ท่านอาจารย์ เพื่อเป็นการทบทวนว่าเท่าที่ฟังมาทั้งหมด ความเข้าใจปรมัตถธรรมมีอะไรบ้าง อยากจะให้คนที่เข้าใจแล้ว หรือฟังมาก่อนตั้งเป็นคำถามเรื่องของปรมัตถธรรมให้คนที่อาจจะยังไม่เคยฟังเลย คือคนที่ฟังแล้วช่วยตอบ คนอื่นจะได้ฟังด้วยเพราะว่าอยู่ดีๆ จะให้สติปัฏฐานเกิดเป็นไปไม่ได้ หรือว่าจะไปพูดถึงเรื่องสติปัฏฐานขั้นเจริญแล้วก็ยังไม่ถึงขั้นต้นๆ ที่จะต้องเริ่มรู้ว่าปรมัตถธรรม หรือสภาพธรรมในขณะนี้เป็นอะไร เพราะฉะนั้นต้องการคำถามที่จะให้มีคนตอบ โดยที่คนถามต้องตอบได้ด้วยถ้าคนตอบไม่ได้ มีใครไหมจะได้ฟังด้วยเรื่องนี้ ขออาสาสมัคร

ผู้ถาม ใครจะตอบก็ได้ใช่ไหมครับ ถามว่าปรมัตถ์ธรรมมีอยู่เท่าไหร่ครับ

ท่านอาจารย์ ถ้าตอบไม่ได้ก็ยังไม่ต้องตอบ ถามเรื่องสติปัฎฐาน

ผู้ตอบ ปรมัตถธรรมเท่าที่ผมศึกษามี ๔ ครับ มี จิต เจตสิก รูป นิพพาน

ผู้ถาม นิพพาน นี้เป็นปรมัตธรรมที่อยู่ในขันธ์ใดครับ

ผู้ตอบ สภาพนิพพานไม่ใช่ขันธ์ครับ เป็นขันธวิมุตครับ

ผู้ถาม สภาพนิพพานนี้เป็นธรรมใน ๓ หมวด คืออะไรครับ

ท่านอาจารย์ ต้องบอกว่า ๓ หมวดคืออะไร แล้วก็ถามว่านิพพานอยู่ในหมวดไหน

ผู้ถาม ครับธรรม ๓ หมวดคือ กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรม ถามว่านิพพานนี้อยู่ในสภาพธรรมใดครับ

ผู้ตอบ อัพยากตธรรมครับ

ท่านอาจารย์ เก่ง

ผู้ถาม เพราะอะไรครับ

ผู้ตอบ เพราะไม่มี ไม่มีก็ทั้งกุศล และอกุศล

ท่านอาจารย์ เพราะไม่ใช่กุศล และไม่ใช่อกุศล ทั้งสองอย่าง ทวนคำถามอีกนิดหนึ่ง คนใหม่จะได้ทราบว่า เวลาที่กล่าวถึงธรรมนี้กล่าวได้หลายนัย กล่าวโดยนัยของนามธรรมก็ได้ รูปธรรมก็ได้ หรือจะกล่าวโดยนัยของกุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมก็ได้สำหรับกุศลธรรมก็ทราบแล้ว อกุศลธรรมก็ทราบแล้ว เพราะฉะนั้นต้องทราบเพิ่มเติมคืออัพยากตธรรม ได้แก่ ธรรมทุกอย่างที่ไม่ใช่กุศล และอกุศล

ผู้ถาม ครับคำถามที่ถามไปสักครู่นี้ก็คือว่า นิพพานเป็นธรรมประเภทไหนใน ๓ ก็คือทั้งหมวดที่เป็นกุศลธรรม หมวดที่เป็นอกุศลธรรม และหมวดที่เป็นอัพยากตธรรม หรือว่าเป็นอัพยากตธรรมเพราะไม่ใช่หมวดกุศล และอกุศล

ท่านอาจารย์ เพราะไม่ใช่กุศล อกุศล

สนทนาธรรม ตอนที่ 083