พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้า 570

รวมวรรคที่มีในคาถาธรรมบท คือ

[๓๗] ยมกวรรค อัปปมาทวรรค

จิตตวรรค ปุปผวรรค

พาลวรรค

บัณฑิตวรรค

อรหันตวรรค

สหัสสวรรค

ปาปวรรค

ทัณฑวรรค

ชราวรรค

อัตตวรรคโลกวรรค

พุทธวรรค

สุขวรรค

ปิยวรรค

โกธวรรค

มลวรรค

ธัมมัฏฐวรรค

มรรควรรค

รวมเป็น ๒๐ วรรค

ปกิณณกวรรค

นิรยวรรค

นาควรรค

ตัณหาวรรค

ภิกขุวรรค

พราหมณวรรค

รวมทั้งหมดนี้เป็น ๒๖ วรรค

อันพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ทรงแสดงแล้ว

ในยมกวรรค มี ๒๐ คาถา

ในอัปปมาทวรรคมี ๑ คาถา

ในจิตตวรรคมี ๑๑ คาถา

ในปุปผวรรคมี ๑๖ คาถา

ในพาลวรรคมี ๑๗ คาถา

ในบัณฑิตวรรค มี ๑๔ คาถา

ในอรหันตวรรคมี ๑๐ คาถา

ในสหัสสวรรคมี ๑๖ คาถา

ในปาปวรรคมี ๑๓ คาถา

ในทัณฑวรรคมี ๑๗ คาถา

ในชราวรรค มี ๑๑ คาถา

ในอัตตวรรคมี ๑๒ คาถา

ในโลกวรรคมี ๑๒ คาถา

ในพุทธวรรคมี ๑๖ คาถา

ในสุขวรรค และ ปิยวรรคมีวรรคละ ๑๒ คาถา

ในโกธวรรคมี ๑๔ คาถา

ในมลวรรคมี ๒๑ คาถา

ในธัมมัฏฐวรรค มี ๑๗ คาถา

ในมรรควรรคมี ๑๖ คาถา

ในปกิณณกวรรคมี ๑๖ คาถา

ในนิรยวรรค และ นาควรรคมีวรรคละ ๑๔ คาถา

ในตัณหาวรรคมี ๒๒ คาถา

ในภิกขุวรรคมี ๒๓ คาถา

ในพราหมณวรรคอันเป็นวรรคที่สุดมี ๔๐ คาถา

คาถา ๔๒๓ คาถา อันพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ทรงแสดงไว้ในนิบาตในธรรมบท

จบคาถาธรรมบท

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้า 571

อรรถกถา

รวมเรื่องทั้งหมด

อรรถกถาแห่งพระธรรมบท มีประมาณ ๗๒ ภาณวาร อันข้าพเจ้า ประกาศเรื่อง ๒๙๙ เรื่อง (๑) คือ " ในยมกวรรค อันเป็นวรรคแรกของ วรรคทั้งปวง ๑๔ เรื่อง, ในอัปปมาทวรรค ๙ เรื่อง ในจิตตวรรค ๙ เรื่อง, ในปุปผวรรค ๑๒ เรื่อง ในพาลวรรค ๑๕ เรื่อง, ในบัณฑิตวรรค ๑๑ เรื่อง, ในอรหันตวรรค ๑๐ เรื่อง, ในสหัสสวรรค ๑๔ เรื่อง, ใน ปาปวรรค ๑๒ เรื่อง, ในทัณฑวรรค ๑๑ เรื่อง, ในชราวรรค ๙ เรื่อง, ในอัตตวรรค ๑๐ เรื่อง, ในโลกวรรค ๑๑ เรื่อง, ในพุทธวรรค ๙ เรื่อง, ในสุขวรรค ๘ เรื่อง, ในปิยวรรค ๙ เรื่อง, ในโกธวรรค ๘ เรื่อง, ในมลวรรค ๑๒ เรื่อง ในธัมมัฏฐวรรค ๑๐ เรื่อง, ในมรรควรรค ๑๐ เรื่อง, ในปกิณณกวรรค ๙ เรื่อง, ในนิรยวรรค ๙ เรื่อง; ในนาควรรค ๘ เรื่อง, ในตัณหาวรรค ๑๒ เรื่อง, ในภิกขุวรรค ๑๒ เรื่อง, ในพราหมณวรรค ๓๙ เรื่อง" รจนาไว้พอเหมาะ ด้วยสามารถไม่ย่อนักไม่พิสดารนัก จบแล้ว ด้วยคํามีประมาณเท่านี้

จบธัมมปทัฏฐกถา

๑. ในเรื่องเหล่านี้นับรวมทั้งหมดมี ๓๐๒ เรื่อง

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้า 572

คําอุทิศของผู้เรียบเรียง

ธรรมบทอันยอดเยี่ยม อันพระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์ใดผู้พระธรรมราชา ทรงบรรลุแล้ว, พระคาถาเหล่าใดในพระธรรมบท มีประมาณ ๔๒๓ พระคาถา ตั้งขึ้นแล้ว ในเพราะเรื่อง ๒๙๙ เรื่อง อัน พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้แสวงหาคุณใหญ่ ทรงยังสัจจะทั้ง ๔ ให้แจ่มแจ้ง ทรงภาษิตไว้แล้ว, ข้าพเจ้าผู้อยู่ในปราสาทของพระเจ้าสิริกูฏ ในวิหาร อันพระอธิราชเจ้าผู้มีพระกตัญูตรัสให้สร้างไว้แล้ว เรียบเรียงอรรถกถานี้ แห่งพระคาถาเหล่านั้น ให้ถึง พร้อมด้วยอรรถและพยัญชนะ ให้หมดมลทินด้วยดี ตามพระบาลีมีประมาณ ๗๒ ภาณวาร เพื่อประโยชน์ และเพื่อเกื้อกูลแก่โลก เพราะความที่ข้าพเจ้าเป็นผู้ ใคร่เพื่อความดํารงมั่นแห่งพระสัทธรรมของพระโลกนาถเจ้า ได้บรรลุกุศลใดแล้ว, ด้วยอํานาจกุศลนั้น ขอความดําริอันเป็นกุศลทั้งปวง จงเผล็ดผลที่น่าจับใจ สําเร็จแก่สัตว์ทั้งปวง ด้วยประการฉะนี้.

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้า 573

พรรณนาคุณสมบัติของผู้เรียบเรียงคัมภีร์นี้

พระเถระผู้ทรงนามอันครูทั้งหลายขนานแล้วว่า "พุทธโฆสะ" ผู้ประดับด้วยศรัทธา ความรู้ และความเพียร อันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง มี คุณสมุทัย มีศีล อาจาระ ความเป็นผู้ซื่อตรง และความเป็นผู้อ่อนโยน เป็นต้น พรั่งพร้อมแล้ว สามารถหยั่งลงในการถือเอาลัทธิของตนและ ลัทธิอื่น ประกอบด้วยความเฉลียวฉลาดด้วยปัญญา ประกาศญาณอันไม่ ขัดข้องในสัตถุศาสน์ อันต่างด้วยปริยัติธรรม คือพระไตรปิฎก พร้อม ทั้งอรรถกถา ผู้ชํานาญในไวยากรณ์มาก ผู้ประกอบด้วยความกลมเกลี้ยง แห่งถ้อยคําที่ไพเราะยิ่ง อันเปล่งออกได้สะดวก ที่ยังกรณสมบัติให้เกิด ผู้มีปกติพูดถูกต้องคล่องแคล่วประเสริฐในทางพูด เป็นมหากวี เป็นผู้ ประดับวงศ์ของพระเถระทั้งหลาย ผู้อยู่ในมหาวิหารโดยปกติ ผู้เพียงดัง ประทีปในวงศ์ของพระเถระ ผู้มีความรู้อันไม่ขัดข้องในอุตริมนุสธรรม อันประดับด้วยคุณต่างด้วยอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ เป็นต้น มีความรู้ ไพบูลย์ทั้งหมดจด ได้เรียบเรียงอรรถวรรณนาแห่งพระธรรมนี้ไว้แล้ว.