ่งในอรรถกถา สัจจวิภังค์ ท่านก็แสดงนิเทศแห่งชาติโดยสมมติกถา มีข้อความว่า ก็บัณฑิตพึงทราบชาติด้วยสามารถแห่งบทภาชนีย์นี้ว่า ในทุกขอริยสัจนั้น ชาติเป็นไฉน ความเกิด ความเกิดพร้อม ... ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์นั้นๆ อันใด ... เป็นต้น. อรรถวรรณนาในนิเทศแห่งชาตินั้น ดังต่อไปนี้. คำว่า ของสัตว์นั้นๆ นี้เป็นอรรถแสดง ถึงความทั่วไปแก่สัตว์มิใช่น้อย โดยย่อ คือ เมื่อกล่าวคำอย่างนี้ว่า ความเกิดของเทวทัต ความเกิดของโสมทัต ดังนี้ แม้ทั้งวัน ก็กล่าวถึงสัตว์ทั้งหลายได้ไม่หมดไม่สิ้น
อันนี้ก็คือ เป็นประการหนึ่งครับ ก็คือเป็นการแสดงชาติโดยสมมติเทศนา ครับ แล้วก็อีกประการหนึ่ง ก็คือการแสดงชาติโดยปรมัตถกถาครับ บัดนี้ เป็นกถาว่าด้วยปรมัตถ์ จริงอยู่ โดยปรมัตถ์ ขันธ์ทั้งหลายนั่นเองย่อมปรากฏ ไม่ใช่สัตว์ปรากฏ ก็ในพระบาลีนั้น ด้วยคำว่า แห่งขันธ์ พึงทราบการถือเอาขันธ์หนึ่งในเอกโวการภพ ขันธ์สี่ในจตุโวการภพ ขันธ์ห้าในปัญจโวการภพ.
ท่านอาจารย์ครับ ในการกล่าวถึงชาติ นี่ก็เป็นการเข้าใจได้ เพราะว่ามุ่งถึงที่สุดที่จะเข้าใจในความเป็นธรรม ก็คือการเกิดขึ้นของขันธ์ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแม้โดยสมมติกถาที่กล่าวถึงการเกิดของบุคคลต่างๆ อย่างคนที่เกิดในอบายภูมิ เป็นต้น ก็ได้รับทุกข์ที่เกิดจากการเกิดนั้น ครับ
ดังนั้น การที่จะเข้าใจในความเป็นธรรม ครับ จะมีความเข้าใจอย่างความเกิดของบุุคคลที่จะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์โดยประการต่างๆ หรือว่าเป็นการเกิดของขันธ์ ซึ่งก็เป็นเพียงการเกิดขึ้นแล้วดับไป
ดังนั้น จุดประสงค์ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงสมมติกถาที่จะกล่าวถึงบุคคลต่างๆ ที่เกิดเป็นทุกข์ จะเป็นประโยชน์อย่างไรครับท่านอาจารย์ เพราะเหตุว่า ถึงที่สุดโดยปรมัตถ์ก็เป็นการเกิดขึ้นของขันธ์ เพียงเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป ครับ
ท่านอาจารย์: ก่อนอื่นได้ยินคำว่า บทภาชนีย์ ควรจะเข้าใจคำนี้ด้วยใช่ไหม?
อ.วิชัย: ใช่ครับท่านอาจารย์
ท่านอาจารย์: ขอความรู้จากคุณคำปั่นด้วย
อ.คำปั่น: กราบท่านอาจารย์ครับ บทภาชนีย์ ก็เป็นบท หรือว่าเป็นคำ ที่จะอธิบายขยายความในบทนั้นให้มีความเข้าใจที่ละเอียดขึ้น ครับ อธิบายจากบทที่ตั้งไว้ว่า จะมีความละเอียดลึกซึ้งอย่างไรครับท่านอาจารย์
ท่านอาจารย์: เพราะฉะนั้น ต้องเข้าใจ ไม่ใช่ว่าได้ยินคำว่า ภาชนะ ก็คิดว่า ภาชนีย์ เป็นไง ๒ คำนี้
อ.คำปั่น: ครับ ก็เข้าใจว่าเป็นคนละคำกันครับ
ท่านอาจารย์: เพราะฉะนั้น คิดเองไม่ได้ ใช่ไหม? ต้องเข้าใจแต่ละคำที่มีความหมายในภาษานั้นโดยตรง
สำหรับปัญหาของคุณวิชัย พูดถึงสมมติใช่ไหม?
อ.วิชัย: ใช่ครับ ประโยชน์ของการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงสมมติกถาที่จะกล่าวถึงการเกิดขึ้นของสัตว์ทั้งหลายครับว่า หลังเกิดแล้วก็นำมาซึ่งทุกข์โดยประการต่างๆ ซึ่งความจริงก็เป็นเพียงการเกิดของขันธ์เท่านั้นถ้าโดยปรมัตถะครับ
ท่านอาจารย์: ถ้าโดยปรมัตถะ ไม่มีสัตว์ต่างๆ ในโลกต่างๆ ใช่ไหม?
อ.วิชัย: ใช่ครับ
ท่านอาจารย์: แต่ความต่างของสิ่งที่มีที่เป็นขันธ์ต่างๆ ก็สมมติให้รู้ว่า หมายความถึงขันธ์ไหนในโลกไหน
อ.วิชัย: อืม .. ซึ่งก็มีความต่างๆ ของขันธ์อยู่ ครับ
ท่านอาจารย์: เพราะฉะนั้น โดยตรง ก็คือพูดถึงขันธ์ แต่เราจะเอาคำไหนมา แค่ขันธ์เยอะๆ นี่ก็เต็มไปด้วยคำต่างๆ แล้วจะเอาไหนมา เอาคำไหน เอาอะไรมาจำแนกขันธ์ที่หลากหลายที่ที่รวมกันเป็นแต่ละกลุ่มของขันธ์
อ.วิชัย: อ๋อ.. ครับ ซึ่งแต่ละหนึ่งบุคคลก็เป็นขันธ์ที่เกิดประชุมรวมกันครับ ซึ่งก็มีความแตกต่างของความเป็นไปของขันธ์ของแต่ละบุคคลด้วยครับ
ท่านอาจารย์: ตั้งแต่อย่างที่ปรากฏจนกระทั่งอย่างที่ละเอียด มนุษย์กับสัตว์ต่างกัน แค่นี้ แค่สมมติว่ามนุษย์กับสัตว์ต่างกันหลากหลายมาก
เพราะฉะนั้น ขันธ์ที่เกิดที่สมมติว่าเป็นมนุษย์ และขันธ์ที่เกิดที่สมมติว่าเป็นสัตว์ ก็เป็นธรรมที่เป็นขันธ์ แต่ความหลากหลายของแต่ละกลุ่มของขันธ์ซึ่ง เกิดดับๆ ต่างกันไป ไม่ใช่กลุ่มเดียวกัน ก็ทำให้จำแนกเป็นแต่ละ ๑ คน แต่ละ ๑ สิ่งที่มีชีวิต
คนกับหนอน เห็นไหม ถ้าไม่มีขันธ์เลยไม่มีสภาพธรรมที่เกิดเลย จะเป็นคนได้ยังไง? จะเป็นหนอนได้ยังไง? แต่เพราะความต่างหลากหลายจึงสมมติเป็นแต่ละคำ
อ.วิชัย: ครับ ท่านอาจารย์ ก็เข้าใจเพิ่มขึ้นมากเลยครับ ที่จะเห็นถึงความหลากหลายแม้จะกล่าวโดยปรมัตถขันธ์ อย่างเห็นที่เกิดขึ้นก็เป็นเห็น แต่ความที่แต่ละบุคคลสะสมมาต่างๆ กัน กรรมที่เป็นเหตุให้เห็นแต่ละบุคคลที่เกิดขึ้นก็ต่างๆ กันไป แต่โดยสภาพเห็น ก็เป็นเห็น ครับ
ท่านอาจารย์: เพราะฉะนั้น เห็น เป็นนกหรือเปล่า? เห็นไหม
อ.วิชัย: ครับ
ท่านอาจารย์: ถ้าไม่สมมติ
อ.วิชัย: ครับ ก็กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์ครับ ก็เข้าใจเพิ่มขึ้นครับ ในเทศนาของพระผู็มีพระภาคเจ้าที่จะแสดงให้เข้าใจความเป็นจริงแม้แต่โดยสมมติ ก็แสดงถึงความหลากหลายของขันธ์ที่ต่างๆ กันของแต่ละบุคคล ครับ
อ.คำปั่น: ยิ่งฟังก็ยิ่งได้รับประโยชน์มากเลยนะครับในการสนทนาธรรม ก็มีแต่ธรรมเท่านั้น มีแต่สิ่งที่มีจริงเท่านั้นที่เกิดขึ้นเป็นไป ไม่มีสัตว์บุคคลตัวตนเลยนะครับ มีแต่ธรรมเท่านั้น แต่ที่หมายรู้ว่าเป็นคนนั้นคนนี้ คนเกิดสัตว์เกิดนี่ครับก็เพราะว่า มีการเกิดขึ้นเป็นไปของธรรมนั่นเองครับ
ขอเชิญอ่านได้ที่ ..
ทุกขอริยสัจนั้น ชาติ เป็นไฉน? [สัจจวิภังค์]
กถาว่าด้วยปรมัตถ์ [อรรถกถาสัจจวิภังค์]
กราบเท้าบูชาคุณท่านอาจารย์สุจินต์ บริหารวนเขตต์ ด้วยความเคารพยิ่งค่ะ
และกราบยินดีในกุศลจิตของ อ.วิชัย อ.คำปั่น ด้วยค่ะ

