อ.วิชัย การศึกษาเรื่องของปริยัติก็เป็นปัจจัยให้มีความเข้าใจมากขึ้น เกื้อกูลต่อปัญญา ถ้าการฟังน้อย โอกาสที่จะมีการรู้ผิดเป็นไปได้ไหม

ท่านอาจารย์ ฟังน้อยแต่ว่าสามารถที่จะเข้าใจสิ่งที่ได้ฟังแค่ไหน ทุกคนได้ฟังเท่ากัน ว่า "ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตตา" ทุกคนได้ยินเหมือนกัน แต่การพิจารณา การเข้าใจสิ่งที่ได้ยินได้ฟังจะเท่ากันหรือไม่ ธรรมคือขณะนี้ บางคนได้ยินว่า ธรรมก็คือสิ่งที่มีจริง สิ่งที่มีจริงก็บังคับบัญชาไม่ได้ ก็เท่านั้นสำหรับบุคคลนั้น แต่ถ้าเป็นผู้ที่ไตร่ตรอง ธรรมอะไรที่ได้ยินได้ฟัง ขณะนี้เป็นธรรมหรือไม่ ก็เป็นสิ่งซึ่งถึงแม้ว่าจะพิจารณาแล้ว แต่การที่จะรู้ลักษณะโดยการพิจารณาสังขารธรรม คือ สิ่งที่กำลังปรากฏมีหรือไม่ เพราะเหตุว่าถ้าไม่มีสติสัมปชัญญะ จะไม่สามารถเข้าใจลักษณะนั้นตามความเป็นจริง ก็ยังคงเป็นเราที่มีสิ่งที่ปรากฏ แล้วนึกถึงเรื่องนั้นเหมือนเดิม เพียงแต่ว่ามีสิ่งที่ปรากฏก็จริง แต่นึกเป็นเรื่อง เช่น ขณะนี้เป็นจักขุวิญญาณ เป็นจิตเห็น และก็รู้ว่ามีเจตสิกเกิดร่วมด้วย ๗ ดวง

อ.วิชัย มีความรู้สึกอย่างนี้คือปัญญาเกิดในขั้นที่สติระลึก และมีความเข้าใจเดิมจากที่เคยได้ยินได้ฟังด้วย

ท่านอาจารย์ แน่นอน ถ้าไม่เคยได้ยินได้ฟังเลย ไม่มีทางที่ใครจะรู้ลักษณะที่กำลังเห็นในขณะนี้

อ.วิชัย แต่ก็ต่างกับขณะที่สติระลึก

ท่านอาจารย์ ด้วยเหตุนี้จึงมีหลายขั้น ปัญญาที่สำเร็จจากการฟัง ปัญญาที่สำเร็จจากการพิจารณาไตร่ตรอง ปัญญาที่สำเร็จจากการอบรม

พื้นฐานพระอภิธรรม ตอนที่ 198