คิดเป็นกุศล หรืออกุศลแล้วแต่การสะสม เป็นสังขารขันธ์ ไม่ใช่เรา ทั้งๆ ที่บอกอย่างนี้ สังขารขันธ์ก็ไม่ได้ทำให้เกิดกุศลจิตถ้าสะสมมาที่จะเป็นอกุศลจิต เพราะฉะนั้น ไม่ใช่เรื่องใครจะไปเปลี่ยนแปลงธรรมไปบังคับ หรือไปทำอะไร แต่เข้าใจสภาพธรรมเกิดแล้วเป็นจริงตามที่เกิด ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะต้องเป็นไปตามปัจจัยที่สะสมมาจริงๆ

ใครก็เปลี่ยนแปลงหนึ่งขณะจิตซึ่งเกิดแล้วก็ดับไปแล้วไม่ได้ ก็เป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่าแม้อกุศลจิต หรือกุศลจิตก็ไม่มีใครสามารถที่จะบังคับบัญชาได้ แล้วก็เห็นสังขารขันธ์จริงๆ ว่าสังขารขันธ์ฝ่ายกุศล หรือฝ่ายอกุศลที่สะสมมามากก็ต้องเกิด

ที่จะบอกว่าเห็นแล้วไม่คิดเป็นไปไม่ได้ ความคิดของแต่ละคนก็หลากหลาย คนหนึ่งเห็นแล้วก็คิดอนุโมทนาทันที อีกคนหนึ่งเห็นแล้วก็เป็นเรื่องอื่นไป ก็แล้วแต่สังขารขันธ์จริงๆ นี่คือธรรม

พื้นฐานพระอภิธรรม ตอนที่ 702