คําอธิบาย คําว่า “จิต” ในอัฏฐสาลินี จิตตุปปาทกัณฑ์ มีต่อไปว่า
จะอธิบายคําว่า “จิตฺตํ” ต่อไป ที่ชื่อว่า “จิต” เพราะอรรถว่าคิด อธิบายว่า รู้แจ้งอารมณ์ อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ศัพท์ว่า “จิตฺตํ” นี้ ทั่วไปแก่จิตทุกดวง ฉะนั้น ในคําว่า “จิตฺตํ” นี้ โลกิยกุศลจิต อกุศลจิต และมหากิริยาจิต จึงชื่อว่า “จิต” เพราะสั่งสมสันดานของตนด้วยสามารถแห่งชวนวิถี ชื่อว่า “จิต” เพราะเป็นธรรมชาติอันกรรม กิเลส สั่งสมวิบาก อนึ่ง แม้จิตทุกดวงชื่อว่า “จิต” เพราะเป็นธรรมชาติวิจิตรตามสมควร ชื่อว่า “จิต” เพราะกระทําให้วิจิตร
ถ้าศึกษาจากตํารารุ่นหลังๆ ที่มีผู้รวบรวมไว้ ก็จะทราบว่าอรรถของจิต 5 อย่างที่กล่าวไว้ในตํารารุ่นหลังๆ นั้น มาจากข้อความใน อัฏฐสาลินี อรรถกถาธัมมสังคณีปกรณ์ ซึ่งอธิบายคําว่า “จิต” ที่สามารถจะแยกออกได้เป็นข้อๆ คือ
ชื่อว่า “จิต” เพราะอรรถว่า คิด อธิบายว่า เพราะรู้แจ้งอารมณ์ ๑
ชื่อว่า “จิต” เพราะสั่งสมสันดานของตนด้วยสามารถแห่งชวนวิถี ๑
ชื่อว่า “จิต” เพราะเป็นธรรมชาติอันกรรม กิเลส สั่งสมวิบาก ๑
ชื่อว่า “จิต” เพราะเป็นธรรมชาติวิจิตรตามสมควร ๑ (ข้อนี้ ส่วนมากในตํารารุ่นหลังแยกเป็น ๒ คือ เพราะวิจิตรด้วยอารมณ์ ๑ และเพราะวิจิตรด้วยสัมปยุตตธรรม ๑)
ชื่อว่า “จิต” เพราะกระทําให้วิจิตร ๑
ซึ่งก็จะขอกล่าวถึงตามลําดับ เพื่อที่จะให้เข้าใจลักษณะของจิต ตามที่กล่าวไว้ในอัฏฐสาลินี
ที่ชื่อว่า “จิต” เพราะอรรถว่า “คิด” อธิบายว่ารู้แจ้งอารมณ์
จิตตสังเขป บทที่ ๒ คำอธิบายจิต
จิตตสังเขป บทที่ ๓ คำอธิบายจิต (ต่อ)