หลังจากจุติในโลกนี้แล้ว จะปฏิสนธิในภูมิใด ถ้าเป็นในภูมิที่ไม่สามารถจะเจริญกุศลต่อไป ความตายนั้นก็ตัดธรรมที่เคยได้ยินได้ฟัง เคยอบรม เคยเจริญให้ขาดตอน และในระหว่างที่ปฏิสนธิในกำเนิดอบายภูมินั้น ก็ไม่สามารถที่จะเจริญกุศลต่อไปจนถึงกับได้รู้แจ้งอริยสัจธรรมได้

แต่สำหรับผู้ที่อบรมธรรม พิจารณาธรรม ศึกษาธรรมอยู่เสมอ ธรรมที่ได้ยินได้ฟังนี้ไม่สูญหาย ท่านยังสามารถที่จะอบรมเจริญต่อไปได้ในกาลข้างหน้าตามควรแก่กำเนิดนั้นๆ

อดีตพระชาติของพระผู้มีพระภาค จะเห็นได้ว่า เมื่อครั้งที่เป็นพระโพธิสัตว์ถึงแม้ว่าจะทรงกำเนิดในอบายภูมิ เป็นสัตว์ดิรัจฉาน แต่ก็สะสมอบรมคุณธรรมตามควรแก่ภพนั้นๆ ภูมินั้นๆ ที่จะสะสมได้ มีการเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ มีการเสียสละเพื่อหมู่คณะ มีการบำเพ็ญประโยชน์เท่าที่สามารถจะกระทำได้ในภพนั้นภูมินั้น

การที่จะดับกิเลสให้หมดสิ้นเป็นสมุจเฉท ต้องอาศัยการเจริญกุศลจริงๆ ในภูมิของมนุษย์สามารถที่จะเจริญกุศลประการใดบ้าง ก็ไม่ควรที่จะละเว้นไม่ว่าจะเป็นทาน ศีล ความสงบของจิต สติปัฏฐานเป็นสิ่งที่จะต้องประพฤติอบรมเจริญอยู่เรื่อยๆ ถึงแม้ว่าจะเกิดเป็นสัตว์ดิรัจฉาน ผู้ที่เคยอบรมทางกุศลมาแล้ว ก็ย่อมสามารถที่จะเกิดกุศลจิตตามสมควรแก่ภพภูมินั้นๆ เมื่อใดที่พ้นจากกำเนิดอบายภูมิแล้วเกิดในสุคติภูมิ ธรรมที่ได้ฟัง ได้ศึกษา ที่สะสมอบรมไปแล้วนั้น ก็มีโอกาสที่จะเกื้อกูลได้เต็มที่

การฟังธรรม การศึกษาธรรม ทุกครั้งไม่เสียประโยชน์ โดยเฉพาะท่านที่ฟังด้วยดี มนสิการในเหตุผล และศึกษาเพื่อประโยชน์ของการที่จะดับกิเลส จริงๆ ท่านก็จะได้ความเข้าใจที่ถูกต้อง เป็นแนวทางให้อบรมในทางที่ถูกต่อไป

แนวทางเจริญวิปัสสนา ครั้งที่ 300